ZANGI: HUBRIS VÀ NEMESIS
Khi không đánh nhau hoặc đọc sách, Usamah đi săn hưu, sư tử, chó sói, linh cẩu cùng với báo đốm, chim ưng và chó săn – và trong môn thể thao này ông không khác Zangi hoặc Vua Fulk, cũng hay đi săn khi nào có thể. Khi Usamah và vị Atabeg xứ Damasus đến thăm Fulk, họ bái phục một con chim ưng, thế là nhà vua tặng nó cho họ làm quà.
Vào ngày 10/11/1142, chẳng bao lâu sau chuyến thăm Jerusalem của Usamah, Vua Fulk đang cưỡi ngựa gần Acre thì ông thoáng thấy một con thỏ rừng và thế là ông giật cương đuổi theo. Dây nịt yên của ông bỗng dưng đứt và ông té ngã xuống đất. Bộ yên bay xuống và đập nứt sọ đầu ông. Ông mất ba ngày sau đó. Dân Jerusalem đưa tiễn ông đến nơi an táng trong Mộ Thánh. Vào ngày Giáng Sinh, Melisende cho con trai 12 tuổi của mình đăng quang lên ngôi lấy vương hiệu Baldwin III, nhưng bà mới là nhà cai trị thực sự. Trong một thời đại do phái mạnh khống chế, bà là một ‘phụ nữ rất khôn ngoan’ mà, theo lời William xứ Tyre, ‘đã vượt rất xa vị thế bình thường của phụ nữ đến nỗi bà dám đảm đương những trọng trách quan trọng, và cai trị vương quốc sáng suốt như các tiên vương.
Melisende là bà hoàng thứ ba cai trị thực sự Jerusalem – sau Athaliah, con gái của Jezebel và Alexandra, vợ góa của Alexander Jannaeus trong triều đại Maccabee. Bà được đội vương miện ba lần, một lần với vua cha vào năm 1129, rồi với Fulk vào năm 1131 và lần nữa với con trai vào năm 1143.
Mặc dù vị thế thấp kém của phụ nữ ở cả hai bên, Usamah bin Munqidh kể về cả hai phụ nữ Hồi giáo lẫn Thập Tự quân mà trong những thời khắc hiểm nghèo phải khoác áo giáp và chiến đấu với kẻ thù trên trận địa. Melisende không quên mình xuất xứ Armenia. Sau khi Edessa thất thủ, bà định cư cho dân tị nạn Armenia ở Jerusalem và vào năm 1141 người Amenia bất đầu tái dựng Thánh đường St James gần cung điện hoàng gia.
Tại thời điểm đắng cay này, tai họa lại giáng xuống. Năm 1144, Zangi Khát Máu đánh chiếm Edessa, tàn sát người Frank, bắt làm nô lệ phụ nữ Frank (mặc dù bảo vệ người Cơ đốc Armenia), và do đó hủy diệt nhà nước Thập Tự đầu tiên và cái nôi của triều đại Jerusalem. Thế giới Hồi giáo hớn hở. Người Frank không phải là vô địch và chắc chắn tiếp theo sẽ là Jerusalem. ‘Nếu Edessa là vùng biển mở,’ Ibn al-Qaysarani viết, ‘thì Jerusalem là bờ biển.’ Kha-lip Abbasid ban thưởng Zangi các tước hiệu Niềm Vinh Dự của Hồi giáo, Phụ tá Chỉ huy các Tín hữu, Người Bảo Hộ Thiêng liêng của Vua. Nhưng thói rượu chè của ông đã hạ gục ông trong chốn phòng the.
Tại một cuộc vây hãm ở Iraq, một tên hoạn quan bị sỉ nhục, có lẽ một trong số những người bị hoạn để làm Zangi vui thích, lẻn vào lều được canh gác cẩn mật và đâm ông đang say mèm ngay trên giường, khiến ông khó sống. Một quân triều tìm thấy ông đang xuất huyết, năn nỉ một cách vô ích xin ông ráng sống: ‘Ông ta nghĩ là tôi đang dự tính giết ông. Ông ra dấu với tôi bằng ngón trỏ, cầu cứu với tôi. Tôi dừng lại sợ hãi và nói, ‘Thưa đức ông, ai gây ra việc này với ngài?’ Ông Hoàng Chim Ưng đã chết như thế.
Bộ hạ của ông giành giật của cải chung quanh thi hài còn ấm của ông và hai con trai thì chia đất đai của bố: đứa trẻ hơn, Nur al-Din 28 tuổi, tuốt chiếc nhẫn ấn ra khỏi ngón tay bố và chiếm lấy lãnh thổ Syria. Có tài năng nhưng không hung ác như cha mình, Nur al-Din đẩy mạnh thánh chiến chống người Frank. Bị sốc trước việc Edessa thất thủ, Melisende cầu cứu với Giáo hoàng Eugenius II, và ông này kêu gọi tiến hành cuộc Thập Tự Chinh Thứ Hai.
ELEANOR XỨ AQUITAINE VÀ VUA LOUIS: TAI TIẾNG VÀ THẢM BẠI
Louis VII, vị Vua trẻ thánh thiện của nước Pháp, đồng hành với vợ Eleanor, Nữ Công tước xứ Aquitaine, và Conrad III, Vua Đức, một người đã từng đi hành hương, đáp lời kêu gọi của giáo hoàng. Nhưng khi vượt qua Anatolia, đạo quân Đức và Pháp của họ bị quân Thổ đánh tơi tả. Vua Louis VII chỉ về được Antioch sau một cuộc hành quân chiến đấu thảm hại ắt hẳn đã làm Hoàng hậu Eleanor khiếp đảm. Bà đánh mất nhiều hành lý – và cả sự tôn trọng đối với ông chồng bất lực và sùng đạo hảo huyền.
Ông hoàng Raymond xứ Antioch khẩn cầu Louis hỗ trợ mình đánh chiếm Aleppo nhưng Louis quyết tâm hành hương đến Jerusalem trước đã. Raymond là cậu của Eleanor và là ‘ông hoàng đẹp trai nhất.’ Sau chuyến đi khổ nhọc, Eleanor ‘bất chấp lời thề hôn nhân và không còn trung thành với chồng nữa’, theo William xứ Tyre. Chồng bà mụ người cưng chiều bà, nhưng coi chuyện ân ái, dù giữa vợ chồng, cũng là điều buông thả. Không ngạc nhiên khi Eleanor gọi ông là ‘thầy tu hơn là người thường’. Trong khi Eleanor, thông minh sắc sảo, tóc đen tuyền, mắt đen và thân hình khêu gợi, là người thừa kế giàu nhất châu Âu, lớn lên giữa triều đình Aquitaine ham nhục dục. Các nhà biên niên sử tu sĩ cho rằng dòng máu tội lỗi chảy trong huyết mạch của bà vì ông nội bà là William the Troubadour (Người Hát Rong), một thị sĩ-chiến binh phóng đãng, trong khi bà ngoại bà, biệt danh La Dangereuse (Ả Nguy Hiểm), lại là nhân tình của ông.
Không rõ Eleanor và Raymond có ngoại tình thật không, hành vi của họ cũng đủ khiêu khích để làm mất mặt ông chồng và dấy lên tai tiếng có tầm quốc tế. Vua nước Pháp giải quyết vấn nạn hôn nhân của mình bằng cách bắt cóc Eleanor và bỏ đi nhập bọn với vua Đức đã đến Jerusalem. Khi Louis và Eleanor tiến gần đến thành phố, ‘tất cả tăng lữ và dân chúng ra ngoài thành nghênh đón ông và hộ tống ông đến Mộ Thánh ‘trong tiếng thánh ca và kinh cầu’. Cặp vợ chồng Pháp này cư ngụ trong Đền Thờ Solomon cùng với Conrad, nhưng ắt hẳn Eleanor được triều thần canh chừng cẩn mật. Bà bị quản thúc ở đó vài tháng.
Vào ngày 24/6/1148, Melisende và con trai Baldwin III họp hội đồng tại Acre và tán thành mục tiêu của cuộc Thập Tự Chinh: Damascus. Thành phố này gần đây là đồng minh của Jerusalem, nhưng chỉ là vấn đề thời gian trước khi nó rơi vào tay của Nur al-Din. Vào ngày 23/7, các vua Jerusalem, Pháp và Đức tiến quân vào những vườn cam ở mặt tây Damascus nhưng hai ngày sau bí mật di chuyển trại đến mặt đông. Bốn ngày sau, Thập Tự Chinh tan rã và ba vua nhục nhã rút quân.
Unur, Atabeg xứ Damascus, có thể đã hối lộ cho các ông lớn Jerusalem, thuyết phục họ rằng các Thập Tự quân Tây phương chỉ muốn giành chiến lợi phẩm về phần mình. Tính dễ bị mua chuộc hai mang như thế có thể tin được nhưng, chắc chắn hơn, Thập Tự quân chỉ đơn giản hay tin Nur al-Din, con trai của Zangi, đang tiến đến với một đạo quân tiếp ứng. Giờ thì Jerusalem khô héo dưới sức căng của thảm họa. Conrad giong buồm về nhà; Louis, đắm mình trong sự ăn năn khổ hạnh, vẫn còn ở lại để mừng Phục Sinh ở Thành phố Thánh. Eleanor chỉ mong họ sớm về cho rồi: hôn nhân bị hủy bỏ khi họ trở về. [1]
Khi họ đi rồi, Hoàng hậu Melisende ăn mừng cuộc khải hoàn lớn nhất và trải qua nỗi nhục nhã lớn nhất của mình. Vào ngày 15/7/1149, bà và con trai dâng cúng một lần nữa Nhà Thờ Mộ Thánh mới, lúc đó – và hiện giờ – là kiệt tác và cuộc bài trí linh thiêng chói lóa của Jerusalem thời Thập Tự quân. Các kiến trúc sư, tìm thấy một mê cung chen chúc các nhà nguyện và điện thờ trong phức hợp được xây dựng năm 1048 và phục hồi vào năm 1119, giải quyết thách thức này bằng một ý tưởng táo bạo đến kinh ngạc. Họ lợp mái qua tổ hợp bằng cấu trúc hình tròn vươn cao và bao gồm tất cả địa điểm của nó vào trong một tòa nhà kiểu La Mã bề thế, mở rộng đến Vườn Thánh cũ ở phía đông. Họ mở lên bức tường phía đông của Nhà Tròn để bổ sung thêm nhà nguyện và một khu đi bộ rộng rãi. Tại địa điểm của Vương cung Thánh đường Constantine, họ đặt một lối đi lớn có mái che. Họ giữ lại lối đi phía nam năm 1048, tạo một mặt tiền kiểu La Mã với hai khung cổng vào. Hình điêu khắc độc nhất vô nhị trên cầu thang dẫn lên Nhà Nguyện Hill ò Calgary có lẽ là tạo tác tinh xảo nhất của nghệ thuật thời Thập Tự quân.
Con trai của Melisende bất mãn mẹ và yêu cầu được toàn quyền cai trị. Giờ đã 20 tuổi và được ca tụng về trí não lẫn cơ bắp, Baldwin III được cho là vị vua người Frank hoàn hảo – với một ít tật xấu. Ông cũng được biết là một tay cờ bạc và quyến rũ phụ nữ có chồng. Nhưng vụ khủng hoảng phía bắc chứng tỏ Jerusalem cần có một nhà vua-chiến binh năng động trên yên ngựa: con trai của Zangi, Nur al-Din, đánh bại Antioch và giết chết cậu Raymond của Eleanor.
Baldwin phóng đến phương bắc cứu được Antioch kịp thời nhưng khi ông trở lại mẹ ông Melisende, giờ đã 47 tuổi, chống đối việc ông đăng quang ngôi vua vào lễ Phục Sinh như ông yêu cầu. Nhà vua quyết định chiến đấu.
MẸ CHỐNG CON: MELISENDE CHỒNG BALDWIN III
Melisende giao ông các cảng giàu có ở Tyre và Acre, nhưng phần mình vẫn giữ Jerusalem. ‘Ngọn lửa còn đang âm ỉ được khơi bùng lên’ khi Baldwin củng cố lực lượng để giành lấy vương quốc. Melisende chạy từ Nablus đến Jerusalem với Baldwin đuổi theo bén gót. Jerusalem mở cổng thành cho nhà vua. Meli rút lui vào Tháp David và Baldwin vây hãm. Ông dựng bộ phận tấn công, bắn đá và tên vào thành trong vài ngày. Cuối cùng thái hậu nhượng bộ quyền lực – và Jerusalem.
Baldwin chỉ vừa chiếm được quyền thừa kế thì Antioch một lần nữa bị Nur al-Din tấn kích. Trong khi nhà vua bận bịu một lần nữa ở phương bắc thì dòng họ Ortuq, vốn đã cai trị Jerusalem từ 1086 đến 1096, hành quân từ thái ấp của họ ở Iraq mong chiếm lấy Thành phố Thánh. Họ tập quân trên Núi Olives, nhưng người Jerusalem xông ra và tàn sát họ trên đường Jericho. Sĩ khi dâng cao, Baldwin dẫn quân và mang Thập giá Thực đến Ashkelon, đã thất thủ sau một cuộc vây hãm kéo dài. Nhưng ở phía bắc, Damascus cuối cùng cũng sụp đổ dưới chân Nur al-Din, giờ đã trở thành chủ nhân ông của Syria và đông Iraq.
Nur al-Din, một người cao lớn nước da ngâm đen, có râu cằm, trán rộng và dáng dấp hấp dẫn nhờ cặp mắt nồng nàn, có thể tàn bạo không kém Zangi, nhưng biết kềm chế hơn và tình tế hơn. Ngay cả những Thập Tự quân cho ông là người quả cảm và khôn ngoan. Ông được triều thần yêu mến, giờ có cả chính trị gia dày dạn Usamah bin Munqidh đó. Nur al-Din cũng thưởng thức trò polo (cưỡi ngựa dùng gậy đánh banh vào lưới) mà ông chơi ban đêm dưới ánh nến. Chính ông là người khơi dậy mối căm thù của người Hồi đối với cuộc chinh phục của người Frank và biến nó thành sự trỗi dậy và một lòng tự tin mới về sức mạnh quân sự của dòng Sunni. Nguồn suối thi ca tươi tắn ca tụng Jerusalem, xiển dương cuộc thánh chiến của Nur al-Din để ‘thanh tẩy Jerusalem khỏi sự ô nhiễm của Thập Giá’ – mỉa may thay vì có lần các Thập Tự quân đã cho rằng người Hồi làm ô nhiễm Mộ Thánh.
Baldwin lâm vào cảnh bế tắc cùng với Nur al-Din. Họ đồng ý hưu chiến trong khi nhà vua nhắm nhờ đến sự hỗ trợ của Byzantine: ông đã cưới cháu gái của hoàng đế Manuel là Theodora. Cuộc hôn nhân vẫn chưa đem lại đứa con nào thì Baldwin lâm bịnh nặng ở Beirut và mất vào ngày 10/5/1162, ắt hẳn là do bệnh tiêu chảy.
Đoàn đưa tang đi từ Beirut đến Jerusalem giữa cảnh tượng đau buồn và tiếc thương sâu sắc chưa từng có tiền lệ. Các vua Jerusalem, cũng như những gia đình cựu Thập Tự quân khác, đã trở thành các ông lớn vùng Levant (miền đất ở bờ đông Địa Trung Hải, bao gồm Israël, Jordan, Lebanon, Palestine, và Syria) thành ra bây giờ, theo nhận xét của William of Tyre, nhiều người ngoại giáo đã từ vùng núi xuống đưa tang và than khóc. Thậm chí Nur al-Din còn nói rằng ‘người Frank đã mất một ông hoàng mà thế giới chưa có ai giống như thế.’
AMAURY VÀ AGNES: ‘KHÔNG XỨNG LÀM HOÀNG HẬU CHO MỘT THÀNH PHỐ THÁNH NHƯ JERUSALEM’
Tai tiếng của một người đàn bà đã làm lệch đi việc kế vị ở Jerusalem. Em trai của Baldwin Amaury, Bá tước Jaffa và Ashkelon, là người thừa kế, nhưng giáo trưởng từ chối đội vương miện cho ông trừ khi ông hủy hôn với Agnes, cho rằng hai người liên hệ quá gần nhau – cho dù họ đã có một đứa con với nhau. Nhưng lý do thực sự là ‘bà ta không xứng làm hoàng hậu cho thành phố thánh như Jerusalem’, một nhà biên niên sử nhận xét. Agnes tai tiếng là phóng đãng, nhưng thật không thể hiểu bà có đáng bị như thế không vì mọi sử gia đều có thành kiến chống lại bà. Dù sao thì bà là đối tượng được nhiều người thèm muốn và, ở những thời điểm khác nhau, người tình của bà được cho là gồm có quản gia, giáo trưởng và bốn ông chồng.
Amaury vì trách nhiệm phải ly dị bà và đăng quang ở tuổi 27. Cung cách đã vụng về, ông lại nói lắp và có kiểu cười khùng khục và chẳng bao lâu ‘phát phì với bộ ngực như ngực phụ nữ xệ xuống đến tận hông’. Người Jerusalem chế giễu ông ngoài đường phố, nhưng ông phớt lờ ‘như thế không nghe thấy gì’. Dù vậy, ông vừa là người trí thức vừa là chiến binh giờ đang đương đầu với thách thức chiến lược nản lòng nhất kể từ ngày thành lập vương quốc. Syria đã mất về tay Nur al-Din, nhưng cuộc chinh phục Ashkelon của Baldwin III đã mở cửa đến Ai Cập. Amaury sẽ cần đến mọi năng lực và nhân lực của mình để chiến đấu với Nur al-Din giành lấy phần thưởng tột cùng đó.
Đây là một lý do tại sao ông chào đón đến Jerusalem tên đểu cáng đầy tai tiếng thời đó, Andronikos Komnenos, một ông hoàng Byzantine cùng với một đoàn tùy tùng đông đảo các hiệp sĩ và lực lượng yểm trợ. Là anh em họ với Hoàng đế Manuel, Andronikos đã rù quến cháu gái của hoàng đế, suýt bị các anh em của cô ta nổi giận giết chết và phải ngồi tù 12 năm trước khi được khoan hồng và được bổ nhiệm làm Thống đốc Cilicia. Sau đó y bị cách chức vì thiếu năng lực và bất trung, và phải chuồn đến Antioch. Tại đây y ve vãn Philippa, con gái của ông hoàng đang trị vì, và phải đào tẩu lần nữa – đến Jerusalem. ‘Nhưng như một con rắn cuộn trong lòng hay một con chuột trong tủ áo,’ quan triều của Amaury, William xứ Tyre, nhớ lại, ‘y minh họa tính đúng đắn của câu nói, “Tôi sợ người Hy Lạp ngay cả khi họ mang đến quà biếu.”‘ Amaury cho y làm chủ vùng Beirut, nhưng Andronikos, giờ gần đến 60, vứt bỏ Công chúa Philippa và dụ dỗ cô vợ góa của Vua Jerusalem Baldwin III, Theodora, chỉ mới 23 tuổi. Jerusalem nổi giận: Andronikos phải trốn chạy một lần nữa. Dắt theo Theodora, y đào ngũ đến với Nur al-Din ở Damascus.
Ít ra y hình như đã yêu Theodora lâu bền hơn những người khác. Khi bà bị hoàng đế bắt, Andronikos đầu hàng và được khoan hồng. Sau đó hoàng đế mất, và tên vô lại này đoạt lấy quyền lực vào năm 1182 và trở thành một trong những hoàng đế đáng khinh bỉ nhất trong lịch sử Constantinople. Trong thời trị vì khủng bố của y, y giết gần hết thành viên hoàng gia kể cả phụ nữ. Ở tuổi 65 nhưng vẫn còn đẹp như trai trẻ, y cưới một công chúa 13 tuổi. Khi y bị lật đổ, dân chúng tra tấn y đến chết theo cách rùng rợn nhất, một cánh tay bị chặt đứt, một con mắt bị khoét mất, tóc và răng bị nhổ sạch, mặt bị tưới nước sôi để không còn nét bánh bao. Số phận của Theodora không nghe nói tới.
Không ai buồn khi ‘con rắn’ này bỏ đi, nhất là giáo sĩ thân thiết của Amaury, William xứ Tyre. Ông sinh ra ở Jerusalem. Sau khi học xong ở Paris, Orleans và Bologna, William trở về để trở thành cố vấn thân cận nhất của Amaury. Hơn 20 năm, làm Tổng Giám mục xứ Tyre và sau đó Quan Chưởng Ấn, William là chứng nhân trung thực nhất của bi kịch hoàng gia giờ đây trùng hợp với cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất của Jerusalem.
WILLIAM XỨ TYRE: TRẬN CHIẾN AI CẬP
Vua Amaury ủy thác cho William viết lịch sử về các cuộc Thập Tự quân và các vương quốc Hồi giáo, đúng là một dự án lớn lao. William không gặp vấn đề gì khi viết lịch sử Outremer nhưng, dù ông biết tiếng Ả Rập, ông phải viết về đạo Hồi cách nào đây?
Lúc này, triều đại Fatimid ở Ai Cập đang tan rã. Có nhiều món bở cho kẻ cơ hội tinh tường – bởi thế tất nhiên Usamah bin Munqidh có mặt ở Cairo. Ở đó, trò chơi quyền lực nguy hiểm chết người nhưng hái ra tiền. Usamah làm giàu và lập ra một thư viện; tuy nhiên, không thể tránh khỏi gặp sự cố và ông buộc phải đào tẩu để được toàn mạng. Nhưng ông gửi gia đình, vàng bạc và thư viện yêu quí của mình đi bằng thuyền. Khi thuyền đắm ở ngoài khơi Acre, gia sản mất hết còn thư viện thì bị Vua Jerusalem xung công: ‘Nghe tin con cái và các phụ nữ của tôi đều bình yên khiến nhẹ nhõm hơn cho dù tài sản tiêu tan. Trừ ra các quyển sách: 4,000 cuốn. Nỗi đau này kéo dài đến suốt cuộc đời.’ Sự mất mát của Usamah lại là lợi lộc của William vì ông thừa hưởng các bộ sách của Usamah và sử dụng chúng hiệu quả để viết ra lịch sử đạo Hồi.
Trong khi đó Amaury lao vào cuộc chiến Ai Cập, phát động không dưới 5 cuộc xâm lược. Rủi ro rất cao. Trong cuộc xâm lược lần 2, Amaury suýt chính phục được Ai Cập. Nếu ông đã thành công trong việc giữ được của cải và tài nguyên của xứ sở đó, Vương quốc Cơ đốc ắt hẳn đã lâu bền và toàn bộ lịch sử của miền đất đỏ sẽ đã rất khác. Nhưng thay vào đó viên tể tướng Ai Cập bị hạ bệ chuồn đến Nur al-Din, và ông này liền phái vị tướng người Kurd của mình, Shirkuh người tròn trịa nhưng năng nổ, đi chinh phục Ai Cập. Amaury đánh bại Shirkuh, chiếm Alexandria, nhưng thay vì củng cố ông chấp nhận triều cống và trở về Jerusalem.
Nhờ chiến lợi phẩm Ai Cập, kinh đô của Amaury phồn thịnh lên. Căn phòng kiểu Gô-tich diễm lệ trong Cenacle trên Núi Đền được xây dựng tại thời điểm này và nhà vua cho xây lên một hoàng cung mới ở phía nam Tháp David.
Cung điện này xuất hiện trên bản đồ khá chính xác của Jerusalem được vẽ ra ở Cambrai khoảng thời gian này. Theodorich nhìn thấy cung điện vào năm 1169. Nó được giao cho Thập Tự quân Đức vào năm 1229, nhưng nó biến mất, chắc chắn do quân Thổ phá hủy vào năm 1244. Các nhà khảo cổ phát hiện một phần nền móng của nó vào năm 1971 và 1988 bên dưới Vườn Armenia và doanh trại Thổ Nhĩ Kỳ.
Nhưng Ai Cập còn lâu mới sợ sệt.
Bế tắc trong cuộc xung đột tốn kém này, Amaury nhắm đến sự hỗ trợ của hoàng đế Manuel ở Constantinople, bằng cách cưới cháu nội họ Maria của ông ta và phái sử gia của mình là William đi thương thảo việc hợp tác quân sự – nhưng khoá biểu của cuộc chiến và thời điểm hỗ trợ thường không ăn khớp. Ở Ai Cập, Amaury và các đồng minh Ai Cập của ông chuẩn bị đánh chiếm Cairo khi tư lệnh Shirkuh của Nur al-Din trở lại. Nhà vua rút lui khi được hứa hẹn sẽ được trả tiền thêm.
Khi Amaury lâm bẹnh ở Gaza, ông nhờ các đồng minh Ai Cập gởi đến mình những thầy thuốc giỏi nhất của họ – nhà vua rất ngưỡng mộ Đông y. Người Ai Cập giao nhiệm vụ này cho một trong những ngự y Do Thái của vị kha-lip, mà may thay ông cũng vừa trở về từ Jerusalem.
MOSES MAIMONIDES: CẨM NANG CHO NGƯỜI BỐI RỐI
Maimonides từ chối chữa bệnh cho ông vua Thập Tự quân vì ông ta chỉ đến Ai Cập triều Fatimid gần đây, và việc kết đồng minh với Jerusalem chỉ ngắn ngủi. Maimonides là người tị nạn từ chế độ bức hại người Hồi giáo ở Tây Ban Nha, nơi thời hoàng kim của nền văn minh Do Thái-Hồi đã qua rồi. Giờ đây nó bị chia cắt giữa các vương quốc Cơ đốc hung hăng ở phía bắc và phía nam là Hồi giáo, đã bị các bộ tộc Berber người Almohad cuồng tín chinh phục. Họ đã cho người Do Thái lựa chọn giữa sự cải đạo hay là chết. Chàng thanh niên Maimonides giả vờ cải đạo nhưng vào năm 1165, anh trốn thoát và lên đường hành hương đến Jerusalem. Vào ngày 14/10, trong dịp Tishri, tháng Năm Mới Do Thái và ngày lễ Đền Tội, một mùa ưa chuộng cho những cuộc hành hương đến Jerusalem, Maimonides đứng trên Núi Olives với em trai và cha. Ở đó anh trước tiên ngắm nhìn ngọn núi của Đền Thờ Do Thái, và theo đúng nghi thức anh xé rách áo như tập tục của khách hành hương Do Thái.
Vào thành phố qua Jehoshaphat phía đông, anh tìm thấy một Jerusalem Cơ đốc mà người Do Thái còn bị chính thức ngăn cấm – mặc dù thực sự có bốn người thợ nhuộm Do Thái đang sống gần Tháp David, dưới sự bảo hộ của hoàng gia.
Sau đó, ông lập nghiệp ở Ai Cập, tại đó, người Ả Rập biết ông dưới tên Musa ibn Maymun, ông nổi tiếng là một học giả thông thái, cho ra đời những tác phẩm về những đề tài thay đổi từ y khoa đến giáo luật Do Thái, trong đó có tuyệt tácCẩm Nang cho Người Bối Rối,trong đó hòa quyện triết lý, tôn giáo và khoa học; ông cũng được phong là ngự y.
Nhưng Ai Cập đang chao đảo khi Amaury và Nur al-Din đang giao chiến để giành thế thượng phong đối với triều kha-lip Fatimid đang nguy khốn. Amaury thấm mệt nhưng gặp may.
Năm 1169, là chủ nhân của Syria, Nur al-Din hoàn tất công cuộc bao vây Jerusalem khi vị amir của ông là Shirkuh đánh thắng Trận Ai Cập. Shirkuh được sự hỗ trợ của người cháu: Saladin. Khi Shirkuh béo phì mất vào năm 1171, Saladin chiếm Ai Cập cho mình, bổ nhiệm Maimonides làm Rais al-Yahud, Thủ lĩnh Do Thái – thầy thuốc riêng của mình. Trở lại Jerusalem, cảnh ngộ của người thừa kế ngôi báu đặt y khoa là trung tâm sân khấu.
❀ ❀ ❀
[1] Ngay khi được tự do, Eleanor lấy Henry, Công tước xứ Normandy và Bá tước xứ Anjou, cháu nội Vua Fulk của Jerusalem,người sớm sẽ lên ngôi vua nước Anh với vương hiệu Henry II. Con cái họ bao gồm Vua John và Thập Tự quân tương lai, Vua Richard Tim Sư Tử.
