CÁC HOÀNG ĐẾ VÀ NHÀ KHẢO CỔ: NHỮNG KẺ NGÂY THƠ Ở NƯỚC NGOÀI
Sau cuộc chiến Crimea, Jerusalem một lần nữa lại là mục tiêu khao khát của quốc tế: các nhà Romanov, Hohenzollern, Habsburg và các ông hoàng Anh cạnh tranh nhau để phối hợp ngành khoa học mới là khảo cổ với trò chơi cũ của các đế chế.
Vào tháng 4 1859, em trai của Hoàng đế Alexander II Đại Công tước Konstantin Nikolaevich là người đầu tiên của nhà Romanov đến thăm Jerusalem – ‘cuối cùng tôi đã vào được trong sự khải hoàn’, ông ghi trong nhật ký ngắn gọn, ‘Đám đông và bụi bặm’. Khi ông đến Mộ Thánh: ‘Nước mắt và cảm xúc’; và khi ông rời thành phố, ‘chúng tôi không thể cầm được nước mắt.’ Hoàng đế và Đại Công tước đã lên kế hoạch tấn công văn hóa. ‘Chúng ta phải thiết lập sự hiện diện của mình ở phương Đông không về mặt chính trị mà thông qua nhà thờ,’ một Ngoại trưởng báo cáo. ‘Jerusalem là trung tâm của thế giới và sứ mạng chúng ta phải ở đó.’ Đại Công tước lập ra Hiệp hội Palestine và Công ty Tàu Hơi nước Nga để mang những khách hành hương Nga từ Odessa đến. Ông thị sát 18 mẫu trong khu Phức hợp Nga nơi nhà Romanov bắt đầu xây dựng thị trấn Muscovite nhỏ. Chẳng bao lâu có quá nhiều khách hành hương Nga đến nỗi phải giăng lều bạt để có chỗ ở.
Người Anh cũng hăng say không kém người Nga. Vào ngày 1/41862, Albert Edward, Hoàng thân xứ Wales (Vua Edward tương lai), 20 tuổi, người béo tốt, cưỡi ngựa vào Jerusalem, với 100.kỵ sĩ Ottoman hộ tống.
Hoàng thân được Khoa trưởng Westminster Arthur Stanley hướng dẫn tham quan các thắng tích. Tác phẩm của ông về lịch sử kinh thánh có tầm ảnh hưởng sâu rộng và việc suy đoán khảo cổ thuyết phục một thế hệ độc giả Anh rằng Jerusalem là ‘một miền đất thân thiết với chúng ta ngay từ thời thơ ấu còn hơn cả nước Anh’.
Trong giữa thế kỷ 19, ngành khảo cổ bổng thình lình trở thành không chỉ là một khoa học lịch sử nghiên cứu quá khứ mà còn là một cách thức để kiểm soát tương lai. Không có gì ngạc nhiên khi khảo cổ ngay lập tức có tính chính trị – không chỉ là vật tổ văn hóa, một thời trang xã hội và sở thích hoàng gia, mà còn là sự xây dựng đế chế bằng những phương tiện khác và sự mở rộng hoạt động gián điệp quân sự. Nó trở thành tôn giáo thế tục của Jerusalem và, trong tay của những người Cơ đốc đế quốc như Khoa trưởng Stanley, cũng là ngành khoa học phục vụ Chúa Trời. Nếu nó khẳng định được sự thật của Kinh thánh và việc Jesus bị đóng đinh, người Cơ đốc có thể đòi lại Miền Đất Thánh.
Không chỉ có người Nga và Anh. Các lãnh sự các Cường quốc Lớn, nhiều người trong số đó là mục sư, cũng tự coi mình là nhà khảo cổ, nhưng chính người Cơ đốc Mỹ mới thực sự lập ra ngành khảo cổ hiện đại. Người Pháp và Đức cũng không xa phía sau, săn đuổi những thành quả ngoạn mục với tinh thần quốc gia gay gắt, các hoàng đế và thủ tướng của họ ủng hộ quyết liệt công việc khai quật của mình. Như cuộc chạy đua vào không gian ở thế kỷ 20 với các phi hành gia anh hùng, ngành khảo cổ nhanh chóng trở thành sự phóng chiếu của sức mạnh quốc gia với các nhà khảo cổ lừng danh giống như các tay chinh phục phiêu lưu và những tay săn kho báu lịch sử. Một nhà khảo cổ Đức gọi nó là ‘cuộc thập tự chinh hòa bình’.
Chuyến thăm của Hoàng thân xứ Wales cổ vũ cho một cuộc thám hiểm do một sĩ quan Anh kiêm nhà khảo cổ, Đại úy Charles Wilson, cầm đầu. Trong một đường hầm sát Bức Tường Tây bên dưới Phố Cổng Dây Xích, ông phát hiện cung vòm thời Herod bề thế của cây cầu lớn bắc qua Thung lũng Tyropaea đến Đền Thờ. Giờ nó được biết dưới tên Cung Vòm Wilson, và đó chỉ là bước đầu.
Vào tháng 5 1865, một loạt các nhà quý tộc, từ Bá tước Russell ngoại trưởng đến Công tước xứ Argyll, thành lập Quỹ Thám hiểm Palestine có sự đóng góp của Nữ Hoàng Victoria và Montefiore. Shaftesbury sau đó sẽ trở thành chủ tịch. Chuyến đến thăm Palestine của người thừa kế thứ nhất ngai vàng Anh kể từ Edward I ‘mở ra toàn bộ Syria cho người Cơ đốc nghiên cứu’, bản cáo bạch của Hội nêu rõ.
Vào tháng 2 năm 1867, Trung úy Công binh Hoàng gia, Charles Warren, 27 tuổi, bắt đầu cuộc khảo sát Palestine cho Hội. Tuy nhiên, người Jerusalem thù địch với bất kỳ cuộc khai quật nào quanh Núi Đền vì thế ông phải thuê những lô đất gần đó và đào 27 đường ống thông hơi sâu trong đá. Ông phát hiện những vật tạo tác khảo cổ thực sự đầu tiên, đồ gốm Hezekiah có khắc dấu ‘Cống vật cho Vua’; 43 vại chứa nước bên dưới Núi Đền; Ống thông hơi Warren trong đồi Ophel mà ông tin là đường ống của Vua David dẫn vào thành phố; và Cổng Warren của ông trong đường hầm dọc theo Bức Tường Tây là một trong những lối vào chính của Herod đến Đền Thờ – và sau đó Hang động Do Thái. Nhà khảo cổ phiêu lưu này hiện thân cho vinh quang của ngành khoa học mới. Trong một cuộc khai quật ngầm bên dưới mặt đất ông phát hiện Hồ cổ Struthion và lấy ván cửa làm bè lướt trên mặt hồ. Các quý bà Victoria ăn mặc hợp thời trang được hạ xuống trong những chiếc giỏ theo đường ống thông hơi của ông, muốn ngất xỉu trước những cảnh tượng như kinh thánh, phải nới lỏng áo nịt ngực.
Năm 1860, người Hồi tàn sát người Cơ đốc ở Syria và Lebanon, vì nổi giận trước sự dễ dãi của vị sultan đối với người Cơ đốc và Do Thái. Nhưng việc này chỉ càng khiến phương Tây can thiệp sâu hơn: Napoleon III đem quân giải cứu người Cơ đốc Maronite ở Lebanon, làm mới lại việc Pháp đòi lại phần lãnh thổ còn sót lại từ thời Charlemagne, Thập Tự Chinh và Vua Francis ở thế kỷ 16. Năm 1869, Ai Cập, được hậu thuẫn bởi vốn của Pháp, mở Kênh đào Suez tại một buổi lễ có sự tham dự của hoàng hậu Pháp Eugenie, thái tử Phố Frederic và Hoàng đế Áo Franz Joseph. Không để người Anh và Nga qua mặt, Frederic người Phổ giong buồm đến Jaffa và đi ngựa đến Jerusalem, tại đó ông xúc tiến quyết liệt sự hiện diện của Phổ trong cuộc đua giành nhà thờ và các báu vật khảo cổ: ông mua địa điểm Crusader St Mary của người Latinh, sát bên Mộ Thánh, và Frederick (cha của vị Kaiser tương lai Wilhelm II) hậu thuẫn nhà khảo cổ hung hăng Titus Tobler, người tuyên bố: ‘Jerusalem phải thuộc về chúng ta.’
Ngay sau khi Frederick quay trở lại Jaffa, cũng là lúc Franz Joseph phi ngựa vào Jerusalem, được một ngàn binh sĩ Ottoman hộ tống, kể cả binh lính Bedouin tay cầm giáo, binh lính Druze cầm súng trường, và lính cưỡi lạc đà, và đồng hành là chiếc giường bằng bạc to lớn, quà tặng của vị sultan. Nhà vua ghi chép: ‘Chúng tôi xuống ngựa, và tôi quỳ xuống trên đường và hôn lên mặt đất’ trong khi đại bác từ Tháp David khai hỏa chào mừng. Ông tràn ngập bởi cảm nghĩ ‘làm sao mà mọi thứ cứ như đã được tưởng tượng ra trong những câu chuyện thời thơ ấu và Kinh thánh’. Người Áo, như mọi người Âu, đang mua lại những tòa nhà để xiển dương một thành phố mới: hoàng đế thanh sát công trường khổng lồ chuẩn bị khởi công Nhà Nghỉ Chân của Áo trên Via Dolorosa (lộ trình Jesus đi đến nơi bị đóng đinh).
‘Ta sẽ không bao giờ nhượng bộ tấc đường nào cho bọn Cơ đốc phát rồ này,’ tể tướng Ottoman Fuad Pasha viết, vì chúng sẽ biến Jerusalem thành một nhà thương điên Cơ đốc.’ Nhưng người Ottoman cũng xây một con đường Jaffa mới dành riêng cho Franz Joseph. Xung lượng của ‘nhà thương điên Cơ đốc’ không thể ngăn lại được.
MARK TWAIN VÀ ‘LÀNG NGƯỜI NGHÈO’
Đại úy Charles Warren, nhà khảo cổ trẻ, đang đi qua Cổng Jaffa thì vô tình chứng kiến một cảnh hành hình. Đao phủ thật là vụng về: ‘Mày làm tao đau quá,’ tội nhân rống lên khi kẻ hành hình chặt cổ đến 16 lần mà không giết chết được, khiến y phải trèo lên lưng người xấu số và cứa xương sống y như thế đang hiến tế một con cừu. Jerusalem có ít nhất hai bộ mặt và một sự rối loạn đa cá tính: những tòa nhà đế chế bóng lộn, do người Âu xây dựng khi họ nhanh chóng Cơ đốc hóa Khu Hồi giáo, tồn tại bên cạnh thành phố Ottoman cũ kỹ nơi những lính bảo vệ Sudan da đen canh giữ Haram và bảo vệ các tù nhân bị kết án mà đầu của họ còn lăn lóc nơi bãi hành hình. Các cổng thành còn đóng lại mỗi khi chiều xuống; người Bedouin phải nộp gươm giáo khi vào thành phố. Một phần ba thành phố còn bỏ hoang và một tấm ảnh chụp (chí ít cũng do Giáo trưởng Armenia chụp) cho thấy Nhà Thờ bao quanh bởi vùng đất trống không ngay giữa thành phố). Hai thế giới thường va chạm nhau: khi vào năm 1865, đường điện tín đầu tiên được mở nối Jerusalem và Istanbul. Một tay kỵ mã Ả Rập định phá hủy cột điện tín, liền bị bắt và bị treo cổ ngay trên cột điện.
Phần lớn Thành phố Cổ vẫn còn bỏ trống một cách đáng kinh ngạc trong thời kỳ này. Bức ảnh trên được chụp năm 1861 bởi nhiếp ảnh gia tiên phong Yessayi, Giáo trưởng Armenia, cho thấy khung cảnh trơ trọi phía sau Mộ Thánh.
Tháng 3 năm 1866, Montefiore, giờ đã là người góa vợ 81 tuổi, đến Jerusalem lần thứ 6 và không thể tin vào mắt mình trước những cảnh đối thay. Nhận thấy người Do Thái tại Bức Tường Tây không chỉ phơi trần trong mưa nắng mà còn hứng chịu nước trút xuống từ Núi Đền phía trên, ông xin phép dựng một mái che ở đấy – và cố xin mua Bức Tường nhưng không thành, một trong nhiều nỗ lực của người Do Thái nhằm sở hữu thánh tích riêng của mình. Khi ông rời Jerusalem, ông cảm nhận ‘một ấn tượng sâu sắc hơn bao giờ’. Đó không phải là chuyến thăm cuối cùng của ông: khi ông trở lại vào năm 1875 ở tuổi 91, ‘Tôi ngắm nhìn gần như một Jerusalem mới mọc lên với những tòa nhà, một số tráng lệ như bất cứ tòa nhà nào ở châu Âu.’ Khi ông rời đi lần cuối cùng, ông không khỏi trầm ngâm ‘chắc chắn chúng ta đang tiến gần đến thời khắc được chứng kiến lời hứa hẹn thiêng liêng của Chúa cho người Do Thái được thực hiện.’ [1]
Sách hướng dẫn du lịch cảnh báo ‘những người Do Thái gốc Ba Lan dơ dáy’, nhưng đối với một số người chính người hành hương Tin Lành mới làm dơ bẩn địa điểm. ‘Người hủi, tàn tật, mù và khùng, mới tấn công bạn từ mọi phía,’ Samuel Clemens, phóng viên từ Missouri, có bút danh ‘Mark Twain’, cho biết. Đi trên tàu Travelling the Mediterranean lên từ Thành phố Quaker, Twain, được ca ngợi như một ‘Nhà Châm biếm Hoang dã’, đang trên chuyến du lịch mang tên Chuyến Tìm Vui Trên Miền Đất Thánh Vĩ Đại mà ông đổi tên lại là Chuyến Đưa Tang Trên Miền Đất Thánh Vĩ Đại. Ông coi hành hương là một trò hề, chế giễu sự chất phát của người hành hương Mỹ mà ông gọi là ‘những người ngây thơ ở nước ngoài’. ‘Thât là nhẹ nhõm khi lẻn đi vài trăm thước mà không chạm mặt với một di tích nào khác.’ Ông khoái trá nhất khi được gặp cột trụ trong Nhà Thờ duoc thuyết minh là trung tâm của thế giới và được làm từ bụi mà từ đó Adam được nặn ra: ‘Không ai có thể chứng tỏ được rằng bụi đất KHÔNG kiếm được ở đây.’ Hơn mọi thứ ông thù ghét ‘những đồ hàng mã, vật trưng loè loẹt, trang trí diêm dúa’ của Nhà Thờ, và thành phố: ‘Thành phố trứ danh, tên tuổi uy danh nhất trong lịch sử giờ đã trở thành ngôi làng tế bần – than thở buồn thảm và vô hồn – tôi chả muốn sống ở đây.’ Vậy mà thậm chí Nhà Châm biếm Hoang dã cũng mua tặng mẹ mình một Kinh thánh Jerusalem và đôi khi suy ngẫm, ‘Mình đang đứng tại nơi có một chúa trời đã đứng.’
Các du khách, hoặc tôn giáo hoặc thế tục, Cơ đốc hoặc Do Thái, Chateaubriand, Montefiore hay Twain, đều thấy tới được nơi các thượng đế đã đứng nhưng gần như đui mù không nhìn thấy con người đang thực sự sống ở đó. Trong suốt lịch sử của mình, Jerusalem tồn tại trong óc tưởng tượng của những tín đồ mộ đạo sống rất xa tận Mỹ hoặc châu Âu. Giờ thì những du khách này đến trên những con tàu hơi nước đông đến hàng ngàn người, họ mong đợi được nhìn thấy những hình ảnh lạ lùng và nguy hiểm, bắt mắt và chân thực mà họ đã tưởng tượng với sự giúp đỡ của Kinh thánh, Và, một khi họ đến, với người thông dịch và hướng dẫn du lịch, họ chỉ nhìn thấy sự đa dạng của y phục trên đường phố và bỏ qua những hình ảnh họ không thích như sự bẩn thỉu Đông phương và điều mà các hướng dẫn viên du lịch gọi là ‘sự mê tín và cuồng tín rừng rú’. Thay vào đó, họ sẽ xây dựng Thành phố Thánh hoành tráng ‘thực sự’ như họ đã trông đợi được nhìn thấy. Chính những cái nhìn này sẽ thúc đẩy mối quan tâm của các đế chế vào Jerusalem. Đối với phần còn lại – thế giới sôi nổi, nửa bị che giấu, cổ xưa của người Ả Rập và Do Thái Sephardic – họ hiếm khi thấy. Nhưng thế giới đó đang thực sự ở đấy.
❀ ❀ ❀
[1] Montefiore mất vào năm 1885, thọ hơn 100 tuổi. Ông và Judith được chôn bằng đất ở Jerusalem trong Lăng Rachel của họ ở Ramsgate.
