Thành phố được chỉnh trang để đón tiếp hàng ngàn khách hành hương: các ông lớn thì cư ngụ với trưởng lão; khách hành hương nghèo khó thì ở tại những nhà nghỉ trong viện tế bần của Justinian có đủ giường cho 3,000 người; và các thầy tu khổ hạnh thì trong các hang động, thường là những nhà mồ cổ của người Do Thái, trong vùng đồi chung quanh. Khi nhà giàu chết, họ được an táng trong quách; được trang trí bằng những bức họa và gắn những chuông nhỏ để xua đuổi quỷ sứ. Còn các thi thể người nghèo thì bị đẩy vào những nhà mồ tập thể vô danh trong Cánh đồng Máu.
Những trò cám dỗ từng làm Jerome bực tức đều có sẵn: có những trận đua ngựa trong trường đua, với hai fan ủng hộ Xanh Lam và Xanh Lá ầm ĩ. ‘Vận số phe Xanh Lam thắng!’ một dòng chữ khắc được tìm thấy ở Jerusalem. ‘Vạn tuế!’
Theodora mất vì chứng ung thư ngay sau khi Tân Thánh đường St Mary hoàn tất, nhưng Justinian sống thọ đến bát tuần tận năm 565, đã cai trị gần 50 năm. Ông đã mở rộng đế chế hơn bất kỳ ai khác trừ Augustus và Trajan, nhưng vào cuối thế kỷ nó quá bành trướng và dễ tổn thương. Vào năm 602, một vị tướng chiếm đoạt ngai vàng và bám víu vào nó bằng cách xua phe đua ngựa Xanh Lam chống lại kẻ thù của mình, được phe Xanh Lá hậu thuẫn, và ra lệnh buộc người Do Thái phải cải đạo. Phe Xanh Lam và Xanh Lá, luôn là sự kết hợp nguy hiểm giữa các fan thể thao và bọn đâm thuê chém mướn, đánh nhau vì Jerusalem: ‘những tên ác xấu và nham hiểm làm ngập ngụa thành phố bằng tội ác và sát nhân.’ Phe Xanh Lá thắng, nhưng binh lính Byzantine chiếm lại thành phố và dập tắt vụ nổi dậy.
Cuộc hỗn loạn này khiến Khusrau II, vua Ba Tư, không thể kềm chế được. Khi còn trẻ ông đã được Hoàng đế Byzantine Maurice giúp đỡ trở lại ngôi vua, nhưng khi ông này bị mưu sát, Khusrau có cớ để xâm chiếm miền Đông, hi vọng sẽ tiêu diệt Constantinople một lần cho tất cả. Jerusalem sắp sửa trải qua một thời kỳ nháo nhào khi bị bốn tôn giáo khác nhau cai trị trong 25 năm: đạo Cơ đốc giáo, đạo Ba Tư, đạo Do Thái và đạo Hồi.
VUA BA TƯ VÀ LỢN RỪNG HOÀNG GIA: CƠN THỊNH NỘ CỦA LŨ CHÓ ĐIÊN
Người Ba Tư, với mũi xung kích bằng kỵ binh áo giáp nặng, tấn công Iraq thuộc La Mã và rồi xà xuống vào Syria. Người Do Thái ở Antioch, từ lâu bị người Byzantine bức hại, liền nổi loạn và, khi tướng chỉ huy Ba Tư, nổi danh dưới biệt danh Shahrbaraz – Lợn Rừng Hoàng gia – hành quân về phương nam, 20,000 người Do Thái từ Antioch và Tiberias tham gia với ông vây hãm Jerusalem. Bên trong, giáo trưởng Zacharias cố thương thảo, nhưng những tên đua ngựa đâm thuê chém mướn cai trị đường phố từ chối. Tuy nhiên quân Ba Tư và Do Thái cũng đột nhập được vào thành phố.
Jerusalem, và đúng ra toàn bộ miền Đông của đế chế La Mã, giờ đã thuộc về vị vua Ba Tư trẻ tuổi, Vua của các vì Vua, Shah-in-Shah Khusrau II, mà đế chế mới của ông trải dài từ Aghanistan đến Địa Trung Hải. Vị shah này là cháu nội của nhà cai trị vĩ đại nhất thuộc triều đại Sassanid đã từng phóng hỏa Antioch trong thời trị vì của Justinian. Nhưng ông đã trải qua thời trẻ bị sỉ nhục như con cờ bất lực của những gia đình quí tộc tranh chấp và đã lớn lên thành một người hoang tưởng tự đại áp đặt quyền lực của mình và phô trương sự khổng lồ hoang phí: lá cờ bằng da hổ của ông dài 130 bộ, rộng 20 bộ; ông thiết triều trên Mùa Xuân của Vua, một tấm thảm rộng 1,000 bộ vuông, dát vàng và tranh thêu, mô tả một vườn thượng uyển tưởng tượng; shabestan của ông – những căn phòng ngầm mát rượi nơi các shan giữ các phụ nữ của mình – chứa đến 3,000 cung nữ; và có thể ông là người xây dựng cung điện khổng lồ tại kinh đô Ctesiphon (sát bên Baghdad ngày nay) với khán phòng lớn nhất thế giới. Cưỡi con ngựa ô, Nửa Đêm, mặc áo choàng dệt bằng vàng, đính đá quí, áo giáp tô điểm bằng vàng.
Vị shah, mà thần dân của ông nói đủ thứ tiếng bao gồm nhiều người Do Thái và Cơ đốc giáo, nhưng ông đã cưới một tín đồ Cơ đốc giáo đáng yêu người Nestoria, Shirin. Theo truyền thuyết, ông thắng được đối thủ bằng cách phái y thi hành một nhiệm vụ bất khả thi là đẽo bậc thang lên núi Behustan.
Sau khi Jerusalem đã bị đánh chiếm, tướng của vị shah, Lợn Rừng Hoàng gia, tiến lên để chinh phục Ai Cập, nhưng ông chỉ vừa mới đi thì người Jerusalem nổi dậy chống lại người Ba Tư và Do Thái. Lợn Rừng phi ngựa trở lại và bao vây Jerusalem trong 20 ngày, tàn phá nhà thờ trên Núi Olives và Gethsemane. Quân Ba Tư và Do Thái đào bên dưới tường thành đông-bắc, luôn là điểm dễ tổn thương nhất, và vào ngày thứ 21, đầu tháng 5 614, họ ồ ạt xông vào Jerusalem ‘trong cơn cuồng nộ, như những con thú rừng nổi nóng’, theo nhân chứng Strategies, một thầy tu. ‘Dân chúng ẩn núp trong nhà thờ và chúng xông vào hùng hổ hủy diệt họ, nghiến răng và giết mọi người chúng tìm thấy như một lũ chó điên.’
Trong ba ngày, hàng ngàn tín đồ Cơ đốc giáo bị tàn sát. Giáo trưởng và 37,000 giáo dân Cơ đốc giáo bị đày đến Ba Tư. Khi những người còn sống sót đứng trên Núi Olives ‘và nhìn trân trân xuống Jerusalem, một ngọn lửa, như phụt ra từ một lò lửa, lên cao đến các tầng mây và họ ngồi thụp xuống bật khóc và than vãn’, dụi tro lên đầu tóc vì họ nhìn thấy Nhà Thờ Mộ Thánh, Tân Thánh đường trên Núi Zion và thánh đường St Jameses của người Armenia, bị cháy rụi trong lửa địa ngục. Các thánh tích Cơ đốc giáo – Cây Giáo, Miếng Bông Xốp (cho Jesus trên thập giá ngậm đỡ khát), Thập giá Thực – được mang đến Khusrau, và ông này tặng cho hoàng hậu Shirin. Bà này gìn giữ chúng trong nhà thờ của mình ở Ctesiphon.
Thế là, 600 năm sau khi Titus hủy diệt Đền Thờ, Lợn Rừng trả Jerusalem về lại cho người Do Thái.
NEHEMIAH II: NỔI KHỦNG BỐ DO THÁI
Sau hàng thế kỷ bị áp bức, người Do Thái, do một nhân vật tối tăm có tên Nehemiah cầm đầu, hăng hái trả thù người Cơ đốc giáo khi chỉ vài tuần lễ trước đây đã ra tay bức hại họ. Người Ba Tư cầm tù hàng ngàn tù binh trong Hồ Manilla, một hầm chứa rộng lớn, tại đó, theo các tài liệu Cơ đốc giáo, họ bị buộc phải lựa chọn giống như gần đây họ đã buộc người Do Thái: cải đạo hay là chết. Một số thầy tu cải sang đạo Do Thái; một số khác chịu tử vi đạo. [1] Người Do Thái vui mừng có thể đã bắt đầu thánh hóa lại Núi Đền, vì giờ đây họ đã tiến hành ‘lễ hiến tế’ và cơn sốt tiên tri lay động khắp thế giới Do Thái, gây cảm hứng cho Sách Zerubbabel.
Vị vua Ba Tư đã chính phục Ai Cập, Syria, Iraq và Tiểu Á suốt đến tận Constantinople. Chỉ có thành phố Tyre là còn cầm cự được với quân Ba Tư, và ông ra lệnh cho chỉ huy Do Thái là Nehemiah đánh chiếm nó. Quân Do Thái thất bại trong sứ mạng này và phải chuồn khỏi Tyre, đến đây ắt hẳn người Ba Tư đã nhận ra rằng số người Cơ đốc giáo đông đảo hơn nên hữu dụng cho họ hơn. Năm 617, sau ba năm dưới sự thống trị Do Thái, Lợn Rừng trục xuất người Do Thái ra khỏi Jerusalem. Nehemiah kháng cự lại nhưng bị đánh bại và bị hành hình tại Emmaus gầnJerusalem.
Thành phố trả về cho người Cơ đốc giáo. Thêm một lần nữa đến lượt người Do Thái phải chịu đựng. Người Do Thái ra khỏi thành phố bằng cổng phía đông như người Cơ đốc giáo trước đây, đi bộ về hướng Jericho. Người Cơ đốc giáo thấy Thành phố Thánh bị tàn phá: Modestos, giáo sĩ quản nhiệm trong thời gian giáo trưởng vắng mặt, năng nổ phục dựng Mộ Thánh sụp đổ, nhưng thành phố không bao giờ trở lại nét lộng lẫy của thời Constantine và Justinian.
Ba lần kể từ thời Titus người Do Thái đã phải bắt lấy những giây phút được cầu nguyện tự do giữa đống đổ nát của Đền Thờ – ắt hẳn dưới thời bar Kochba, chắc chắn dưới thời Julian và Khusrau – nhưng người Do Thái sẽ không kiểm soát được Đền Thờ lần nào nữa cho đến 1,350 năm sau. Về phần người Ba Tư chiến thắng, giờ họ đang đối mặt với một hoàng đế Byzantine trẻ tuổi năng động dường như không hổ danh với cái tên Hercules (một vị thần La Mã có sức mạnh vô song, lấy từ bản gốc Heracles của thần thoại Hy Lạp).
HERACLIUS: THẬP TỰ QUÂN ĐẦU TIÊN
Tóc nâu và cao ráo, ông phần nào có dáng dấp của người cứu tinh đế chế. Con trai của thống đốc Phi châu và dòng dõi Armenia, Heraclius lên nắm quyền vào năm 610 khi nhiều lãnh thổ phía đông đã rơi vào tay Ba Tư và dường như tình hình khó có thể tồi tệ hơn nữa – nhưng mà đúng như vậy. Khi Heraclius phản công, ông bị Lợn Rừng đánh bại. Ông này khi đó đã chinh phục Syria và Ai Cập trước khi quay ra tấn kích chính Constantinople. Heraclius xin xỏ một nền hòa bình nhục nhã để có thời gian củng cố sức mạnh Byzantine và vạch kế sách rửa hận.
Vào ngày thứ hai lễ Phục Sinh năm 622, Heraclius dẫn quân giong buồm, không qua Hắc Hải đến Caucasus như mong đợi, mà đi vòng quanh bờ biển Ionia trong vùng Địa Trung Hải đến Vịnh Issus từ đó tiến vào nội địa và đánh bại Lợn Rừng. Thậm chí khi quân Ba Tư đe doạ Constantinople, Heraclius đang mang chiến tranh vào tận xứ sở của kẻ địch. Năm sau, ông lập lại mưu mẹo, hành quân qua Armenia và Azerbaijan về hướng cung điện của Khusrau ở Ganzak. Vị shah rút quân. Heraclius trú đông ở Armenia và rồi vào năm 625, trong một cuộc phô diễn thần thánh của kỳ tài quân sự, ông ngăn chặn không cho ba quân đoàn Ba Tư hợp nhất, trước khi lần lượt đánh bại từng quân đoàn một.
Trong cuộc chiến của những pha đấu trí liều lĩnh và tham vọng toàn cầu, vị shah lại lật ngược cục diện thêm một lần nữa, phái một vị tướng đánh chiếm Iraq và Lợn Rừng liên kết với người Avars, một bộ tộc du mục cướp bóc, đánh chiếm Constantinople. Vị shah, tự xưng là ‘Người cao quí nhất trong số các Thần, Vua và Chủ nhân của Toàn Mặt đất’, viết cho Heraclius: ‘Ngươi nói ngươi tin vào Chúa Trời; thế tại sao Chúa không giải phóng Caesarea, Jerusalem, Alexandria khỏi tay ta? Bộ ta cũng không thể tiêu diệt Constantinople sao? Bộ ta đã không thể tiêu diệt những người Hy Lạp như ngươi sao? Heraclius phái một quân đoàn chiến đấu ở Iraq, một quân đoàn khác phòng vệ kinh đô, trong khi chính ông thuê 40,000 kỵ sĩ Thổ du mục, bọn Khazars, thành lập quân đoàn thứ ba.
Constantinople bị người Avars và Ba Tư vây hãm ở cả hai mặt sông Bosphorus, nhưng vị shah đố kỵ với Lợn Rừng. Thói ngạo nghễ xấc xược của ông và những trò tàn bạo đầy sáng tạo của Ông Chủ Mặt Đất đã khiến giới quí tộc xa lánh. Vị shah gởi cho phó tướng của Lợn Rừng ra lệnh y viết chủ tướng và lên nắm quyền chỉ huy. Rủi thay bức thư bị Heraclius chận lấy được. Mời Lợn Rừng đến họp, ông chìa bức thư ra; họ bí mật kết thành đồng minh. Constantinople được giải cứu.
Lợn Rừng rút quân về Alexandria để cai trị Syria, Palestine và Ai Cập. Heraclius cùng quân đội giong buồm đến Caucasus qua Hắc Hải, và cùng với kỵ mã Khazar xâm lược Ba Tư. Ông tỏ ra mưu mẹo hơn người Ba Tư, thách thức và giết cả ba dũng tướng Ba Tư trong các trận đấu kiếm tay đôi, rồi đánh bại chủ lực quân, ngay bên ngoài kinh đô của vị shah. Tính ương ngạnh bị đánh lừa của Khusrau đã hủy diệt ông. Ông bị bắt và nhốt vào ngục thất, Ngôi nhà của Bóng tối, tại đó đứa con trai nuông chiều bị làm thịt trước mặt ông trước khi chính mình bị khổ hình đến chết. Người Ba Tư thỏa thuận phục hồistatus quo ante bellum(tiếng Latinh, có nghĩahiện trạng trước chiến tranh).Lợn Rừng đồng ý kết hôn với cháu gái của Heraclius và tiết lộ nơi cất giữ Thập giá Thực. Sau những âm mưu vặn vẹo, Lợn Rừng chiếm được ngôi báu Ba Tư – nhưng chẳng bao lâu bị ám sát.
Năm 629, Heraclius lên đường từ Constantinople cùng với vợ (đồng thời cũng là cháu gái) để trả Thập giá Thực về cho Jerusalem. Ông xá tội cho người Do Thái xứ Tiberias, tại đó ông dừng chân tại lâu đài một người Do Thái giàu có, Benjamin, cùng tháp tùng với ông đến Jerusalem, trên đường đi cải sang đạo Cơ đốc giáo. Người Do Thái được hứa hẹn là sẽ không bị trả thù và có thể cư trú tại Jerusalem.
Vào ngày 21/3/630, Heraclius, giờ đã 60, yếu sức và tóc đã hoa râm, cưỡi ngựa đến Cổng Vàng, mà ông dựng lên cho dịp trọng đại này. Đối với cả ba tôn giáo nguồn gốc Abraham, cánh cổng thanh tú này trở thành cánh cổng thần bí bậc nhất dành cho Đấng Tiên tri bước đến vào Ngày Phán Xét.
Cổng Vàng (hình dưới), thực sự có hai cổng, nằm trực tiếp thẳng hàng với Nhà Mồ trong Nhà Thờ Mộ Thánh, nơi Heraclius mang Thập giá đến. Nơi này có tính biểu tượng nhiều hơn, như chúng ta đã nhìn thấy, vì người Byzantine tin tưởng một cách sai lầm rằng nó cũng đánh dấu vị trí của Cổng Đẹp nơi Jesus đi vào trong ngày Lễ Cọ và nơi mà các tông đồ của ông thi triển một phép màu sau khi ông mất. Tuy nhiên một số học giả tin rằng cổng thực sự được các kha-lip dòng Umayyad xây dựng lên. Cánh Cổng chẳng bao lâu khoác một ý nghĩa thần bí đối với người Do Thái khi họ gọi nó là Cổng Khoan Dung.
Đến đó hoàng đế xuống ngựa để mang Thập giá Thực vào Jerusalem. Người ta nói rằng khi Heraclius cố đi vào cổng trong trang phục Byzantine, cánh cổng biến thành bức tường đá vững chắc, nhưng khi ông tự hạ mình nó mở ra cho đám rước hoàng gia tiến vào. Thảm và cỏ thơm được rải trên con đường Heraclius mang Thập giá Thực bước đi đến Nhà Thờ Mộ Thánh, giờ đã được dọn sạch bởi Modestos. Thảm hoạ đã rơi xuống đế chế và sự trở về của hoàng đế tạo nên một phiên bản mới của kịch bản thường hay biến hóa về Ngày Khải Huyền, theo đó một Hoàng đế Cuối Cùng theo tiên tri sẽ đánh tan kẻ thù của Cơ đốc giáo và rồi sau đó giao quyền lực cho Jesus cai trị cho đến Ngày Phán Xét.
Người Cơ đốc giáo đòi trả thù người Do Thái, nhưng Heraclius từ khước cho đến khi các tăng lữ xin gánh vác thay ông tội bội thề vì đã hứa xá tội cho người Do Thái bằng cách ăn kiêng để chuộc lỗi. Thế là Heraclius trục xuất người Do Thái còn ở lại; nhiều người bị tàn sát; sau đó ông ra lệnh cưỡng bách cải đạo cho mọi người Do Thái.
Cách đó rất xa về phía nam, người Ả Rập chú ý về thắng lợi của Heraclius không nhiều bằng về các điểm yếu của ông. ‘Người La Mã đã bị đánh bại,’ Muhammad tuyên bố. Ông là lãnh tụ đã vừa thống nhất các bộ tộc Ả Rập, nhờ vào văn bản thiêng liêng dựa trên những khải thị mới mẻ của mình, Kinh Koran. Trong khi Heraclius đang ở Jerusalem, Muhammad phái một lực lượng đột kích lên Xa lộ của Vua để thăm dò sức phòng thủ của Byzantine. Người Ả Rập chạm trán với một phân đội Byzantine – nhưng họ sẽ sớm trở lại.
Heraclius chắc không mấy bận tâm: các bộ tộc Ả Rập hay chia rẽ đã từng cướp phá Palaestina hàng thế kỷ nay. Người Byzantine và Ba Tư đều thuê các bộ tộc Ả Rập như là những vùng độn giữa các đế chế của mình, và Heraclius đã bố trí nhiều toán kỵ binh Ả Rập hùng hậu trong các quân đoàn của ông.
Năm sau, Muhammad phái một phân đội khác tấn công vào lãnh thổ Byzantine. Nhưng giờ ông đã luống tuổi và cuộc đời ngoạn mục của ông đang sắp kết thúc. Heraclius rời Jerusalem và trở về Constantinople.
Hình như không có gì phải lo sợ.
❀ ❀ ❀
[1] Ghi chép Cơ đốc giáo phóng đại rằng 10,000 đến 90,000 tín đồ Cơ đốc giáo bị người Do Thái sát hại và bị Thomas Tên Đào Huyệt chôn xác. Truyền thuyết Cơ đốc giáo cho rằng các nạn nhân bị chôn vùi trong nghĩa địa Mamilla ở Hang Sư Tử, được đặt tên như thế vì những người sống sót ẩn nấp trong hang cho đến khi họ được một con sư tử giải cứu. Còn người Do Thái thì cho rằng đó chính là các nạn nhân Do Thái bị người Cơ đốc giáo tàn sát và được sư tử giải cứu.
