JEMAL PASHA: NHÀ ĐỘC TÀI CỦA JERUSALEM
Thực tế đã phơi bày những khiếm khuyết của nền cai trị do đảng Cách mạng Tuổi Trẻ Thổ lãnh đạo: họ yếu kém và tham nhũng không kém người tiền nhiệm, và họ đã làm dấy lên hy vọng tự trị của người Ả Rập. Chẳng bao lâu rõ là Tuổi Trẻ Thổ vẫn cũng chỉ là một tổ chức tàn nhẫn và không minh bạch, chỉ có dân chủ ngoài mặt. Họ là những người dân tộc chủ nghĩa Thổ quyết tâm dập tắt không chỉ hy vọng Ả Rập mà còn việc dạy tiếng Ả Rập. Các nhà dân tộc chủ nghĩa Ả Rập bắt đầu thành lập những hội kín đấu tranh cho sự độc lập và thậm chí nhà Husseini và những đại gia khác cũng tham gia. Trong khi đó những thủ lĩnh Zionist khuyến khích những người nhập cư mới thành lập những thị trấn Do Thái, đặc biệt ở Jerusalem, đầu tàu của quốc gia, và giờ họ mua đất cho Đại học Hebrew tương lai trên Núi Scopus. Điều này đánh động các Đại gia – cho dù nhà Husseini và những chủ đất khác đều lặng lẽ bán đất cho người Zionist.
Ruhi Khalidi, nhà trí thức nói tiếng Pháp và hiện giờ đang làm phó xướng ngôn viên của Nghị viện Istanbul, là một người Ottoman cấp tiến, không phải dân tộc chủ nghĩa Ả Rập. Nhưng ông thận trọng nghiên cứu Zionism, thậm chí viết một quyển sách về nó. Ông xác định rằng nó là mối đe dọa. Ở Nghị viện, ông ra sức ngăn cấm bất kỳ vụ mua đất nào của người Do Thái ở Palestine. Chủ bút báo Filastin, một tờ báo dân tộc chủ nghĩa Ả Rập, cảnh báo, ‘Nếu tình trạng mua bán này tiếp tục, người Zionist sẽ làm chủ đất nước chúng ta.’
Vào ngày 23/1/1913, một sĩ quan trong Tuổi Trẻ Thổ 31 tuổi, Ismail Enver, một cựu binh của Cách mạng 1908 đã làm nên tên tuổi khi chiến đấu với quân Ý ở Libya, xông vào Sublime Porte (triều đình Ottoman), bắn chết bộ trưởng chiến tranh và cướp chính quyền. Ông và hai đồng chí, Mehmet Talaat và Ahmet Jemal, họp thành tam đầu chế Tam Pasha. Enver đã từng đánh thắng một trận nhỏ trong Cuộc Chiến Balkan Lần 2, nên ngỡ mình là Napoleon Thổ, quyết tâm phục hồi đế chế. Năm 1914, ông nổi lên như một tay cự phách Ottoman và làm bộ trưởng chiến tranh – và thậm chí cưới cháu gái vị sultan. Tam Pasha tin rằng chỉ có Thổ hóa đế chế mới có thể ngăn chặn rốt ráo bạo loạn. Chương trình của họ hướng đến chủ nghĩa Phát xít và Hủy diệt Do Thái trong sự man rợ, diệt chủng và gây chiến.
Vào ngày 28/6/1914, các tên khủng bố người Serbia ám sát Thái tử Áo Franz Ferdinand, người sẽ thừa kế ngôi vua Áo, thế là các Cường quốc loạng choạng rồi xông vào Trận Thế Chiến I. Enver Pasha hồ hởi chiến đấu, thúc ép Đức làm đồng minh để được cung cấp sự hậu thuẫn quân sự và tài chính cần thiết. Vị Kaiser Wilhelm, nhớ chuyến đi phương Đông của mình, nên hậu thuẫn tình đồng minh với Ottoman. Enver tự phong là phó thống tướng dưới quyền vị sultan bù nhìn và bước vào cuộc chiến bằng cách oanh kích các cảng Nga từ những chiến hạm mới được Đúc cung cấp.
Vào ngày 11/11, Sultan Mehmet V Rashid tuyên chiến với Anh, Pháp và Nga – và ở Jerusalem cuộc jihad được tuyên bố tại al-Aqsa. Lúc đầu không khí chiến tranh rất hồ hởi. Khi tư lệnh binh đoàn Ottoman ở Palestine, tướng Baron Friedrich Kress von Kressenstein, đến, người Do Thái ở Jerusalem chào đón các đơn vị của ông bằng cung vòm khải hoàn. Người Đức nắm quyền bảo vệ người Do Thái từ tay người Anh. Trong khi đó Jerusalem chờ đợi ông chủ mới của họ.
Vào ngày 18/11 Wasif Jawhariyyeh, người chơi đàn, chỉ 17 tuổi, ngắm nhìn Ahmet Jemal, bộ trưởng hải quân, một trong bộ Tam Pasha, đi xe vào Jerusalem như một nhà độc tài có năng lực của Syria và tư lệnh tối cao của Đệ Tứ Quân đoàn Ottoman. Jemal lập bộ tư lệnh tại Augusta Victoria trên Núi Olives. Ngày 20/12, một tộc trưởng già đến Cổng Damascus trong một cỗ xe ngựa uy nghi mang theo lá cờ xanh lá của Đấng Tiên Tri từ Mecca. Sự kiện này gây ra một cảnh nhộn nhịp không mô tả được khi một đoàn binh sĩ đầy màu sắc trật tự bước theo lá cờ tiến vào Thành phố Cổ, vừa đi vừa rảy nước hoa hồng. Toàn thể dân chúng Jerusalem bước theo sau cất tiếng hát Allahu akhbar ‘trong một cuộc diễu hành đẹp nhất mà tôi từng nhìn thấy,’ Wasif Jawhariyyeh viết. Bên ngoài Vòm Đá, Jemal tuyên bố thánh chiến. Nỗi hân hoan xâm chiếm tâm trạng của mọi người – cho đến khi vị tộc trưởng Mecca già khú bổng lăn ra chết ngay trước Giáng Sinh, như một điềm báo gây hoang mang cho cuộc thánh chiến Ottoman.
Jemal, 45 tuổi, người lùn thấp và để râu, luôn luôn được một đội cận vệ ngồi trên lưng lạc đà bảo vệ, vừa có tính tàn nhẫn thô bạo và hoang tưởng, vừa có sức mê hoặc, óc thông minh và các trò hề kỳ khôi. Một người biết hưởng thụ với điểm yếu là chuộng nghi thức, và khoái gái đẹp Do Thái, ông có ý thức về sự vĩ đại lẫn tính khí phi lý của mình. Trong khi khủng bố Jerusalem, ông vẫn thích chơi bài, đua ngựa qua những ngọn đồi Judaea, uống xâm banh và hút xì gà cùng người bạn, Bá tước Antonio de Ballobar, lãnh sự Tây Ban Nha. Ballobar, một nhà quý tộc lịch sự tuổi gần 30, mô tả vị pasha thuộc loại người bẩn nhưng tốt bụng. Còn Bertha Spafford cho rằng Jemal là ‘một người kỳ lạ nhưng đáng sợ’, nhưng cũng là ‘một con người có hai cá tính’ có duyên và tử tế. Có lần, không có ai nhìn, ông cho một bé gái một tấm huy chương có đính kim cương mà cha mẹ em phát hiện ra khi họ về nhà. Một sĩ quan Đức của ông, Franz von Papen, chỉ đơn giản phán xét ông là ‘một người Đông phương độc đoán cực kỳ thông minh’.
Jemal cai trị lãnh địa của mình gần như là độc lập: ‘Con người có ảnh hưởng vô hạn đó’ tận hưởng quyền lực mình, hỏi đùa: ‘Luật là gì? Ta tạo ra chúng và gỡ bỏ chúng!’ Bộ Tam Pasha ngờ vực rất đúng về lòng trung thành của người Ả Rập. Thấm nhuần sự phục hưng văn hóa, khát vọng dân tộc chủ nghĩa ra hoa, người Ả Rập thù ghét chủ nghĩa xô vanh mới của người Thổ. Người Ả Rập chiếm đến 40 phần trăm dân số Ottoman, và nhiều trung đoàn Ottoman chỉ toàn người Ả Rập. Sứ mạng của Jemal là giữ vững các tỉnh lỵ Ả Rập và dẹp tan những vụ vùng lên của người Ả Rập – và như thế cũng dẹp luôn những vụ vùng lên của người Do Thái theo Zionism, với biện pháp củ cà rốt và cây gậy.
Ngay sau khi đến Thành phố Thánh, ông triệu tập một phái đoàn Ả Rập bị nghi là theo chủ nghĩa dân tộc. Ông chủ ý phớt lờ khi thấy mặt họ càng lúc càng xanh mét. Cuối cùng ông hỏi, ‘Các ông có hiểu rõ tính nghiêm trọng của những tội lỗi mình làm chưa?’ Ông cắt ngang câu trả lời của họ: ‘IM LẶNG! Các ông biết sẽ lãnh hình phạt gì không?’ Hành hình! Hành hình!’ Ông đợi trong khi họ run lên lập cập, rồi từ tốn nói: ‘Nhưng tôi bằng lòng lưu đày các ông và gia đình đến Anatolia.’ Khi nhóm người Ả Rập khiếp đảm đã lui ra, Jemal quay sang viên phụ tá cười lớn: ‘Làm sao khác được? Đó là cách thức chúng ta làm việc ở đây.’ Khi ông cần xây dựng những con đường mới, ông bảo viên kỹ sư, ‘Nếu đường chưa làm xong đúng thời hạn, tôi sẽ cho người hành hình ông ngay nơi viên đá cuối cùng vừa được đặt xuống!’ Ông sẽ thở dài ra chìu tự mãn: ‘Ở đâu cũng có người rên siết vì ta.’
Khi Jemal gom toàn bộ lực lượng, chủ yếu do các sĩ quan Đức chỉ huy, để tiến công Ai Cập thuộc Anh, ông nhận thấy rằng Syria đang âm ỉ mưu đồ, và Jerusalem là một ổ gián điệp. Chính sách của vị pasha thật đơn giản: ‘Đối với Palestine, trục xuất; đối với Syria, khủng bố; đối với Hejaz, quân đội.’ Ở Jerusalem cách giải quyết của ông là bắt các giáo trưởng, hoàng thân và tộc trưởng xếp thành hàng, và treo cổ những viên chức’. Khi mật vụ của ông lùng sục được những kẻ phản bội, ông trục xuất bất kỳ ai bị nghi là kích động chủ nghĩa dân tộc. Ông xung công những cơ sở Cơ đốc như Nhà Thờ St Anne và bắt đầu trục xuất những chức sắc Cơ đốc trong thời gian chuẩn bị tấn công Ai Cập.
Vị pasha cho diễu hành 20,000 lính qua Jerusalem trên đường ra mặt trận. ‘Chúng ta sẽ gặp nhau bên bờ kia Kênh đào (Suez) hoặc ở thiên đường!’ ông hô hào. Vào ngày 1/2/1915, xúc động khi nghe binh sĩ hát vang ‘Ngọn Cờ Đỏ Phấp Phới trên Cairo’, Jemal ra lệnh tấn công Kênh đào với 12,000 binh sĩ; nhưng họ bị đẩy lui dễ dàng. Ông tuyên bố cuộc tiến công chỉ là trận đánh thăm dò lực lượng, nhưng rồi ông lại thất bại lần nữa vào mùa hè. Thất bại về quân sự, bị phương Tây phong tỏa và sự áp bức của Jemal càng lúc càng tăng khiến người dân Jerusalem lâm vào cảnh khốn đốn, nên lao vào hưởng lạc để giải sầu. Rồi chẳng bao lâu sau trận giết chóc bắt đầu.
KHỦNG BỐ VÀ CHẾT CHÓC: JEMAL ĐAO PHỦ
Trong vòng một tháng sau khi Jemal đến, Wasif Jawhariyyeh nhìn thấy thi thể của một người Ả Rập trong áo choàng trắng bị treo dưới một cành cây bên ngoài Cổng Jaffa. Vào ngày 30/3/1915, vị pasha hành quyết hai lính Ả Rập tại Cổng Damascus vì tội làm gián điệp cho Anh, và sau đó treo cổ vị Mufti xứ Gaza và con trai trước sự chứng kiến im lặng và kính trọng của đám đông dân chúng. Những vụ treo cổ được thi hành tại Cổng Damascus và Jaffa sau buổi cầu nguyện ngày thứ sáu để bảo đảm có đông người dự khán. Chẳng mấy chốc các cổng dường như lúc nào cũng được trang trí bằng những xác chết lắc lư, cố tình để đấy nhiều ngày theo lệnh của Jemal. Có một lần, Wasif khiếp vía khi chứng kiến một cảnh xử giảo thiếu chuyên nghiệp
Tiến trình treo cổ không được nghiên cứu khoa học hoặc y học một cách kỹ lưỡng thành ra nạn nhân vẫn còn sống, chịu nhiều đau đớn và chúng tôi chỉ biết nhìn mà không thể nói hay làm gì. Một sĩ quan bèn ra lệnh cho một binh sĩ leo lên và trèo lên người nạn nhân. Sức nặng góp thêm khiến mắt nạn nhân vọt ra khỏi hốc mắt. Đây là tính cách tàn bạo Jemal Pasha. Tim tôi muốn kêu lên khi nhớ lại cảnh tượng này.
Vào tháng 8 1915, sau chứng cứ lộ liễu về âm mưu dân tộc chủ nghĩa, ‘Tôi quyết định,’ Jemal viết, ‘thi hành những biện pháp quyết liệt chống bọn phản động.’ Ông treo cổ 15 nhân vật Ả Rập tiếng tăm gần Beirut (trong đó có người trong nhà Nashashibi từ Jerusalem), và rồi trong tháng 5 1916, thêm 21 người ở Damascus và Beirut. Sau những vụ này ông được tặng biệt danh Đao Phủ.
Ông nói đùa với người bạn Tây Ban Nha Ballobar là ông cũng có thể treo cổ ông ta nữa.
Jemal cũng nghi ngờ người Zionist âm mưu phản bội. Nhưng Ben-Gurion vẫn đang đội mũ đỏ Thổ và đang chiêu mộ binh sĩ Do Thái cho người Ottoman. Vào tháng 12 1915 Jemal đài thọ cho hai buổi họp mặt độc đáo giữa người nhà Husseini và các thủ lĩnh Zionist trong đó có Ben-Gurion, nhằm tập kết sự ủng hộ cho một quê hương chung dưới quyền lãnh đạo Ottoman. Nhưng sau đó, Jemal trục xuất 500 người Do Thái nước ngoài, bắt giữ các thủ lĩnh Zionist và cấm sử dụng các biểu tượng của mình. Những vụ trục xuất làm dấy lên phong trào phản đối trong các báo chí Áo và Đức (đồng minh của Ottoman). Vì thế Jemal triệu tập người Zionist để cảnh cáo những mưu tính phá hoại: ‘Các ông có thể lựa chọn. Tôi sẵn sàng trục xuất các ông như đã làm với người Armenia. Bất kỳ ai chỉ cần hăm he một quả cam thôi, là tôi sẽ hành hình. Nhưng nếu các ông muốn lựa chọn thứ hai, toàn thể báo chí Vienna và Berlin phải im lặng!’ Sau đó, ông huênh hoang: ‘Tôi không tin ở lòng trung thành của các ông. Nếu các ông không mưu tính gì hết thì các ông sẽ không đến miền đất hoang vu này để sống giữa những người Ả Rập thù ghét các ông. Theo tôi nghĩ thì các Zionist đáng bị treo cổ nhưng tôi cũng ngán việc treo cổ lắm rồi. Thay vào đó chúng tôi sẽ phân tán các ông ra khắp đất nước Thổ.
Ben-Gurion bị trục xuất, chuyển hy vọng của mình sang các Đồng minh. Người Ả Rập bị gọi vào lính; người Do Thái và Cơ đốc buộc xung vào các tiểu đoàn lao dịch để xây dựng đường xá, nhiều người trong số đó chết vì đói và giãi nắng dầm mưa. Rồi dịch bệnh, sâu bọ và nạn đói đến hoành hành. ‘Châu chấu bay dày như những đám mây,’ Wasif nhớ lại, chế giễu việc Jemal cố gắng giải quyết tai họa ‘bằng cách ra lệnh mỗi người trên 12 tuổi phải nộp 3 kí trứng châu chấu, khiến người ta đua nhau buôn bán trứng châu chấu.
Wasif chứng kiến ‘nạn đói lan tràn khắp xứ’, cùng với ‘bệnh viêm phổi, sốt rét, khiến rất nhiều người thiệt mạng’. Khoảng 1918, dân số Do Thái ở Jerusalem đã giảm, do dịch bệnh, nạn đói và bị trục xuất, chỉ còn 20,000.
Trong khi Jemal giám sát Jerusalem tàn phai này, đồng sự của ông, Phó Thống chế Enver, mất 80,000 quân trong cuộc tiến công vụng về vào nước Nga. Ông và Talaat đổ lỗi thảm bại của mình cho người Armenia Cơ đốc, và ra lệnh trục xuất họ và tàn sát một cách có hệ thống. Một triệu người thiệt mạng trong một tội ác man rợ mà sau này Hitler bắt chước để hủy diệt người Do Thái: ‘Giờ không ai nhớ gì về vụ thảm sát Armenia,’ ông nghĩ thế. Jemal tuyên bố không tán thành cuộc tàn sát này. Ắt hẳn ông cho phép người tị nạn định cư ở Jerusalem vì số người Armenia ở đó tăng gấp đôi trong chiến tranh.
Có những thỏa thuận ngầm với người Anh: Jemal bảo Ballobar là London muốn ông ám sát đồng sự của mình Talaat Pasha. Có thời điểm, Jemal bí mật tiếp cận phe Đồng minh, đề xuất việc mình sẽ hành quân vào Istanbul, lật đổ Enver, giải cứu người Armenia và trở thành vị sultan cha truyền con nối: khi Đồng minh không đón nhận lời đề nghị một cách nghiêm túc, Jemal tiếp tục chiến đấu. Ông treo cổ 12 người Ả Rập ở Jerusalem, thi thể họ được phô bày quanh tường thành, trong khi Enver kinh lý miền đông để củng cố sự tín nhiệm Hồi giáo dành cho mình, hù dọa những người Ả Rập bất đồng chính kiến và để mắt đến đồng sự của mình. Wasif trông thấy người hùng Ottoman đi xe vào Jerusalem với Jemal. Sau khi tham quan Vòm Đá, Lăng David và Nhà Thờ Mộ Thánh, và khai mạc Đường Jemal Pasha, Enver dự tiệc tại Khách sạn Fast do Thị trưởng Hussein Husseini khoản đãi.
Hai vị pasha khởi hành đi Mecca để đánh đuổi bất kỳ cuộc phản loạn tiềm năng nào của người Ả Rập. Nhưng chuyến hành hương Mecca của Enver không thể cứu Arabia cho người Ottoman.
