SIMON VĨ ĐẠI: KHÚC KHẢI HOÀN CỦA NHÀ MACCABEE
Sau hai năm trốn thoát, Jonathan, em của Judah, xuất hiện từ sa mạc và đánh tan tác quân Seleucid một lần nữa, thiết triều tại Michmas, phần Jerusalem do Hy Lạp chiếm giữ ở phía bắc. Jonathan, được biết dưới tên Nhà Ngoại giao, chơi trò ngoại giao với hai đối thủ chính trị là vua Syria và Ai Cập để giành lại Jerusalem. Sau đó ông phục dựng tường thành, thờ cúng lại Đền Thờ và, vào năm 153, thuyết phục vua Seleucid bổ nhiệm mình tước hiệu kim bằng hữu với nhà vua – và Giáo trưởng. Ông được xức dầu thánh và kết hoa hoàng gia và khoác áo choàng giáo trưởng tại một trong ngày lễ náo nhiệt nhất, lễ Tabernacles (Lễ Lều Tạm). Vậy mà Jonathan chỉ xuất thân từ một giáo sĩ tỉnh lỵ không có liên hệ gì với Zadok. Ít nhất có một giáo phái coi ông là ‘Giáo sĩ Tội lỗi’.
Trước tiên Jonathan được vua Ai Cập Ptolemy VI Philometer ủng hộ. Ông thân chính theo bờ biển đến Joppa (cảng Jerusalem gần nhất, Jaffa), để gặp Jonathan, trong sự long trọng của một Pharaoh và một giáo trưởng. Tại Ptolemais (giờ là Acre), Philometer thành tựu được mơ ước của mọi ông vua Hy Lạp kể từ Alexander Đại Đế: ông là nhà vua đăng quang của Ai Cập và của châu Á. Nhưng đúng ngay thời khắc huy hoàng của mình, con ngựa ông lồng lên vì thấy đàn voi Seleucid, và ông ngã chết.
Người kế vị Philometer thù địch với người Do Thái vì Onias và dân Do Thái ở Alexandria hậu thuẫn Philometer. Cho dù xét theo chuẩn mực độc ác của dòng họ, Ptolemy VIII Euergetes, được dân chúng Alexandria đặt biệt danh Phì lũ (Physkon), là một quái vật. Phì Lũ trả thù người Do Thái ở Ai Cập, xua đàn voi giẫm đạp họ, nhưng, có lẽ nhờ phép mầu ơn trên, đàn với lại quay ra dẫm đạp đoàn tùy tùng của nhà vua. Cực điểm của hành vi tàn bạo của y là giết chết đứa con trai ruột 14 tuổi của mình vốn hoàn toàn tin cậy bố: Phì Lũ cho người chặt đầu và tứ chi rồi gởi đến mẹ ruột cậu, Cleopatra II. Khi một thành viên khác của gia đình, Cleopatra Thea, kết hôn với nhà vua Syria Demetrius II, quyết định giết chết con trai ruột của mình, bà đưa cậu một cốc độc dược. Nhưng cậu con trai ép bà mẹ uống trước. Những chuyện trong hoàng gia dòng dõi Ptolemy đại loại như thế.
Là những đối thủ người Seleucid đánh nhau giành quyền lực, Jonathan Nhà Ngoại giao khi theo phe này lúc ngã về phe kia. Một đối thủ pretender Seleucid, bị vây hãm trong cung điện của y ở Antioch, cầu cứu Jonathan để đổi lấy nền độc lập toàn vẹn cho Do Thái. Jonathan dẫn theo 2,000 quân tức tốc từ Jerusalem vượt qua những vùng lãnh thổ ngày nay là Israël, Lebanon và Syria, đến Antioch. Binh lính Do Thái, bắn tên từ lâu đài rồi nhảy từ mái nhà này đến mái nhà khác băng qua thành phố đang bốc cháy, giải cứu và phục hồi nhà vua. Trở lại Judaea, Jonathan chinh phục Ashkelon, Gaza, và Beth-Zur – và bắt đầu bao vây Pháo đài Acra ở Jerusalem. Nhưng ông bị dụ đến Ptolemais mà không có cận vệ đi theo để gặp đồng minh Hy Lạp mới nhất của mình. Y liền tóm lấy ông và xua quân tiến vào Jerusalem.
Dòng dõi Maccabee tuy vậy vẫn chưa tận diệt: vẫn còn có một người em nữa. Đó là Simon, ra sức củng cố lại Jerusalem và chiêu mộ binh sĩ. Cùng với cơn bão tuyết ập xuống, buộc quân Hy Lạp phải rút quân, nhưng họ trả thù bằng việc hành hình ông anh bị bắt Jonathan của Simon. Mùa xuân 141, Simon tràn vào và phá hủy Acra, [1] san bằng chính ngọn đồi mà trên đó pháo đài toạ lạc rồi mới ăn mừng tưng bừng ở Jerusalem ‘bằng lời chúc tụng, lá cọ, đàn hạc, chập chả, đàn viôn và thánh ca.’ ‘Ách cai trị của bọn ngoại đạo đã được lấy đi khỏi Israël’ và một Đại Hội đồng đón mừng Simon như một nhà cai trị có tính kế thừa, khoác cho ông hoàng bào màu tím dành cho vua có dây nịt vàng, đủ cả nghi thức của một nhà vua trừ đế hiệu. ‘Dân chúng bắt đầu viết vào khế ước của họ: “Vào năm đầu của Simon Vĩ đại, Giáo trưởng, Tổng Tư lệnh và Lãnh đạo dân Do Thái”‘.
JOHN HYRCANUS: NGƯỜI XÂY DỰNG ĐẾ CHẾ
Simon Vĩ đại đang ở đỉnh cao của sự trọng vọng thì, vào năm 134 TCN, ông được mời ăn tối với con rể của mình. Tại đó, người cuối cùng của thế hệ đầu tiên trong nhà Maccabee bị ám sát, và người con rể sau đó bắt giữ bà vợ của Simon cùng hai con trai. Bọn sát thủ tính bắt đứa con trai khác của ông John – tiếng Hebrew là Yehohanan – nhưng cậu đã đào thoát đến Jerusalem và cố thủ thành phố.
John đương đầu với tai họa từ mọi phía. Khi cậu truy đuổi bọn âm mưu đến tận căn cứ, mẹ cậu và các anh em bị xé ra từng mảnh trước mặt mình. Là con trai thứ ba, John không hi vọng được trị vì nhưng cậu thừa hưởng mọi tài năng của gia đình để trở thành nhà cai trị Do Thái lý tưởng, với ‘những đặc tính thu hút-Cứu thế’. Đúng ra, Josephus viết, Chúa Trời ban cho John ‘ba đặc quyền lớn nhất – cai trị quốc gia, nhậm chức Giáo trưởng và thiên tài tiên tri’.
Vua Seuleucid, Antiochus VII Sidetes, lợi dụng cuộc nội chiến Do Thái này để chiếm lại Palestine và vây hãm Jerusalem. Người Jerusalem bắt đầu chết đói, khi Vua Sidetes tỏ ý muốn thương thuyết bằng cách gởi đến ‘vật hiến tế hoành tráng’ gồm bò đực với sừng mạ vàng trong dịp lễ Tabernacles. John thương lượng hòa bình, đồng ý thôi chinh phục lãnh thổ ngoài Judaea và trả 500 ta-lăng bạc và phá hủy tường thành.
John phải hậu thuẫn ông chủ mới của mình trong những chiến dịch chống lại quyền lực đang trỗi lên ở Iran và Iraq, người Parthia. Cuộc viễn chinh hóa ra là một thảm họa cho người Hy Lạp nhưng là phúc lành cho người Do Thái. Có thể John đã bí mật thương thảo với Vua Parthia, vốn có nhiều thần dân gốc Do Thái. Vua Hy Lạp bị hạ sát và John thoát khỏi tình trạng sa lầy này, trở về với nền độc lập được phục hồi.
Các cường quốc đang bận bịu với những mưu mô nội bộ, nhờ thế John tự do tiến hành những cuộc chinh phục trên một qui mô chưa từng thấy kể từ thời David, và mỉa mai thay David lại là người tài trợ cho các cuộc chiến của ông: John vơ vét lăng mộ đầy châu báu của tiên vương, được cho là ở trong Thành phố David cổ. Ông chinh phục Madaba đối diện với Jordan, buộc người Edom ở phía nam cải đạo (trở thành dân có tên Idumea), và tàn phá Samaria trước khi chiếm Galilee. Ở Jerusalem, John xây dựng Tường thành Thứ nhất bao quanh thành phố.
Tường thành mở rộng từ Núi Đền đến Hồ Siloam và từ đó đến Thành Lũy, nơi nền móng của những tháp canh của ông còn sót lại đến ngày nay. Những đoạn tường thành của ông còn sót lại ở một vài chỗ: trên bờ dốc phía nam Núi Zion, ngày phía tây Nghĩa trang Thiên chúa giáo, một đoạn tường thành của John còn đứng cạnh những khối đá lớn hơn của Hezekiah và những khối đá về sau này của nữ hoàng Byzantine Eudocia. Vào năm 1985, các nhà khảo cổ Irael phát hiện một ống dẫn nước ngầm được xây bởi John và nhà Maccabee, dùng để dẫn nước vào Hồ Struthion đã được các nhà khảo cổ Anh, Đức và Pháp phát hiện vào năm 1870.
Vương quốc ông có thế lực trong khu vực, và Đền Thờ là trung tâm của đời sống Do Thái, mặc dù những cộng đồng đang lớn mạnh quanh Địa Trung Hải điều hành việc cầu nguyện thường nhật trong những nhà thờ địa phương. Ắt hẳn trong giai đoạn tự tin mới mẻ này mà bộ 24 sách trở thành văn bản được chấp thuận của Cựu Ước Do Thái.
Sau khi John mất, con trai ông Aristobulos tự tuyên bố là vua xứ Judaea, vương triều đầu tiên ở Jerusalem kể từ 586, và chinh phục Iturea ngày nay là bắc Israël và nam Lebanon. Những người Maccabee giờ đây hầu như có tính Hy Lạp không kém kẻ thù mình. Họ sử dụng cả hai tên Hy Lạp và Hebrew. Họ bắt đầu xử sự với tất cả sự hung bạo của những ông vua độc tài Hy Lạp. Aristobulos tống mẹ mình vào ngục tối và sát hại người em được dân chúng yêu mến hơn, một tội ác làm cho ông hóa điên vì mặc cảm tội lỗi. Vậy mà khi chết nôn ra máu, ông còn sợ người em còn sống xấc xược của mình, Alexander Jannaeus, là một quái vật sẽ hủy diệt dòng họ Maccabee.
ALEXANDER NGƯỜI XỨ THRACE: SƯ TỬ TRẺ HUNG DỮ
Ngày khi đã làm chủ Jerusalem,Vua Alexander (Jannaeus là phiên bản Hy Lạp của tên Hebrew của ông Yehonatan) cưới người vợ góa của ông anh và tiến hành công cuộc chinh phục một đế chế Do Thái. Alexander hư đốn và vô tâm – chẳng bao lâu dân Do Thái ghê tởm ông vì thói bạo dâm trụy lạc của mình. Nhưng Alexander mặc tình gây chiến với các nước lân bang – các vương quốc Hy Lạp đang tan rã, còn người La Mã vẫn chưa đến. Alexander lúc nào cũng xoay sở sống sót được sau những lần thảm bại thường xuyên nhờ vào may mắn của quỷ sứ và thói man rợ đeo bám: người Do Thái đặt biệt danh ông là ‘người xứ Thrace’ vì thói man rợ và đạo quân đánh thuê Hy Lạp của ông.
Khi ông tấn công thành phố Hy Lạp Ptolemais, Ptolemy IX Soter, khi đó đang cai trị ở Cyprus, can thiệp và đánh bại Alexander. Nhưng ông được một thân nhân Do Thái giải cứu: Soter đang trong tình trạng chiến tranh với mẹ mình, vốn e sợ quyền lực của con trai mình ở Judaea. Tư lệnh của Cleopatra bấy giờ là Ananias người Do Thái, con trai của cựu giáo trưởng Onias, đã giải cứu nhà vua Maccabee. Cleopatra đề xuất việc xáp nhập Judaea, nhưng tư lệnh Do Thái của bà khuyên không nên, và bà không ở tư thế có thể làm gì hơn.
Alexander chinh phục Gaza và Raphia trên biên giới Ai Cập và Gaulanitis (Golan) ở phía bắc. Bị quân Ả Rập xứ Nabataea phục kích ở Moab, Alexander thoát được về Jerusalem. Khi ông chính thức nhậm chức giáo trưởng trong ngày Lễ Tabernacles, dân chúng thi nhau ném trái cây vào ông. Được người Pharisee mộ đạo hơn (tu theo truyền thống truyền khẩu cũng như kinh viết Torah) cổ vũ, họ chế nhạo ông không xứng đáng làm giáo trưởng vì mẹ từng là tù nhân. Alexander đáp trả bằng cách xua bọn lính đánh thuê Hy Lạp tàn sát 6,000 người trên đường phố. Người Seuleucid lợi dụng vụ nổi loạn này để tấn công Judaea. Alexander chuồn vào vùng đồi.
Ông đợi thời cơ, bàn tính kế hoạch trả thù. Khi nhà vua trở về lại Jerusalem, ông làm thịt 50,000 đồng bào mình. Ông mở tiệc mừng thắng lợi, trửng giỡn với các thê thiếp tại một bữa tiệc trong khi ông ngắm nhìn 800 người nổi dậy bị đóng đinh trên thập giá quanh các ngọn đồi. Các bà vợ và con cái họ bị cắt họng trước mắt họ. ‘Con sư tử trẻ hung dữ’, như kẻ thù gọi ông, chết vì chứng nghiện rượu, bỏ lại cho bà vợ Salome Alexandra một đế chế Do Thái bao gồm những vùng thuộc Israël, Palestine, Jordan, Syria và Lebanon ngày nay. Ông khuyên bà giấu nhẹm tin mình chết với binh lính cho đến khi bà đã làm chủ Jerusalem, rồi trị vì nó cùng với người Pharisese.
Nữ hoàng mới là phụ nữ đầu tiên cai trị Jerusalem kể từ thời con gái của Jezebel. Nhưng nhân tài của triều đại đã cạn kiệt. Salome Alexandra (Salome là tên tiếng Hy Lạp của Shalomzion – Thái Bình ở Zion), một goá phụ sắc sảo của hai ông vua, cai trị đế chế nhỏ bé của mình đến tận tuổi lục tuần với sự hỗ trợ của các người Pharisee, nhưng bà vất vả trong việc kiểm soát hai con trai của mình: đứa lớn, giáo trưởng John Hyrcanus II, không đủ năng động, trong khi đứa nhỏ hơn Aristobulos thì lại năng động hơn quá nhiều.
Về phía bắc, La Mã tiến lên không ngừng nghỉ quanh Địa Trung Hải, nuốt trọn trước tiên là Hy Lạp rồi Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, tại đó họ gặp sức kháng cự của người Mithridates, vị Vua Pontus của Hy Lạp. Năm 66 TCN, tướng La Mã Pompey đánh tan quân Mithridates, và chuyển quân về phương nam để lấp đầy khoảng trống. La Mã đang tiến đến Jerusalem.
❀ ❀ ❀
[1] Không còn vết tích gì về Acra được tìm thấy. Một số học giả tin rằng nó toạ lạc ngay phía nam Núi Đền. Herod Vĩ Đại sau này mở rộng Núi Đền, vì thế chắc hẳn ngọn đồi Acra bị san bằng giờ ở bên dưới nền móng Đền Thờ nơi Thánh đường Hồi giáo al-Aqsa đứng hiện giờ. Nếu có ai thắc mắc tại sao có quá ít tàn tích còn sót lại từ thời trị vì của David chẳng hạn, thì lý do là có quá nhiều công trình xây dựng bề thế đã làm biến mất những dấu vết khảo cổ.
