CYRUS ĐẠI Đế
Astyges, Vua xứ Media ở phía tây Ba Tư, nằm mơ thấy con gái mình đi tiểu ra một dòng nước vàng bắn ra khắp đế chế Ba Tư. Các trưởng lão Ba Tư giải đoán điều này có nghĩa các cháu ông sẽ tranh giành quyền cai trị của ông. Astyges bèn gả con gái này cho một nhà vua lân bang yếu kém, an toàn ở phía đông, Vua xứ Anshan. Kết quả là họ sinh hạ một con trai kế vị, sẽ trở thành Cyrus Đại Đé. Astyges nằm mơ lần nữa thấy một dây nho mọc ra từ giữa kẻ hở hai đùi của con gái ông lớn nhanh đến nỗi bao trùm cả ông – một phiên bản tính dục – chính trị của Jack và cây đậu thần. Astyges ra lệnh cho chỉ huy Harpagus mưu sát Cyrus, nhưng cậu trai được một người chăn cừu che giấu. Khi Astyges biết tin Cyrus vẫn còn sống, ông làm thịt và nấu đứa con trai của Harpagus làm món hầm đãi người cha đáng thương. Đó là một bữa ăn mà Harpagus sẽ không quên hoặc tha thứ dễ dàng.
Khi vua cha mất vào năm 559 TCN, Cyrus trở về và nắm lấy quyền cai trị đế chế. Những giấc mơ độc địa của Astyges, được kể lại bởi sử gia Hy Lạp Hetedotus, vốn là người thích tin rằng mọi chuyện về Ba Tư đều được quyết định với sự hỗ trợ của những điềm triệu thuộc tính dục hoặc tiết niệu, đã thành hiện thực: Cyrus, dưới sự hậu thuẫn của Harpagus, đánh bại ông nội của ông, thống nhất Medes và Ba Tư. Để lại Babylon của Belshazzar ở phía nam, Cyrus đương đầu với một tiềm năng mới, Croesus, vị vua giàu có của xứ Lydia ở phía tây Thổ Nhĩ Kỳ. Cyrus hành quân khẩn cấp bằng quân đội lạc đà để tiến bất ngờ vào kinh đô Croesu. Ngựa của quân Lydia bỏ chạy khi ngửi thấy mùi của đoàn lạc đà tấn công. Sau đó Cyrus quay sang Babylon.
Kinh thành màu xanh rực rỡ của Nebuchadnezzar mở cổng cho Cyrus. Ông khéo léo tỏ lòng tôn kính đối với thần Bel-Marduk, vị thần của Babylon đã bị ruồng bỏ. Việc Babylon thất thủ khiến người Do Thái lưu vong hớn hở: ‘Vì Chúa Trời đã giáng phúc; hãy hét to lên thành tiếng hát, hỡi núi non. Ơi rừng và cây cối hãy reo lên; vì Chúa đã cứu vớt Jacob, và làm rạng danh mình ở Israël.’ Cyrus kế thừa đế chế Babylon, kể cả Jerusalem: ‘mọi ông vua trên mặt đất,’ ông nói, ‘đều mang triều cống quí báu đến cho ta và cúi xuống hôn chân ta khi ta ngự tại Babylon’.
Cyrus có tầm nhìn tân kỳ về đế chế. Trong khi người Assyria và Babylon xây dựng đế chế bằng tàn sát và lưu đày, Cyrus đưa đến sự khoan dung tôn giáo để đổi lấy sự thống trị về chính trị nhờ đó ‘đoàn kết được các dân tộc sống chung trong một đế chế’.
Một trong những chỉ dụ của Cyrus về khoan dung tôn giáo, sau này được tìm thấy khắc trên một ống trụ, khiến ông được vinh danh là Cha Đẻ về Quyền Con Người, và một bản sao của chỉ dụ giờ được đặt trên lối vào của tòa nhà Liên Hiệp Quốc ở New York. Nhưng ông không phải là người cấp tiến. Chẳng hạn, khi kinh đô xứ Sardis của người Lydia nổi dậy, ông tàn sát hàng ngàn dân cư. Cyrus tin vào Ahura Mazda, vị thần Ba Tư có cánh, thần của cuộc sống, sự khôn ngoan và ánh sáng mà nhân danh ngài nhà tiên tri của dân Ba Tư gốc Aryan, Zoroaster, đã dạy rằng cuộc sống là trận chiến giữa chân lý và giả ngụy, lửa và bóng tối. Nhưng không có quốc giáo, mà chỉ là nhãn quan đa thần về anh sáng và bóng tối không hẳn là không phù hợp với Do Thái giáo (và sau này Cơ đốc giáo).
Không bao lâu sau, Vua Ba Tư ban một sắc dụ ắt hẳn đã làm người Do Thái sửng sốt: Chúa Trời đã ban cho ta tất cả vương quốc trên thế gian và đã giao cho ta trách nhiệm xây dựng cho ngài một ngôi nhà ở Jerusalem. Ai trong số các người là con cái của ngài? Hãy đi đến Jerusalem và xây dựng ngôi nhà cho Chúa Trời của Israël.’
Ông không chỉ đưa người Judaea lưu đày về nhà, mà còn bảo đảm quyền lợi và luật lệ cho họ – nhà cai trị đầu tiên từng làm thế – mà ông còn trả lại Jerusalem cho họ và hỗ trợ xây dựng Đền Thờ. Cyrus bổ nhiệm Sheshbazzar, con trai vị vua cuối cùng, trị vì Jerusalem, trả lại cho ông những bình vàng của Đền Thờ. Không có gì ngạc nhiên khi một tiên tri Judaea chào đón Cyrus như một Đấng Cứu Thế. ‘Ngài là người chăn cừu của tôi, và sẽ thực thi mọi hoan lạc của tôi: thậm chí bảo với Jerusalem, Ngươi sẽ được dựng lên; và bảo với đền thờ, Nền móng của ngươi sẽ được xây đắp.’
Sheshbazzar dẫn 42,360 người lưu đày trở về Jerusalem trong tỉnh Yehud – Judah. * Thành phố giờ chỉ là chốn tan hoang so sánh với vẻ hoành tráng của Babylon, nhưng ‘Hãy tỉnh dậy, hay tỉnh dậy, khoác lấy sức mạnh, hỡi Zion.’ Isaiah viết, ‘mặc quần áo đẹp của ngươi, hỡi Jerusalem, thành phố thánh… Hãy rũ bỏ lớp bụi... Hỡi con gái bị cầm tù của Zion.’ Tuy nhiên, kế hoạch của Cyrus và người lưu vong trở về bị người địa phương bấy lâu cư trú tại Judarea và đặc biệt Samaria ngăn cản.
Kinh thánh nói phóng đại. Nhiều nghìn người Do Thái chọn ở lại Iraq và Iran. Cộng đồng Do Thái ở Babylon đông đúc, giàu có và có thế lực dưới các triều đại Seuleucid, Parthia và Sassanid cho đến triều đại các kha-lip Abbasid và thời Trung Cổ. Babylon trở thành trung tâm Do Thái về lãnh đạo và học thuật gần như quan trọng không kém Jerusalem cho đến khi người Mông Cổ xâm lăng. Cộng đồng phục hồi dưới triều đại Ottoman và chính quyền thuộc địa Anh. Nhưng những vụ bức hại khởi phát vào thập niên 1880 ở Baghdad (được cho là có đến một phần ba dân số là người Do Thái) và càng khắc nghiệt thêm dưới nền quân chủ Hashemite. Năm 1948 có đến 120,000 người Do Thái ở Iraq. Khi nhà vua Iran bị lật đổ vào năm 1979, có 100,000 người Do Thái ở nước này. Đa phần cộng đồng Do Thái ở hai nước này đều di cư đến Israël. Ngày nay chỉ còn 25,000 người Do Thái ở lại Iran và chỉ vỏn vẹn 50 người ở lại Iraq.
Chỉ 9 năm sau khi trở về từ chốn lưu vong, Cyrus, vẫn đang trong độ tuổi sung sức, bị tử thương trong một trận đánh ở Trung Á. Có tin nói rằng kẻ địch chiến thắng đã bỏ thủ cấp ông vào một túi da đựng đầy máu để ông uống thỏa thuê cơn khát máu muốn chiếm đất đai của người khác. Người kế vị ông chuộc lại thi thể ông và an táng trong một quách bằng vàng tại Pasargadae (ở nam Iran ngày nay). ‘Ông làm lu mờ mọi vì vua khác, trước và sau ông,’ chiến binh Hy Lạp Xenophon viết. Jerusalem đã mất người bảo trợ mình.
DARIUS VÀ ZERUBBABEL: ĐỀN THỜ MỚI
Số phận của đế chế Cyrus, vốn đã rộng lớn hơn bất kỳ đế chế nào có trước, được quyết định sát bên Jerusalem. Con trai của Cyrus là Cambyses II – Kambujiya – lên kế vị ngôi vua và vào năm 525 hành quân qua Gaza và băng qua Sinai để chinh phục Hy Lạp. Cách đó rất xa ở Ba Tư, em ông nổi loạn. Trên đường hành quân trở về để chiếm lại ngôi báu, Cambyses chết một cách bí ẩn gần Gaza; tại đó, 7 nhà quí tộc âm mưu bàn kế hoạch soán ngôi trên lưng ngựa. Họ không thể quyết định ai là ứng viên cho ngôi vị, vì thế họ đồng ý rằng ‘người nào có ngựa hí đầu tiên sau bình minh sẽ lên ngôi’. Ngựa của Darius, một dòng dõi trẻ trung của một vọng tộc và là người mang giáo cho Cambyses, là con ngựa hí đầu tiên. Sử gia Herodotus cho rằng Darius đánh lừa bằng cách ra lệnh cho người chăm ngựa thọc ngón tay vào âm đạo của một con ngựa cái: sau đó y cho con ngựa của Darius hít một hơi phấn khích mùi ngựa cái vào đúng lúc quyết định. Vậy là Herotodus đã vui vẻ gán cho sự trỗi dậy của một nhà độc tài phương đông với một trò lừa tình dục bằng tay.
Với sự hỗ trợ của sáu đồng bọn, Darius phi ngựa về hướng đông, và thành công trong công cuộc tái chinh phục toàn bộ đế chế Ba Tư, dẹp tan mọi vụ nổi dậy gần như trong mỗi tỉnh lỵ. Nhưng cuộc nội chiến làm đình trệ việc xây dựng nhà Chúa ở Jerusalem cho đến năm thứ hai thời trị vì của Darius. Vào khoảng năm 520, Hoàng thân Zerubbabel, cháu nội của vì vua cuối cùng của Judah, và giáo trưởng của ông, Joshua, con trai của giáo sĩ cuối cùng của Đền Thánh xưa, khỏi hành từ Babylon đi giải cứu Jerusalem.
Zerubbabel làm lại áng thờ trên Núi Đền, thuê thợ thi công và mua gỗ tuyết tùng của người Phoenicia để xây dựng lại Đền. Phấn khích bởi công trình đang cao lớn dần, và cổ vũ bởi sự mất ổn định trong đế chế, người Do Thái không thể kềm chế niềm mơ ước rạt rào về một vương quốc mới. ‘Vào ngày đó, Chúa của những chủ nhân nói, Ta sẽ đem theo ngươi, hỡi Zerubbabel, tôi tớ của ta... và khiến ngươi trở thành một dấu ấn!’ nhà tiên tri Haggai viết, kể lại việc chiếc nhẫn-ấn mà ông nội của
Zerubbabel đánh mất. Các nhà lãnh đạo Do Thái mang vàng và bạc từ Babylon đến, chào mừng Zerubbabel (có nghĩa là Hạt mầm của Babylon) như là ‘Chồi non’ sẽ vươn đến sự đường bệ và cai trị muôn dân.
Dân bản địa, từ lâu đã sinh sống quanh thành phố và ở vùng Samaria phía bắc, giờ cũng muốn tham gia vào nghĩa vụ linh thiêng này và tình nguyện hỗ trợ Zerubbabel, nhưng những người lưu vong trở về thực hành một đạo Do Thái mới. Họ xem những người bản xứ này là bán ngoại đạo, coi thường họ là Am Ha-Aretz, ‘khách trú’. Cảnh giác trước sự phục sinh của Jerusalem hoặc được người địa phương mua chuộc, thống đốc Ba Tư cho đình chỉ việc xây dựng.
Trong ba năm, Darius đã đánh tan mọi thách thức và nổi lên như một trong những nhà cai trị hiển hách nhất trong thế giới cổ đại, thiết lập một đế chế khoan dung kéo dài từ Thrace và Ai Cập đến Hindu Kush – đế chế đầu tiên vườn ra đến ba lục địa.* Vị Đại Đế mới hóa ra là sự kết hợp hiếm hoi của một nhà chính phục và một nhà quản trị. Từ hình ảnh ông được khắc trên đá để tưởng niệm chiến tích của mình, chúng ta biết rằng vị Darius này
– Darayavaush – tự thể hiện mình như một sắc tộc Aryan với chân mày cao và mũi thẳng, cao khoảng 5 bộ 10 in-xơ, đội một vương miện ra trận bằng vàng có đính ngọc hình ô van, khăn quàng cổ cuốn lại, râu mép thòng xuống và vuốt ngược lên, tóc buộc thành búi và hàm râu cằm vuông vức sắp xếp thành bốn tép xen kẽ cong và thẳng. Trong phong thái lẫm liệt, ông mặc áo choàng dài phủ qua quân và giày, tay cắp một cánh cung.
Darius càn quét Trung Á, phía đông Biển Caspian, và mò mẫm đến Ấn và châu Âu, tấn công Ukraine và xáp nhập Thrace. Ông xây dựng kinh đô lộng lẫy Persepolis (phía nam Iran ngày nay), xiển dương đạo Zoroaster và Ahura Mazda, phát hành giấy bạc đầu tiên của thế giới (tiền Daric), nâng cấp hạm thuyền Hy Lạp, Ai Cập và Phoenicia và lập ra dịch vụ bưu tín thực sự đầu tiên, xây cất các nhà trọ mỗi 15 dặm dọc theo Vương Lộ dài 1,678 dặm từ Susa đến Sardis. Những thành tựu trong 30 năm trị vì của ông biến ông là Augustus của đế chế Ba Tư. Nhưng dù là Darius cũng có lúc tới hạn. Không lâu trước khi mất vào năm 490 TCN, ông xưa quân chiếm Hy Lạp, nhưng bị đánh bại tại Trận Marathon.
Vua Darius, trong phù điêu ở hình trên tại cung điệnPersepolis của ông, là người kiến tạo thực sự Đế chế Ba Tư cai trị Jerusalem hơn hai thế kỷ. Ông cho phép các giáo sĩ Do Thái trị vì theo giáo luật mình, thậm chí cho phát hành đồng tiền Yehud (Judaea) này.
Zerubbabel phải cầu cứu đến nhà cai trị đáng sợ này, nhắc lại chỉ dụ của vua Cyrus. Darius ra lệnh kiểm tra trong văn khố hoàng gia và tìm thấy chỉ dụ, liền ra lệnh, ‘Thống đốc người Do Thái hãy xây dựng ngôi nhà Chúa này. Ta, Darius, đưa ra chỉ dụ sau. Hãy xây dựng thật nhanh chóng.’ Vào năm 518, ông hành quân về phía tây để vãn hồi trật tự ở Ai Cập, ắt hẳn có đi qua Judaea để hòa giải người Do Thái quá khích về vấn đề Jerusalem: ông có thể đã hành hình Zerubbabel, dòng dõi cuối cùng của David, mà giờ đây đã biến mất không lời giải thích
Vào tháng 3 515, Đền Thờ Thứ Hai được các giáo sĩ khánh thành một cách náo nhiệt với lễ hiến tế 100 bò, 200 cừu đực, 400 cừu non và 12 dê (để chuộc tội cho Mười Hai Bộ Tộc). Như vậy người Judaea đã ăn mừng lễ Vượt Qua đầu tiên kể từ thời lưu đày. Nhưng khi những bô lão nhớ lại Đền Thờ của Solomon thuở trước rồi nhìn lại kiến trúc khiêm nhượng bây giờ, họ bỗng òa khóc. Thành phố bây giờ sao nhỏ bé và vắng vẻ.
Rồi hơn 50 năm qua đi, người mang cốc cho cháu nội của vua Darius, Vua Artaxerxes I, là một người Do Thái có tên Nehemiah. Người Jerusalem cầu cứu với ông nhờ giúp đỡ: ‘Di tích đang bị hủy hoại. Bức tường Jerusalem đang sụp đổ.’ Nehemiah rất đau lòng: ‘Tôi ngồi xuống và than khóc.’ Lần sau ở kinh thành Susa khi ông phục vụ vua trong một buổi yến tiệc, Vua Artaxerxes hỏi, ‘Sao hôm nay mặt ngươi buồn vậy?’ ‘Vạn tuế Đức Vua,’ quan triều Do Thái này trả lời, ‘thần không buồn sao được, khi thành phố, nơi có mồ mả của cha thần, giờ đang tan hoang? … Nếu hoàng thượng vui lòng... hãy cho thần về Judah... để thần có thể tu bổ nó.’ Nehemiah lòng như lửa đốt khi chờ đợi cậu trả lời của nhà vua.
NEHEMIAH: THỜI SUY THOÁI CỦA NGƯỜI BA TƯ
Đại Đế bổ nhiệm Nehemiah làm thống đốc và tài trợ cho ông cùng cung cấp một đoàn quân hộ tống. Nhưng người Samaria, ở phía bắc Jerusalem, được cai trị bởi thống đốc riêng của họ theo kiểu cha truyền con nối, Sanballat, không tin tưởng quan triều lén lút này ở Susa xa lắc và những kế sách của dân lưu vong trở về. Ban đêm,
Nehemiah, đề phòng bị ám sát, đi thanh sát đoạn tường thành sụp đổ và cổng cháy rụi của Jerusalem. Hồi ký của ông, một hình thức tự thuật về chính trị duy nhất trong Kinh thánh, kể cho chúng ta biết bằng cách nào Sanballat ‘cười hô hố khinh bỉ chúng tôi’ khi y nghe những kế hoạch tái dựng tường thành cho đến khi Nehemiah trình ra chỉ dụ bổ nhiệm làm thống đốc của mình. Các chủ đất và giáo sĩ mỗi người được giao nhiệm vụ tu bỏ một đoạn tường thành. Khi họ bị bọn côn đồ của Sanballat tấn công, Nehemiah bố trí binh lính phòng vệ ‘nhờ đó tường thành được hoàn tất trong 52 ngày’, bao bọc Thành phố David và Núi Đền, với một pháo đài nhỏ ở phía bắc Đền.
Giờ Jerusalem ‘rộng lớn và vĩ đại’, Nehemiah nói, nhưng ‘cư dân bên trong thì thưa thớt’. Nehemiah thuyết phục dân Do Thái sống bên ngoài thành phố rút thăm: mỗi 10 người thì một người sẽ định cư bên trong Jerusalem. Sau 12 năm Nehemiah quay về Ba Tư để báo cáo với nhà vua, nhưng khi ông trở lại Jerusalem, ông nhận thấy bọn chơi thân với Sanballat đang trục lợi từ việc điều hành Đền Thờ trong khi dân Do Thái kết hôn với người bản địa. Nehemiah trục xuất bọn bại hoại này và nghiêm cấm việc kết hôn với người ngoài và áp đặt đạo Do Thái thuần khiết mới.
Khi các nhà vua Ba Tư mất quyền kiểm soát những tỉnh lỵ của họ, dân Do Thái khởi xướng nền bán độc lập trong nhà nước bé nhỏ Yehud của mình. Đặt căn cứ chung quanh Đền, và được số càng nhiều khách hành hương tài trợ, Yehud được cai trị bởi Torah và điều hành bởi một tập đoàn giáo sĩ có chức sắc được cho là thuộc dòng dõi trưởng giáo Zadok của David. Lại một lần nữa, kho bạc Đền Thờ trở thành của cải được thèm muốn. Một giáo sĩ cao cấp bị mưu sát bên trong Đền bởi người em tham lam của ông, Jesus (tiếng Aramaic cho chữ Joshua), một hành vi phạm thánh tạo cho thống đốc Ba Tư cái cớ để đưa quân vào Jerusalem và cướp sạch số vàng bạc của Đền.
Trong khi triều thần Ba Tư mãi theo đuổi những âm mưu thanh toán lẫn nhau, Vua Philip II xứ Macedon đào luyện một quân đội thiện chiến, chinh phục các thành bang Hy Lạp và chuẩn bị phát động một trận chiến linh thiêng chống lại quân Ba Tư để trả thù cho cuộc xâm lược của Darius và con trai Xerxes của ông. Khi Philip bị ám sát, người con trai mới 20 tuổi Alexander lên ngôi và phát động cuộc tấn công Ba Tư, sẽ mang người Hy Lạp đến Jerusalem.
