POMPEY TRONG NƠI CHÍ THÁNH
Khi Nữ Hoàng Salome qua đời, các con trai bà xâu xé nhau. Hyrcanus II bị em trai Aristobulos II đánh bại gần Jericho. Sau đó anh em hòa giải, ôm nhau trước mặt dân Jerusalem tại Đền Thờ, và Aristobulos lên ngôi vua. Hyrcanus rút lui, nhưng được cố vấn và điều khiển bởi một một người ngoài mưu trí, Antipater. Nhà cai trị xứ Idumea [1] này là sẽ trỗi dậy ở tương lai. Con trai ông sẽ trở thành Vua Herod. Gia đình tài năng và vô đạo này sẽ thống trị Jerusalem hơn một thế kỷ và thực tế đã tạo ra Núi Đền và Tường thành phía Tây như chúng ta thấy hôm nay.
Antipater giúp Hyrcanus trốn thoát đến Petra, thành phố hoa hồng cổ, kinh thành Ả Rập xứ Nabataea. Vua Aretas (tiếng Ả Rập là Harith), giàu sụ nhờ buôn bán gia vị Án Độ và có liên hệ họ hàng với người vợ Ả Rập của Antipater, giúp họ đánh bại Vua Aristobulos, phải chuồn về Jerusalem. Vua Ả Rập truy đuổi, vây hãm Aristobulos trong Núi Đền kiên cố. Nhưng tất cả âm thanh và cuồng nộ này không có ý nghĩa gì, vì ở phương bắc Pompey đang xây dựng bộ chỉ huy ở Damascus.
Gnaeus Pompeius, người hùng mạnh nhất La Mã, là một chỉ huy độc lập không có một vị trí chính thức nào đã dẫn binh sĩ của mình đi đến chiến thắng trong những cuộc nội chiến La Mã ở Ý, Sicily và Bắc Phi. Ông đã ăn mừng hai Lễ Khải Hoàn và được thưởng nhiều của cải. Ông là một vị tướng thận trọng với gương mặt bầu bĩnh, dễ thương khiến người ta dễ mắc lừa. Sử gia Sallust viết rằng Pompey ‘mặt nhìn tưởng lương thiện, nhưng lòng dạ thì vô sỉ’, và thói bạo dâm và tham lam sớm thể hiện trong nội chiến đã tạo cho ông biệt danh ‘đồ tể trẻ’. Giờ ông đã tạo được uy thế tại La Mã, những vòng nguyệt quế của người hùng La Mã cần được đổi mới liên tục. Biệt hiệu ‘Magnus’ – Bậc Vĩ Đại – ít nhất có chút mỉa mai. Khi còn trẻ ông đã tôn thờ Alexander Đại Đế, và vương triều anh hùng kiểu Homer của ngài, cùng với những tỉnh lỵ và của cải chưa được chinh phục ở phương Đông, từ rày trở đi sẽ cho thấy là tham vọng không thể kềm nén được của mọi nhân vật đầu sỏ La Mã trên bước đường chinh phục.
Vào năm 64 TCN, Pompey hủy diệt vương quốc Seuleucid, xáp nhập Syria và sung sướng được làm trung gian giữa những phe Do Thái đấu đá nhau. Những phái đoàn từ Jerusalem đến không chỉ đại diện cho cả hai anh em đang thù địch nhau mà còn đại diện cho những người Pharisee, đến xin xỏ với Pompey loại trừ nhà Maccabee dùm họ. Pompey ra lệnh cho cả hai ông hoàng đợi nghe phán xét của mình, nhưng Aristobulos, vốn hoàn toàn không nắm vững sức mạnh sắt thép của La Mã, trở mặt với ông một cách thô lỗ.
Pompey xà xuống Jerusalem. Ông bắt được Aristobulos, nhưng những thành viên Maccabee còn chiếm đóng Núi Đền kiên cố, phá sập cây cầu nối với Thành Thượng. Pompey hạ trại ở phía bắc Hồ Bethesda, vây hãm Đền Thờ trong ba tháng, sử dụng súng bắn đá để xạ kích nó. Thêm một lần nữa lợi dụng sự sùng đạo của người Do Thái – đó là ngày hành lễ Sabbath và chay tịnh – quân La Mã tràn vào Đền từ phía bắc, cắt cổ các giáo sĩ đang bảo vệ áng thờ. Người Do Thái phóng hỏa nhà cửa mình; những người khác gieo mình từ bệ cao trên tường thành xuống đất. 12,000 người bị tàn sát. Pompey phá hủy các công sự, bãi bỏ vương triều, thâu tóm hầu hết vương quốc Maccabee và bổ nhiệm Hyrcanus làm giáo trưởng, chỉ cai trị Judaea cùng với bộ trưởng Antipater của ông.
Pompey không thể cưỡng lại cơ hội nhìn tận mắt Nơi Chí Thánh. Người La Mã tò mò thích thú với các nghi thức phương Đông tuy rất tự hào với hệ thần linh của mình và khinh thị thói mê tín sơ khai của đạo độc thần Do Thái. Người Hy Lạp nhạo báng là người Do Thái lén lút thờ cúng đầu lừa bằng vàng hoặc vỗ béo người dành hiến tế để ăn thịt sau đó. Pompey và quần thần bước vào Nơi Chí Thánh, một chốn linh thiêng không thể nói hết được, thậm chí bậc giáo trưởng một năm chỉ được đến thăm một lần. Người La Mã ắt hẳn chỉ là người thứ hai không phải Do Thái (sau Antiochus IV) từng xâm nhập Điện. Ông thành kính khảo sát chiếc bàn vàng và giá đèn linh thiêng – và nhận ra rằng ngoài ra không có gì khác trong đó, không thánh thần, chỉ là một sự linh thiêng trọng đại. Ông không lấy cắp gì cả.
Pompey vội vã trở về La Mã để dự lễ Khải Hoàn chào mừng những chiến tích Á châu của mình. Trong khi đó Hyrcanus bị quẫn trí vì những cuộc nổi dậy của Aristobulos và các con trai của ông ta, nhưng người cai trị thực sự chính là bộ trưởng của ông Antipater. Ông này sở hữu một năng khiếu tranh thủ được sự hậu thuẫn của La Mã, hiện giờ là cội rễ của mọi quyền lực. Tuy nhiên, thậm chí những nhà chính trị lươn lẹo nhất cũng không thể lường được những lắt léo của chính trị La Mã. Pompey buộc phải chia sẻ quyền lục trong một tam đầu chế với hai lãnh đạo khác là Crassus và Caesar, người sau chẳng bao lâu sẽ làm nên tên tuổi khi chinh phục xứ Gaul (nước Pháp hiện nay). Năm 55 TCN, Crassus, nhân vật đầu sỏ La Mã tiếp theo muốn tìm kiếm vinh quang ở phương Đông, đến Syria, tha thiết muốn mình không thua kém những đối thủ khác.
CAESAR VÀ CLEOPATRA
Crassus, ở La Mã được biết dưới tên Dives, Đại Phú, tai tiếng vì tính hám lợi và tàn bạo. Y đã góp thêm nạn nhân trong danh sách án tử của tên độc tài La Mã Sulla chỉ vì muốn vơ vét tiền bạc của họ, trong khi y làm lễ ăn mừng chiến công đánh dẹp cuộc nổi dậy của Spartacus [2] bằng cách đóng đinh 6,000 nô lệ nổi dậy dọc theo Đường Appian. Giờ thì y lên kế hoạch cho một cuộc viễn chính để đẩy lùi vương quốc Parthia đã thâu tóm Ba Tư và Seuleucid ở vùng đất ngày nay thuộc Iraq và Iran.
Crassus tài trợ cuộc xâm lăng của mình bằng cách cướp bóc Đền Thờ ở Jerusalem, lấy được 2,000 ta-lăng mà Pompey chưa đụng tới và ‘cây xà nhà bằng vàng ròng’ ở Nơi Chí Thánh. Nhưng quân Parthia tiêu diệt Crassus và đạo quân của y. Vua Parthia là Orad II đang xem hát kịch Hy Lạp thì thủ cấp của Crassus được ném lên sân khấu. Orad cho đổ vàng lõng vào miệng Crassus, nói, ‘Vậy là bây giờ nhà ngươi thỏa mãn với ước muốn suốt đời của nhà ngươi rồi đó.’
Giờ ở La Mã chỉ còn hai kình địch Caesar và Pompey tranh quyền bá chủ. Năm 49 TCN, Caesar từ xứ Gaul vượt Sông Rubicon và xâm nhập Ý, đánh bại Pompey 18 tháng sau đó. Pompey chạy đến Ai Cập. Được bầu làm nhà độc tài La Mã, Caesar truy đuổi, đến tận Ai Cập hai ngày sau khi người Ai Cập đã sát hại Pompey. Ông rụng rời khi đón nhận món quà chào đón là thủ cấp ngâm dấm của Pompey nhưng đồng thời cũng nhẹ nhõm. Ông đã tham gia chiến dịch ở phương Đông cách đây 30 năm. Giờ ông tìm thấy Ai Cập bị chia rẽ trong một cuộc tranh giành hiểm ác giữa Vua Ptolemy XIII và vợ đồng thời là em gái mình Cleopatra VII để biến Ai Cập thành miếng mồi đắt giá nhất cho La Mã. Nhưng ông không thể dự đoán trước bằng cách nào hoàng hậu trẻ này, bị hạ bệ khỏi ngai vàng và đang trong thời điểm quẫn bách, sẽ hướng ý chí của ông theo cứu cánh của bà.
Cleopatra xin được bí mật diện kiến ông chủ của đế chế La Mã. Bà đạo diễn một màn kịch câm có tính chính trị lẫn tình dục bằng cách quấn kín trong túi đựng quần áo giặt giũ (chứ không phải tấm thảm như trong phim chiếu rạp) rồi cho người mang đến cung điện của Caesar – có lẽ nghĩ rằng ông này cũng ưa thích tình tiết kịch trường hấp dẫn. Gaius Julius Caesar, mệt mỏi vì chinh chiến, tóc đã hoa râm, đã 52 tuổi và tự biết đầu mình đang bắt đầu hói. Nhưng con người đầy sức sống đến kinh ngạc này sở hữu mọi tài năng của chiến tranh, thi văn và chính trị, và một khí lực không chùn bước của một thanh niên, cũng là một gã phiêu lưu tình ái đã ngủ với bà vợ của cả Crassus lẫn Pompey. Còn Cleopatra chỉ mới 21 tuổi: ‘vẻ đẹp của bà không phải là không có đối thủ nhưng sức hấp dẫn xác thịt, cộng với nét duyên dáng đầy mê hoặc và vầng hào quang tỏa ra’ tạo ra một sức mê hoặc không kềm chế được, cho dù, theo hình khắc trên đồng tiền và tượng, mũi bà hơi quặp và cằm hơi nhọn do di truyền của tổ tiên. Bà có một vương quốc để nắm giữ lại và một dòng dõi siêu việt để noi theo. Cả Ceasar lẫn Cleopatra đều là những thực tập viên nhiệt thành của trường phái chính trị phiêu lưu. Họ lao vào cuộc tình – chẳng bao lâu bà sinh hạ cho ông một con trai, Caesarion – nhưng quan trọng hơn, ông bảy giờ toàn tâm hậu thuẫn bà.
Caesar bỗng thấy mình kẹt ở Alexandria khi người Ai Cập nổi lên chống lại Cleopatra và người bảo trợ La Mã của bà. Trong khi đó ở Jerusalem, Antipater, đồng minh của Pompey, thấy đây là một cơ hội để chuộc lỗi với Caesar. Ông dẫn 3,000 quân Do Thái đến Ai Cập, thuyết phục những người Do Thái ở Ai Cập ủng hộ mình, rồi tấn công phe chống lại Caesar. Caesar chiến thắng và phục hồi ngai vàng cho Cleopatra. Trước khi trở về La Mã, Caesar tỏ lòng tri ân bằng cách bổ nhiệm lại Hyrcanus làm giáo trưởng và nhà cai trị dân Do Thái và cho phép tu bổ tường thành Jerusalem, nhưng ông giao hết quyền lực cho Antipater với chức vị trưởng đại diện Judaea cùng các con trai làm thống đốc địa phương: anh lớn, Phasael, điều hành Jerusalem; em nhỏ, Herod, được giao Galilee.
Herod, tuổi chỉ 15, ngay lập tức cho thấy dũng khí của mình khi cậu săn lùng và giết sạch một băng Do Thái cuồng tín. Ở Jerusalem, Hội đồng Sanhedrin tức giận vì việc giết chóc không phép của chàng trai trẻ Herod nên triệu tập cậu về để xét xử. Tuy nhiên, người La Mã đánh giá Antipater và các con trai ông chính là loại đồng minh cần thiết để trị vì dân tộc hay nổi loạn này. Thống đốc La Mã ở Syria ra lệnh tha bổng Herod và ban thưởng cậu quyền hành lớn hơn.
Herod đã là người phi thường. Josephus viết: ‘Ông được trời ban cho vẻ đẹp, thân thể và trí óc’. Được đặt tên là một anh hùng, ông đủ khôn ngoan để lấy lòng và gây ấn tượng với những người La Mã kiệt xuất của thời đại. Ông rất ham hố về tình dục – hoặc, như cách nói của Josephus, ‘nô lệ cho đam mê của mình’, nhưng ông không quê kệch. Ông có khẩu vị về kiến trúc, thông thạo tiếng Hy Lạp, Latinh và văn hóa Do Thái và, khi không bận bịu với chính trị và lạc thú, ông thích luận bàn về lịch sử và triết lý. Nhưng quyền lực luôn là ưu tiên hàng đầu và sự khao khát này sẽ đầu độc mọi mối quan hệ ông có. Là con trai của một người Idumea thế hệ thứ hai cải sang đạo Do Thái và có người mẹ Ả Rập (do đó anh ông mới được đặt tên là Phasael – Faisal), Herod là một nhân vật quốc tế có thể đối phó với người La Mã và Hy Lạp và Do Thái. Nhưng người Do Thái không thể hoàn toàn bỏ qua nguồn gốc lai căng của ông. Được nuôi dưỡng trong một gia đình quyền quí nhưng cẩn mật và nhẫn tâm, ông sẽ chứng kiến sự hủy diệt của những người thân gần gũi nhất và cảm nhận được sự mong manh của quyền lực và sự tiện lợi của khủng bố. Ông lớn lên sử dụng cái chết như một công cụ chính trị: hoang tưởng, nhạy cảm, gần như là điên dại, gã thiếu niên lì lợm này, ‘một người dã man bậc nhất’ và vô cùng nhạy cảm, mưu tính để sống còn và thống trị bằng mọi giá.
Sau khi Caesar bị ám sát vào năm 44, Cassius (một đồng bọn sát thủ) đến để cai trị Syria. Cha của Herod Antipater đổi phe. Nhưng trò nhào lộn mưu mô này cuối cùng cũng tóm được ông, và ông bị một đối thủ đầu độc, và người này xoay sở chiếm được Jerusalem – cho đến khi Herod cho người mưu sát y. Chẳng bao lâu sau đó, Cassius và sát thủ đồng loã Brutus bị đánh bại tại Philippi. Người chiến thắng là con trai của cháu và là con nuôi của Caesar, Octavian, mới 22 tuổi, và vị tướng hung hăng Antony. Họ cùng chia cắt đế chế, Antony lấy phần phía Đông. Khi Antony hành quân về hướng Syria, hai kẻ thống trị trẻ tuổi, với lợi ích xung đột căn cơ, vội vã chạy đến gặp người hùng La Mã. Một người muốn phục hồi vương quốc Do Thái, còn người kia muốn nuốt nó vào đế chế cổ xưa của mình.
❀ ❀ ❀
[1] Người Idumea, tức người Edom trong Kinh thánh, là những chiến binh ngoại đạo dạn dày sống ở phía nam Jerusalem, đã được John cải sang đạo Do Thái tập thể. Antipater là con trai của một người đã cải đạo và được Vua Alexander chỉ định làm Thống đốc xứ Edom, mặc dù gia đình có gốc gác ở các thành phố bờ biển xứ Phoenicia.
[2] Spartacus (sinh năm 111 TCN – 71 TCN), theo các sử gia, là một đấu sĩ nô lệ, người đã trở thành một trong các thủ lĩnh của cuộc nổi dậy không thành công của các nô lệ chống lại Cộng hòa La Mã.
