WILLIAM XỨ TYRE: THẦY DẠY HOÀNG GIA
Vua Amaury bổ nhiệm William xứ Tyre làm thầy dạy cho con trai mình, Baldwin. William rất yêu quí hoàng tử:
Chàng trai, lúc đó chỉ mới 9 tuổi, được giao cho tôi chăm sóc và dạy dỗ những môn học khai phóng. Tôi hết lòng vì người học trò hoàng gia của mình. Cậu có dáng dấp dễ thương và không ngừng tiến bộ trong việc theo đuổi văn học và không ngừng hứa hẹn sẽ phát triển những tố chất đáng yêu. Cậu là một kỵ mã điêu luyện. Tri thức cậu sắc sảo. Cậu có trí nhớ thật dai.
‘Như cha cậu,’ William nói thêm, ‘cậu hăng hái lắng nghe lịch sử và sẵn sàng nghe theo lời khuyên hữu ích’ – chắc mẫm là lời khuyên của William. Cậu rất ham vui và nhờ đó thầy học của cậu mới phát hiện được cảnh ngộ của cậu.
Cậu chơi đùa với các bạn, và như bọn trẻ thường làm, chúng bắt đầu cấu véo nhau bằng móng tay của mình. Nhưng chỉ có Baldwin là chịu đựng việc đó rất nhẫn nại như thể cậu không có cảm giác gì. Sau khi việc này xảy ra một vài lần, người ta thông báo với tôi. Tôi gọi cậu lại, tôi phát hiện rằng cánh tay và bàn tay phải của cậu tê dại một cách kỳ lạ. Tôi bắt đầu lo lắng. Nhà vua được báo tin, các thầy thuốc hội chẩn. Sau một thời gian, chúng tôi nhận ra những triệu chứng đầu tiên. Không sao cầm được nước mắt.
CĂN BỆNH CỦA BALDWIN IV
Cậu học trò vui tươi của William mắc bệnh phong – éo le khi cậu lại là người thừa kế của một vương quốc đang chinh chiến.
Bệnh phong (hủi) là bệnh thường gặp vào thời đó. Thật ra Jerusalem có dòng tu riêng là Dòng St Lazarus dành cho các hiệp sĩ mắc bệnh phong. Bệnh phong rất khó lây: đứa trẻ phải có hàng tháng trời tiếp xúc, có lẽ với một bà vú bị phong mà không biết. Bệnh phong gây bởi vi khuẩn đi qua những giọt mồ hôi và do tiếp xúc. Trong phim Vương Quốc của Thiên Đường ông được thể hiện đeo mặt nạ sắt để che giấu gương mặt không còn mũi, hoàn toàn bị hủy hoại, nhưng thực sự ông từ khước việc che giấu thân phận làm vua của mình cho dù khi bệnh đã tàn phá ông.
Vào ngày 15 tháng 5 1174, Lãnh chúa của Syria và Egypt, bộ óc của cuộc thánh chiến mới, Nur al-Din, qua đời. Ngay cả William cũng khâm phục ông là một ‘ông hoàng công chính và một con người mộ đạo.’
Lời nguyền của Jerusalem: chàng trai Baldwin IV chỉ cho thầy mình William xứ Tyre sao cậu không thấy đau khi chơi đùa với chúng bạn, triệu chứng đầu tiên của bệnh phong. Vua Hủi là biểu tượng thời kỳ suy sụp của vương quốc.
Vua Amaury tiến nhanh ra bắc để tận dụng cái chết của Nur al-Din, nhưng vào ngày 11/7, ông mắc bệnh tiêu chảy. Ông chỉ mới 38 tuổi, khi các thầy thuốc Ả Rập và Frank bàn cãi về việc trị liệu, ông mất ở Jerusalem. Nhà vua mới Baldwin IV phải trải qua một loạt liệu pháp khác nhau – trích máu, xoa bóp dầu, thụt hậu môn. Sức khỏe ông được một thầy thuốc Ả Rập Abu Sulayman Dawud theo dõi, còn người em thì dạy Baldwin cách cưỡi ngựa bằng một tay khi bệnh ông tiến triển.
Thật khó để tìm ra một trường hợp nào về lòng quả cảm cao quí dưới đạn lửa hơn vị vua trẻ tuổi chịu kiếp nạn này, luôn được người thầy tận tâm theo dõi sát sao: ‘Ngày qua ngày, bệnh trạng của ông càng tệ hơn, nhất là mũi ông bị tấn công đến nỗi những bộ hạ trung thành đều mũi lòng vì lòng trắc ẩn khi họ nhìn ông.’ Ông đã lớn lên xa cách mẹ nhưng giờ đây bà Agnes đã trở về để giúp đỡ con trai, lúc nào cũng đồng hành cùng ông trong chiến dịch.
Em họ vua là Bá tước Raymond III xứ Tripoli yêu sách quyền nhiếp chính và vãn hồi sự ổn định, bổ nhiệm ông thầy hoàng gia William làm Quan Chưởng Ấn. Nhưng ác mộng chiến lược đã luôn ám ảnh Jerusalem giờ đã thành hiện thực: Saladin, Lãnh chúa Cairo, đánh chiếm Damascus, dần dần nhưng chắc chắn thống nhất Syria, Ai Cập, Yemen và phần lớn Iraq thành một vương quốc hùng mạnh, bao vây Jerusalem. Raymond xứ Tripoli, một trong những ông vua vùng Levant đó nói tiếng Ả Rập, hoãn binh bằng cách thỏa thuận hưu chiến với Saladin. Và Saladin cũng muốn câu giờ.
Baldwin thể hiện khí phách của mình bằng cách công kích vào tận Syrỉa và Lebanon, nhưng trong khi phải chống chọi với bệnh tật, các ông lớn đấu đá nhau quanh giường bệnh. Thủ lĩnh Hiệp sĩ Đền Thánh càng ngày càng tỏ ra bất phục tùng trong khi các Hiệp sĩ Cứu tế đang dấy lên một cuộc chiến riêng tư chống giáo trưởng, thậm chí bắn tên vào Mộ Thánh. Trong khi đó một người mới đến, cựu hiệp sĩ Reynald xứ Chatillon, Lãnh chúa xứ Kerak và Outrejourdain, bên kia Jordan, tài sản cũng lắm mà nợ nần cũng nhiều, phô trương sự tự mãn và vênh váo.
Saladin bất đầu thăm dò vương quốc, tấn công Ashkelon và phi ngựa về hướng Jerusalem, khiến dân chúng kinh hoảng và trốn chạy vào Tháp David. Ashkelon sắp sửa thất thủ khi vào cuối tháng 11 1177 vua hủi, Reynald và vai trăm hiệp sĩ tấn công 26,000 quân của Saladin tại Montgisard, tây-bắc Jerusalem. Tình thần binh sĩ lên cao khi trong thấy Thập giá Thực và một số binh sĩ bảo có nhìn thấy St George trên chiến trường, Baldwin thắng một trận lừng lẫy.
ÂN SỦNG DƯỚI ÁP LỰC: THẮNG LỢI CỦA VUA HỦI
Vua hủi trở về trong khải hoàn trong khi Saladin phải tẩu thoát trên lưng lạc đà. Nhưng vị sultan này còn làm chủ Ai Cập và Syria, và chẳng bao lâu ông sẽ gầy dựng những quân đoàn mới.
Năm 1179, trong một cuộc đột kích vào Syria của Saladin, Baldwin bị phục kích, ngựa ông bỏ chạy và ông thoát được chỉ nhờ vào lòng quả cảm của Đốc quân Vương quốc hi sinh mạng sống cứu vua. Phục hồi với tính can trường cá tính, ông lại dẫn quân kháng cự lại các trận đánh phá của Saladin. Sát bên sông Litani, ông ngã ngựa và lâm vào tình thế nguy cấp: chứng tê liệt lan rộng khiến ông không sao lên ngựa được. Một hiệp sĩ phải cõng ông trên lưng chạy khỏi trận địa. Nhà vua trẻ không thể cưới vợ – người ta cho rằng bệnh phong có thể lây qua đường tình dục và giờ đây ông khó thể nào cầm đầu quân đội.
Ông bày tỏ nỗi phiền muộn của mình và ý muốn tìm một ông vua mới mạnh mẽ ở châu Âu với Vua Louis VII của Pháp: ‘Bị tước đoạt khả năng sử dụng một chi không giúp ích gì nhiều cho một người thực thi trách nhiệm của chính quyền. Phải chi tôi có thể được chữa lành bệnh của Naaman nhưng tiếc là không tìm được Elisha nào [1]. Một bàn tay quá yếu không thích hợp để nắm quyền lực khi bọn Ả Rập hung hăng đè nặng áp lực lên Jerusalem.’ Nhà vua càng bệnh nặng, cuộc đấu tranh giành quyền lực càng nóng bỏng. Nhà vua suy sụp cũng là lúc bạo loạn chính trị và đạo đức nổi lên. Khi Bá tước Raymond xứ Tripoli và Hoàng thân Bohemond xứ Antioch tiến về thành phố với một đoàn kỵ binh, nhà vua nổi giận vì nghi ngờ họ chuẩn bị đảo chính, một lần nữa câu giờ bằng cách hưu chiến với Saladin.
Khi giáo trưởng mất, thái hậu Agnes, đáng lẽ phải bổ nhiệm chức giáo trưởng cho Tổng Giám mục William xứ Tyre mới đúng lệ, lại giao chức vụ này cho Heraclius xứ Caesarea, được cho là người tình của bà ta.
Giờ thì William xứ Tyre ‘phiền muộn vì những tai họa đau buồn, hoàn toàn chán ghét với hiện tại, quyết định buông bỏ cây bút và ném biên niên sử các sự kiện vào cõi tĩnh lặng của nấm mồ vì chúng chỉ gợi lên tiếng khóc than và những dòng nước mắt. Chúng tôi thiếu can đảm để viết tiếp.’ Biên niên sử Outremer của ông còn sống sót nhưng cuốn Lịch Sử Đạo Hồi thì thất lạc. Ông tranh cãi với Giáo trưởng Heraclius và bị ông này rút phép thông công. William cầu cứu lên La Mã nhưng qua đời ngay khi chuẩn bị lên đường đi Ý. Có thể ông bị đầu độc.
Thích mặc quần áo lụa là, mang nữ trang lấp lánh, người xực nức dầu thơm đắt tiền, tên thầy tu đĩ thỏa này giữ cô vợ một người bán vải, Paschia de Riveri, làm nhân tình. Giờ cô ta chuyển đến Jerusalem, và thậm chí còn sinh cho y một cô con gái: người Jerusalem gọi cô nàng là Giáo trưởng phu nhân.
Nhà vua sắp chết. Agnes phải gấp rút giải quyết vấn đề thừa kế.
GUY: NGƯỜI THỪA KẾ KHIẾM KHUYẾT
Agnes do đó sắp xếp cuộc hôn nhân giữa em gái nhà vua Sibylla với Guy xứ Lusignan, người em trai 27 tuổi hấp dẫn của người tình cuối cùng của bà, vị Đốc quân của Vương quốc. Quận chúa Sibylla, một góa phụ trẻ đã có một đứa con từ cuộc hôn nhân trước, là người duy nhất vui sướng với cuộc phối ngẫu này. Đối với hầu hết các ông lớn, người chồng mới của bà dường như thiếu kinh nghiệm cũng như thấp kém về địa vị để có thể xử lý được cuộc khủng hoảng hiện thời của Jerusalem. Guy, giờ là Bá tước xứ Jaffa và Ashkelon, chắc chắn không có đủ quyền hành. Ông chia rẽ vương quốc ngay lúc nó cần sự đoàn kết nhất.
Reynald xứ Kerak phá vỡ thế hưu chiến khi tấn công một đoàn xe đang trên đường hành hương đến Mecca. Không có nghĩa vụ nào thiêng liêng cho một nhà cai trị Hồi giáo hơn là việc bảo vệ sự kiệnhaj.Saladin điên tiết. Nhưng tiếp sau đó Reynald trang bị một hạm thuyền và đánh phá xuống Hồng Hải, đổ bộ lên bờ biển gần Mecca và Medina nhất. Mang chiến tranh đến đất địch là động thái ấn tượng nhưng cũng là một trò chơi nguy hiểm. Reynald bị đánh bại trên đất liền và biển cả và Saladin ra lệnh đem các thủy thủ người Frank bắt được ra cắt cổ công khai bên ngoài Mecca. Sau đó ông lập một đạo quân khác từ đế chế không ngừng bành trướng của mình. Về phần Reynald, Saladin thề, nguyên văn câu nói của ông, ‘sẽ lấy máu tên độc tài xứ Kerak’.
Baldwin, mũi và các chi đều bị hủy hoại, không còn có thể sử dụng tay chân, người lúc nào cũng sốt. Ông bổ nhiệm Guy làm nhiếp chính, gìn giữ Jerusalem như đất phong của mình. Guy không thể nào không thấy hãnh diện về sự trỗi dậy của mình, cho đến tháng 9 năm 1183, Saladin xâm lược Galilee. Guy huy động 1,300 hiệp sĩ và 15,000 bộ binh gần suối Sephoria nhưng hoặc sợ hoặc không thể tấn công Saladin. Saladin cuối cùng tiến đánh pháo đài Kerak bên kia Jordan. Baldwin ra lệnh đốt lửa hiệu trên Tháp David để báo tin cho Kerak biết viện binh đang trên đường tới. Một cảnh tượng đau lòng khi chứng kiến ông vua hủi quả cảm – được mang trên cáng, mắt giờ như mù, thân thể biến dạng kỳ cục và phân hủy – cầm đầu quân đội đến giải cứu Kerak.
Khi trở về, nhà vua sa thải Guy và bổ nhiệm Raymond làm nhiếp chính và ra lệnh cho đứa cháu 8 tuổi, con trai của Sibylla, lên kế vị, hiệu là Baldwin V. Sau lễ đăng quang, ông vua bé được mang trên vai của nhà quí tộc cao lớn nhất, Lãnh chúa xứ Ibelin. Vào ngày 16/5/1186, Baldwin IV chết ở tuổi 23. Nhưng nhà vua trẻ con Baldwin V trị vì đúng một năm, được chôn trong một quách tô điểm công phu mô tả Christ hai bên là thiên thần và trang trí lá cây ô rô.
Jerusalem cần một tổng tư lệnh già dặn. Ở Nablus, Raymond xứ Tripoli và các ông lớn tụ họp để ngăn Guy trở lại, nhưng ở Jerusalem ngai vàng thuộc về Sibylla, giờ là hoàng hậu trị vì – và bà lại kết hôn với chàng Guy bị khi dễ. Sibylla thuyết phục Giáo trưởng Heraclius đội vương miện cho bà, hứa là sẽ ly dị chồng và bổ nhiệm một quân vương khác. Nhưng trong lễ đăng quang, bà triệu Guy đến để được đội vương miện làm vua bên cạnh mình. Bà đã lừa gạt mọi người nhưng vị vua mới và hoàng hậu không thể kềm chế
Reynald và Thủ lĩnh Hiệp sĩ Đền Thánh, cả hai đang làm hỏng trận chiến với Saladin. Mặc dù có hưu chiến, Reynald phục kích một đoàn xe đi hành hương Mecca từ Damascus, bắt được em gái Saladin, chế giễu Muhammad và tra tấn tù binh của mình. Saladin yêu cầu Vua Guy bồi thường, nhưng Reynard không chịu bồi thường.
Vào tháng 5, con trai của Saladin đánh phá Galilee. Hiệp sĩ Đền Thánh và Cứu tế tấn công ông một cách khinh suất và bị tàn sát tại Suối Cresson, Thủ lĩnh Hiệp sĩ Đền Thánh và ba hiệp sĩ là những người duy nhất trốn thoát được. Nhờ thảm họa này mà họ tạm thời đoàn kết.
VUA GUY: MẮC BẪY
Vào ngày 27/6/1187, Saladin dẫn đầu đạo quân 30,000 người, hành quân đến Tiberias, hi vọng dụ được quân Frank ra ngoài để giáng ‘một cú đấm như trời giáng trong cuộc thánh chiến’.
Vua Guy huy động 12,000 hiệp sĩ và 15,000 bộ binh tại
Sephoria ở Galilee, nhưng tại một cuộc họp trong lều đỏ của các nhà vua Jerusalem, ông lo lắng trước những giải pháp khó nuốt đang đối đầu. Raymond xứ Tripoli thúc giục phải kềm chế cho dù bà vợ mình đang bị vây hãm ở Tiberias. Reynald và Thủ lĩnh Hiệp sĩ Đền Thánh đáp ứng bằng cách gọi Raymond là tên phản trắc và yêu cầu lâm chiến. Cuối cùng Guy mắc bẫy. Ông dẫn quân băng qua vùng đồi Galilee nóng như nung suốt một ngày trời cho đến khi, bị binh lính Saladin quấy nhiễu, bị cái nóng rát da nuốt chửng và cơn khát hành hạ, ông hạ trại trên vùng cao nguyên núi lửa hai ngọn đồi Horns xứ Hattin. Sau đó họ đi tìm nước – nhưng mọi giếng đều khô cạn. ‘Ôi Chúa Trời,’ Raymond kêu lên, ‘cuộc chiến thua rồi; chúng ta chết hết; vương quốc đã tiêu tùng.’
Khi các Thập Tự quân tỉnh dậy vào buổi sáng ngày thứ bảy 4/7, họ có thể nghe tiếng cầu nguyện trong doanh trại Hồi giáo dưới chân đồi. Họ đã chịu khát trong cái nóng mùa hè, giờ binh lính Hồi lại đang thi nhau đốt cây cỏ khô. Chẳng mấy chốc lửa bùng lên chung quanh họ.
❀ ❀ ❀
[1] Theo Kinh thánh Do Thái, tướng Naaman bị bệnh phong nhưng được nhà tiên tri Elisha chữa lành bằng cách ngâm mình bảy lần trong dòng sông Jordan: ND
