KHA-LIP SAFFAH: TÊN ĐỒ TỂ
Abu al-Abbas xưng mình là kha-lip và mời các thành viên Umayyad dự tiệc để trình bày những ý định hòa giải của mình. Ngay giữa bữa tiệc, các bồi bàn rút ra chày vồ và dao gươm và làm thịt toàn bộ gia đình, ném các thi thể vào nồi cừu hầm. Tên Đồ Tể chết sớm sau đó nhưng em trai ông Mansur, Người Chiến Thắng, tàn sát có hệ thống gia đình Alid và sau đó thủ tiêu Abu Muslim đầy quyền lực. Nhân viên làm dầu thơm cho ông, Jamra, sau đó bảo Mansur có giữ chìa khóa của một căn phòng bí mật chỉ được mở sau khi ông mất. Tại đây con trai ông sau đó tìm thấy một căn phòng có mái vòm chứa đầy những thi thể, mỗi thi thể đều được ghi nhãn tỉ mỉ, của những thành viên Ali từ người già cho đến trẻ con mà Mansur đã giết, tất cả đều được bảo quản trong không khí khô nóng.
Dẻo dai với nước da nâu dày dạn nắng gió và mái tóc nhuộm màu nghệ tây, Mansur là vị thái tổ đích thực của triều đại Abbasid cai trị trong nhiều thế kỷ, nhưng căn cứ quyền lực của ông là ở phía đông: ông dời kinh đô về Thành phố Hình tròn mới của ông, Baghdad.
Ngay sau khi nắm quyền, Mansur viếng thăm Jerusalem. Tại đó ông tu bổ lại Thánh đường Aqsa bị hư hại, nhưng trang trải phí tổn bằng cách nấu chảy những cánh cửa vàng và bạc trong Vòm Đá của Abd al-Malik. Những người kế vị ông không ai buồn lui tới Jerusalem. Ngay khi thành phố lu mờ dần trong thế giới Hồi giáo, thì một hoàng đế tây phương làm sống lại sức lôi cuốn của Jerusalem đối với người Cơ đốc.
HOÀNG ĐẾ VÀ KHA-LIP: CHARLEMAGNE VÀ HAROUN AL-RASHID
Vào ngày Giáng Sinh 800, Charles Đại Đế, được biết dưới tên Charlemagne, Vua của người Pháp, người cai trị hầu hết nước Pháp, Đức và Ý ngày nay, được giáo hoàng La Mã đội vương miện phong làm hoàng đế La Mã. Nghi lễ này đánh dấu sự tin cẩn mới vào các giáo hoàng và Cơ đốc giáo có cơ sở Latinh tây phương sẽ trở thành Thiên chúa giáo; và sự khác biệt lớn dần của họ với Chính thống giáo Constantinople nói tiếng Hy Lạp. Charlemagne là vị vua chiến binh không khoan nhượng luôn chặt chém để thu tóm quyền lực, vậy mà ông cũng say mê lịch sử, và sùng đạo không kém say mê tham vọng: ông thấy mình chính là người thừa kế sứ mạng của Constantine và Justinian để trở thành hoàng đế La Mã thần thánh toàn diện, và như Vua David đương đại – và cả hai khát vọng này dẫn đến Thành phố Thánh. Thế là vào sáng sớm cũng ngày Giáng Sinh đó, người ta nói rằng một phái đoàn do Giáo trưởng Jerusalem phái đến đã trình lên ông chùm chìa khóa của Mộ Thánh. La Mã và Jerusalem trong cùng một ngày quả là kỳ tích.
Động thái này không phải là giao nộp quyền sở hữu vì giáo trưởng chịu sự quản lý của người cai trị Jerusalem, Kha-lip Haroun al-Rashid. Việc trị vì của vị kha-lip này, được thuật lại trongMột Nghìn Một Đêm Lẻ,là đỉnh cao của đế chế Abbasid. Charlemagne và kha-lip đã trao đổi các sứ đoàn trong ba năm qua: Haroun ắt hẳn muốn đùn đẩy cho người Pháp việc chống lại kẻ thù của mình ở Constantinople để mình ở thế ngư ông hưởng lợi và mặt khác những người Cơ đốc ở Jerusalem cũng cần sự giúp đỡ của Charlemagne.
Kha-lip gởi tặng Charlemagne một con voi và một đồng hồ nước, một thiết bị tinh vi phô trương sự hơn hẳn của người Hồi – mà một số người Cơ đốc có đầu óc mụ mẫm cho đây là cái bẫy phù thủy quỷ quái. Hai hoàng đế không ký một hiệp ước chính thức nào, nhưng tài sản người Cơ đốc ở Jerusalem được liệt kê và bảo vệ, trong khi Charlemagne phải trả thuế thân cho các người Cơ đốc thành phố – 850 dinar. Bù lại Haroun cho phép ông thành lập khu Cơ đốc quanh Mộ Thánh, với một nhà tu kín, thư viện và nhà tập thể cho khách hành hương, được điều hành bởi 150 thầy tu và 17 nữ tu. ‘Người Cơ đốc và đa thần giáo’, một khách hành hương ghi nhận, ‘chung sống với nhau hòa bình.’ Việc quảng đại này làm phát sinh chuyện Charlemagne đã bí mật ghé thăm Jerusalem, biến ông thành người thừa kế Heraclius, và đóng vai vị Hoàng đế Cuối cùng trong truyền thuyết thần bí mà thời cai trị của ông sẽ báo trước Ngày Tận Thế. Điều này được nhiều người tin tưởng, đặc biệt trong thời kỳ Thập Tự Chinh, nhưng thật ra Charlemagne chưa hề đến thăm Jerusalem bao giờ.
Khi Harpin mất, cuộc nội chiến giữa các con trai ông kết thúc với phần thắng nghiêng về Maamun. Vị kha-lip mới là một sinh viên khoa học nhiệt thành, thành lập học viện văn-khoa nổi tiếng, Ngôi Nhà Thông Thái, ủy thác vẽ bản đồ thế giới và ra lệnh các nhà hiền triết của mình tính toán chu vi của địa cầu.* Năm 831, đến Syria để tổ chức một chiến dịch chống Constantinople, Maamun ắt hẳn có đến thăm Jerusalem, tại đó ông xây dựng những cổng mới trên Núi Đền, nhưng ông xóa tên Abd al-Malik trong Vòm Đá để đề cao sự ưu việt của dòng họ Abbasid và thay thế bằng tên mình. Ông chẳng những lấy đi tên của al-Malik mà còn cưỡm vàng của ông ta từ Mái Vòm khiến chỉ còn trơ màu chì xám trong hơn một ngàn năm. Lớp vàng trở lại vào thập niên 1960 – nhưng tên Abd al-Malik không trở lại và những vết tích của Maamun vẫn còn ở đó đến ngày nay.
* Nhà Abbasid, đặc biệt là Maamun, đều đặn yêu cầu gửi đến văn bản những tác phẩm cổ điển của Hy Lạp từ Byzantine, giữ lại cho hậu thếPlato, Aristotle, Hippocrates, Galen, Euclid và Ptolemy xứ Alexandria. Người Ả Rập triển khai một bộ từ vựng hoàn toàn mới về khoa học đã đi vào ngôn ngữ Anh: alcohol, alembic, alchemy, algebra, almanac chỉ là vài trong nhiều danh từ được vay mượn như thế. Danh mục nổi tiếng của Al-Nadim cho thấy họ cũng cho ra 6,000 đầu sách mới. Giấy giờ đây đã thay thế giấy da cuộn: trong một trận đánh quyết định của lịch sử, quânAbbasid đánh tan cuộc xâm lăng của các hoàng đế nhà Tống Trung Hoa, bảo đảm cho Trung Đông còn là nước Hồi giáo chứ không phải chư hầu của Trung Quốc và cũng nhờ đó nắm bắt được bí quyết làm giấy của người Hoa.
Trò tráo trở này không ngăn cản sự trượt dốc của quyền lực Abbasid. Chỉ hai năm sau, một thủ lĩnh nông dân nổi dậy được cả ba tôn giáo nghênh đón tại Jerusalem cho đến khi, vào năm 841, y cướp bóc thành phố khiến nhiều cư dân phải bỏ trốn. Mộ Thánh chỉ được cứu khi giao trưởng đưa hối lộ. Nhưng các kha-lip Ả Rập đã mất quyền kiểm soát. Năm 877, Ahmed ibn Tulun, con trai của một nô lệ Thổ Nhĩ Kỳ đã trở thành người cai trị Ai Cập dưới sự bảo hộ trên danh nghĩa của vị kha-lip, chiếm lại Jerusalem.
KAFUR: HOẠN QUAN XỨC NƯỚC HOA
Ibn Tulun là một trong những người Thổ sẽ dần dần thay thế người Ả Rập nắm quyền lực trong đế chế Hồi giáo. Người kế vị Maamun là Mustasim đã bắt đầu tuyển mộ những thanh niên nô lệ – họ được biết dưới tênghulam, kẻ sai vặt – trong số những cung thủ phi ngựa Thổ mới cải đạo Hồi ở vùng Trung Á. Những chiến binh có mặt mũi Á châu này sẽ trở thành đội cận vệ đầu tiên của kha-lip, rồi thủ hạ uy lực của kha-lip.
Sau khi con trai thừa kế của Ibn Tulun bị ám sát bởi hoạn quan của ông, một thủ hạ Thổ Muhammad ibn Tughj, được biết dưới tước hiệu ông hoàng vùng Trung Á – Ikhshid – nổi lên cai trị Ai Cập và Jerusalem. Sự bất ổn chính trị càng làm căng thẳng sự tranh chấp tôn giáo. Năm 935, tòa nhà phụ của Mộ Thánh bị cưỡng bách cải biến thành một thánh đường Hồi giáo. Ba năm sau, người Hồi tấn công người Cơ đốc đang hành lễ Cọ, cướp bóc và làm hư hại Nhà Thờ. Người Do Thái bây giờ tách ra làm hai nhánh: người Rabbanite truyền thống cầm đầu bởi những học giả-quan tòa được biết dưới têngaon,sống theo Kinh Talmud truyền khẩu, và người Karaite, một giáo phái mới chối bỏ bất kỳ giáo luật nào trừ Kinh Torah và tin tưởng vào một sự trở về với Zion. Những nhà cai trị Thổ này ưu ái người Karaite, và như để làm phức tạp thêm vấn đề cũng xuất hiện một cộng đồng mới người Khazar * với giáo đường riêng trong khu Do Thái. Khi vị Ikhshid Thổ mất năm 946, thọ 64 tuổi, ông được chôn cất ở Jerusalem và quyền lực truyền cho vị hoạn quan da đen mà biệt hiệu của ông xuất phát từ việc ông thích nước hoa và trang điểm.
* Người Khazar – dân du mục Thổ theo Shaman giáo, cai trị vùng thảo nguyên từ Hắc Hải đến Trung Á – lập thành nhà nước Do Thái cuối cùng trước khi sáng lập Israël. Năm 805, các vua của họ cải sang đạo Do Thái, đặt những tên như Manasseh và Aaron. Khi tác giả Jerusalem Muqaddasi đi qua Khazaria ông nhận xét ngắn gọn, ‘Cừu, mật ong và người Do Thái tồn tại ở đó với số lượng lớn.’ Khoảng thập niên 960, đế chế Do Thái này đang trong thời kỳ suy thoái. Tuy nhiên, các tác giả từ Arthur Koestler đến Shlomo Sand gần đây đã tuyên bố rằng phần lớn dân Do Thái Âu châu thực sự là hậu duệ của những bộ tộc Thổ này. Nếu đúng như thế, điều này sẽ phá hỏng ý nghĩa của chủ nghĩa phục quốc Do Thái. Nhưng di truyền học hiện đại bác bỏ lý thuyết này: hai cuộc khảo sát gần đây nhất chỉ ra rằng người Do Thái hiện đại, cả Sephardic và Ashkenazi, có khoảng 70 phần trăm xuất xứ từ các gen Trung Đông cách đây 3,000 năm và khoảng 30 phần trăm gen khối châu Âu.
Abul-Misk Kafur, người sẽ cai trị Ai Cập, Palestine và Syria trong hơn 20 năm, là một nô lệ Ethiopia được vị Ikhshid mua khi còn là một đứa trẻ. Biến dạng, béo phì và bốc mùi, y phải xịt quá nhiều xạ hương trắng và long não đen lên người đến nỗi chủ nhân y đặt tên lại cho y. Y được cất nhắc sau khi một vài con thú lạ vùng xa gởi tặng vị Ikhshid đến nơi. Trong khi tất cả bọn tôi tớ đều chạy ùa ra xem, thì duy chỉ có anh chàng Phi châu không rời mắt khỏi chủ nhân, đợi lệnh dù là nhỏ nhất. Vị Ikhshid chỉ định y làm thầy dạy các con trai mình, tiếp theo là chỉ huy những đạo quân chinh phục Palestine và Syria, và cuối cùng nhiếp chính với tước vị Chủ nhân. Khi đã nắm được quyền lực, ngài hoạn quan trau dồi đạo giáo, phục hồi các bức tường ở Núi Đền, và bảo trợ các công trình nghệ thuật. Tuy nhiên, về phía bắc, người Byzantine đã vực dậy nhờ một loạt các hoàng đế chiến binh nổi bật. Họ cướp phá về phía nam hướng đến Syria, đe doạ chiếm lấy Jerusalem, làm dấy lên những cuộc bạo loạn chống Cơ đốc. Năm 966, thống đốc của Kafur bắt đầu bóp nghẹt người Cơ đốc, yêu sách Giáo trưởng John phải nộp tiền cao hơn khiến ông này phải cầu cứu lên Kafur. Nhưng khi John bị bắt vì tội liên lạc với Constantinople, thống đốc, được người Do Thái (vốn căm ghét Byzantine) ủng hộ, tấn công vào Mộ Thánh và thiêu sống giáo trưởng tại cọc.
Ở Cairo, vị hoạn quan thơm nức giờ đang bệnh nặng. Sau cái chết của vị Ikhshid cuối cùng, Kafur bước lên ngôi báu một cách đường hoàng. Vị vua Hồi đầu tiên sinh ra là người nô lệ – hoặc nói một hoạn quan cũng được – sử dụng một bộ trưởng Do Thái, người sẽ trở thành bộ óc cho cuộc cách mạng Hồi giáo và cho một đế chế mới phủ lên Jerusalem.
