Ngày xửa ngày xưa, có một người thợ xay sống cùng vợ trong cảnh vô cùng sung túc. Họ có tiền tài, điền trang, và sự thịnh vượng cứ thế tăng lên năm này qua tháng khác. Thế nhưng, vận rủi lại đến như kẻ trộm trong đêm; của cải của họ cứ vơi dần từng năm, đúng như cách mà nó từng sinh sôi.

Cuối cùng, người thợ xay chẳng còn mấy quyền sở hữu đối với cối xay nơi ông đang sống. Lâm vào cảnh khốn cùng, mỗi khi ngả lưng sau một ngày lao động vất vả, ông chẳng tài nào chợp mắt được mà cứ trằn trọc trên giường trong nỗi lo âu trĩu nặng.

Một buổi sáng, ông thức dậy từ trước lúc bình minh và bước ra khoảng không ngoài trời, thầm nghĩ biết đâu ra đó lòng ông sẽ nhẹ nhõm hơn phần nào. Khi ông đang bước qua con đập nước của cối xay, tia nắng đầu tiên vừa ló dạng, và ông nghe thấy tiếng nước gợn lăn tăn dưới đầm. Ông quay lại và nhận ra một người phụ nữ tuyệt đẹp đang chậm rãi nhô lên từ làn nước. Mái tóc dài, được đôi bàn tay mềm mại vén khỏi bờ vai, xõa xuống hai bên và che đi tấm thân ngọc ngà.

Ông nhận ra đó chính là Thần nước đầm cối xay, và cơn hoảng sợ khiến ông không biết nên bỏ chạy hay đứng yên tại chỗ.

Nhưng nàng Thần nước cất lên giọng nói ngọt ngào, gọi tên ông và hỏi vì sao ông lại buồn rầu đến vậy. Ban đầu, người thợ xay chết lặng đi, nhưng khi nghe nàng nói năng ân cần, ông liền lấy lại can đảm và kể cho nàng nghe về quá khứ giàu sang hạnh phúc của mình, cũng như hoàn cảnh nghèo túng đến mức chẳng biết phải xoay sở ra sao ở hiện tại.

— Đừng lo lắng, — Thần nước đáp, — Ta sẽ làm cho ngươi giàu có và hạnh phúc hơn bất cứ thời kỳ nào trước đây, với điều kiện ngươi phải hứa dâng cho ta sinh linh bé bỏng vừa mới chào đời trong nhà ngươi.

“Ngoài một chú cún hay chú mèo con ra thì còn có thể là gì nữa chứ?” người thợ xay thầm nghĩ, và ông đồng ý với điều kiện nàng đưa ra.

Thần nước lặn xuống làn nước, còn ông vội vã quay trở lại cối xay với tâm trạng yên lòng và phấn chấn. Ông thậm chí chưa kịp về đến nơi thì cô hầu gái đã từ trong nhà chạy ra, vui mừng báo tin vợ ông vừa sinh được một bé trai. Người thợ xay đứng chôn chân như bị sét đánh. Ông thừa hiểu rằng mụ Thần nước gian xảo đã biết trước cơ sự ấy và lừa gạt ông.

Đầu cúi gằm, ông bước đến bên giường vợ; và khi nàng thấu hiểu hỏi: “Sao anh không vui mừng vì đứa con trai kháu khỉnh này?”, ông liền kể cho vợ nghe mọi chuyện đã xảy ra cũng như lời hứa mà ông đã trót giao hẹn với Thần nước. Ông nói thêm: “Giàu sang phú quý thì có ích gì nếu anh phải mất đi đứa con của mình? Nhưng giờ anh biết phải làm sao đây?”

Ngay cả những người họ hàng đến chúc mừng cũng chẳng biết phải nói gì. Trong khi đó, sự thịnh vượng lại quay trở lại ngôi nhà của người thợ xay. Mọi việc ông làm đều suôn sẻ; những chiếc hòm và tủ đựng cứ như tự động đầy ắp, và tiền bạc trong các ngăn tủ như sinh sôi thêm lên mỗi khi đêm về.

Chẳng bao lâu sau, của cải của ông đã vượt xa thời kỳ thịnh vượng nhất trước kia. Thế nhưng ông chẳng thể vui mừng trọn vẹn, bởi giao ước đã trót ký kết với Thần nước cứ dằn vặt tâm can ông.

Mỗi khi đi ngang qua đầm cối xay, ông lại nơm nớp lo sợ nàng sẽ ngoi lên để đòi món nợ. Ông tuyệt đối không bao giờ để đứa con trai bén mảng đến gần nguồn nước. Ông dặn dò con: “Hãy cẩn thận đấy, con chỉ cần chạm tay vào mặt nước là sẽ có một bàn tay vươn lên, tóm lấy và kéo con chìm nghỉm xuống dưới.”

Nhưng rồi năm tháng trôi qua mà Thần nước không hề xuất hiện trở lại, người thợ xay bắt đầu thấy yên tâm hơn. Cậu con trai lớn lên thành một thiếu niên tráng kiện và được gửi đi học nghề săn. Khi đã học thông suốt mọi kỹ năng và trở thành một thợ săn xuất sắc, cậu được lãnh chúa trong vùng nhận vào phục vụ. Tại ngôi làng đó có một thiếu nữ xinh đẹp, nết na đã chiếm được cảm tình của chàng thợ săn. Khi người chủ nhận ra điều đó, ông liền ban cho chàng một ngôi nhà nhỏ; đôi trẻ kết hôn, sống bên nhau yên bình, hạnh phúc và hết lòng yêu thương nhau.

Một ngày nọ, chàng thợ săn đang đuổi bắt một con nai hoẵng. Khi con vật rẽ khỏi khu rừng để chạy ra vùng đất trống, chàng liền phóng theo và cuối cùng đã hạ gục được nó. Chàng chẳng mảy may hay biết rằng mình đang ở vùng lân cận của cái đầm cối xay nguy hiểm, và sau khi mổ bụng con nai, chàng tiến ra mép nước để rửa đôi bàn tay dính đầy máu.

Thế nhưng, chàng vừa nhúng tay xuống thì Thần nước đã ngoi lên, mỉm cười quàng đôi cánh tay ướt sũng lên người chàng và nhanh chóng kéo thốc chàng xuống dưới những con sóng đang khép lại khỏa lấp phía trên.

Khi chiều buông xuống mà chàng thợ săn vẫn không thấy về nhà, người vợâm thầm hoảng hốt. Nàng tỏa đi tìm chồng; và bởi chàng từng nhiều lần dặn nàng phải cảnh giác trước cạm bẫy của Thần nước, tuyệt đối không được bén mảng tới khu vực đầm cối xay, nàng đã linh cảm được điều chẳng lành xảy ra. Nàng vội vã chạy ra phía bờ nước, và khi nhìn thấy chiếc túi săn của chồng nằm trên bãi cỏ, nàng biết chắc chắn tai họa đã giáng xuống.

Vừa khóc lóc thảm thiết vừa vặn vẹo đôi bàn tay, nàng gọi tên người chồng yêu dấu nhưng vô vọng. Nàng chạy sang bờ bên kia của đầm nước và gọi chồng một lần nữa. Nàng chì chiết Thần nước bằng những lời cay đắng, nhưng chẳng có hồi âm nào đáp lại. Mặt nước vẫn phẳng lặng như tờ, chỉ có vầng trăng khuyết bàng bạc trơ trọi soi bóng xuống nàng. Người phụ nữ bất hạnh không chịu rời khỏi bờ đầm. Với những bước chân gấp gáp, nàng cứ đi vòng quanh hết vòng này đến vòng khác mà không nghỉ ngơi dù chỉ một phút, lúc thì chìm trong lặng câm, lúc lại cất tiếng kêu gào thảm thiết, lúc thì thổn thức nghẹn ngào. Cuối cùng, kiệt sức, nàng ngã quỵ xuống đất và chìm vào một giấc ngủ mê mệt.

Chẳng mấy chốc, một giấc mơ đã bao trùm lấy tâm trí nàng. Nàng thấy mình đang loay hoay leo lên giữa những mỏm đá khổng lồ. Gai góc cào rách đôi chân, mưa quất thẳng vào mặt, và gió thổi bay mái tóc dài của nàng. Khi leo được lên đến đỉnh, một khung cảnh hoàn toàn khác biệt hiện ra trước mắt nàng. Bầu trời trong xanh, không khí dịu mát, mặt đất thoải dần xuống, và trên một thảm cỏ xanh mướt rực rỡ muôn loài hoa khoe sắc xuất hiện một ngôi nhà nhỏ xinh xắn. Nàng bước đến gần và đẩy cửa bước vào.

Bên trong có một Bà lão tóc bạc phơ đang ngồi đó, ân cần ra hiệu gọi nàng tiến lại.

Đúng khoảnh khắc ấy, người phụ nữ bừng tỉnh giấc, trời đã hửng sáng và nàng lập tức quyết định hành động theo giấc mơ của mình. Nàng nhọc nhằn leo lên ngọn núi. Mọi thứ y hệt như những gì nàng đã thấy trong đêm. Bà lão đón tiếp nàng niềm nở và chỉ cho nàng một chiếc ghế để ngồi. Bà cất lời: “Chắc hẳn cô đã gặp phải tai hoạ nào đó, nên mới cất công tìm đến túp lều hiu quạnh của ta.”

Trong giọt nước mắt nghẹn ngào, người phụ nữ kể lại toàn bộ cơ sự đã xảy ra.

Bà lão an ủi: “Hãy nguôi ngoai, ta sẽ giúp cô. Đây là một chiếc lược vàng dành cho cô. Hãy chờ cho đến khi trăng tròn mọc lên, rồi hãy ra đầm cối xay, ngồi xuống bên bờ và dùng chiếc lược này chải mái tóc đen dài của mình. Khi chải xong, hãy đặt nó xuống bãi cát ven bờ, và rồi cô sẽ thấy điều kỳ diệu xảy ra.”

Người phụ nữ trở về nhà, nhưng khoảng thời gian chờ đợi vầng trăng tròn trôi qua thật chậm chạp. Cuối cùng, đĩa bạc lấp lánh cũng xuất hiện trên bầu trời, nàng liền đi ra đầm cối xay, ngồi xuống và dùng Chiếc lược vàng chải mái tóc đen dài. Khi làm xong, nàng đặt chiếc lược xuống sát mép nước.

Chẳng mấy chốc, tầng sâu nước bắt đầu chuyển động, một con sóng trào lên, cuộn dạt vào bờ và cuốn theo chiếc lược đi mất.

Chỉ vừa đúng khoảng thời gian chiếc lược chìm xuống đáy, mặt nước rẽ ra và phần đầu của chàng thợ săn nhô lên. Chàng không nói gì, chỉ đăm đăm nhìn vợ bằng ánh mắt đẫm buồn. Ngay tích tắc ấy, một con sóng thứ hai ào ạt lao tới và phủ lấp lên đầu người đàn ông. Tất cả lại tan biến, đầm cối xay phẳng lặng như trước, chẳng còn gì ngoài khuôn mặt vầng trăng tròn đang tỏa sáng rực rỡ.

NÀNG CHẢI MÁI TÓC ĐEN DÀI

Chìm đắm trong nỗi buồn đau, người phụ nữ quay về, nhưng giấc mơ lại một lần nữa dẫn dắt nàng tìm đến túp lều của Bà lão. Sáng hôm sau, nàng lại lên đường và đem những nỗi niềm cay đắng giãi bày cùng người phụ nữ thông thái.

Bà lão trao cho nàng một Chiếc ống sáo vàng và dặn: “Hãy chờ cho đến khi trăng tròn xuất hiện lần nữa, rồi mang theo chiếc ống sáo này. Hãy thổi một khúc ca thật du dương, và khi dứt tiếng kèn, hãy đặt nó xuống bãi cát. Khi ấy, cô sẽ thấy điều gì xảy ra.”

Người vợ làm đúng y hệt những gì bà lão căn dặn. Chiếc ống sáo vừa chạm xuống bãi cát, mặt nước dưới sâu liền xao động, một con sóng chồm lên cuốn phăng chiếc ống sáo đi.

Ngay sau đó, mặt nước rẽ ra, và không chỉ phần đầu mà cả nửa thân trên của người đàn ông cũng nhô lên. Chàng thiết tha vươn đôi tay về phía nàng. Nhưng một con sóng khác ập tới, nhấn chìm và kéo chàng thụt lùi xuống dưới.

— Ôi chao, việc tôi được nhìn thấy người thương để rồi lại phải mất anh ấy một lần nữa thì có ích gì chứ? — Người phụ nữ bất hạnh thốt lên.

Sự tuyệt vọng lại bủa vây trái tim nàng, nhưng giấc mơ tiếp tục dẫn lối nàng đến nhà Bà lão lần thứ ba. Nàng lên đường, và người phụ nữ thông thái trao cho nàng một Chiếc guồng quay sợi bằng vàng, an luỉ rằng: “Mọi chuyện vẫn chưa đi đến hồi kết đâu, hãy kiên nhẫn chờ đến kỳ trăng tròn. Khi đó, hãy mang theo guồng quay sợi, ngồi xuống bên bờ và miệt mài quay cho đến khi đầy ống chỉ. Khi hoàn tất, hãy đặt guồng quay sợi sát mặt nước, và cô sẽ thấy điều gì xảy ra.”

Người phụ nữ tuân thủ rập khuôn mọi điều được dặn. Ngay khi trăng tròn vừa ló rạng, nàng mang Chiếc guồng quay sợi bằng vàng ra bờ đầm và chăm chỉ quay cho đến khi cạn sạch sợi lanh, ống chỉ kín mít những tơ vàng. Guồng quay vừa đặt xuống bãi đất ven bờ thì tầng sâu đầm nước bỗng chấn động dữ dội hơn hẳn mọi lần, một ngọn sóng khổng lồ chồm lên cuốn phăng chiếc guồng đi mất.

Ngay lập tức, từ trong cột nước phun trào, phần đầu và toàn thân người đàn ông vút bay lên không trung. Chàng lao nhanh vào bờ, túm lấy tay vợ và cùng nhau tháo chạy.

Nhưng họ vừa chạy được một quãng ngắn thì toàn bộ mặt nước trong đầm gầm rú kinh hoàng, tràn ộc ra khắp vùng đất trống. Khi đôi uyên ương đang cận kề cái chết trong gang tấc, người vợ hoảng loạn van xin sự giúp đỡ từ Bà lão, và trong chớp mắt, họ đã bị biến hình: nàng hóa thành một con Cóc, còn chàng hóa thành một chú Nhái.

Trận hồng thủy cuốn lấy họ không thể tiêu diệt được họ, nhưng nó đã xé họ rời xa nhau và trôiạt đi đến những phương trời xa thẳm.

Khi dòng nước rút đi và cả hai cùng chạm chân lên mảnh đất khô ráo, họ lại hồi phục hình hài con người, ngặt nỗi chẳng ai hay biết người kia đang ở chốn nào. Họ lạc bước giữa những con người xa lạ chẳng rõ quê hương xứ sở, bị ngăn cách bởi những dãy núi cao ngất và thung lũng sâu thẳm. Để mưu sinh qua ngày, cả hai đều buộc phải đi chăn cừu.

Suốt bao năm tháng đằng đẵng, họ lùa bầy gia súc qua bao đồng cỏ lẫn chốn rừng sâu trong nỗi sầu muộn và nhớ thương vô hạn. Khi mùa xuân một lần nữa buông giọt nắng ấm áp xuống trần gian, trong một ngày nọ, cả hai cùng lừa bầy cừu ra đồng, và ngẫu nhiên thế nào lại hướng về phía nhau. Họ hội ngộ giữa một thung lũng, dù chẳng nhận ra đối phương. Dẫu vậy, họ vẫn thấy ấm lòng vì bớt đi phần nào cô quạnh. Kể từ ngày đó, họ đều đặn lùa bầy cừu đến cùng một địa điểm mỗi ngày. Họ ít khi trò chuyện, nhưng tâm hồn cảm thấy được sẻ chia, vỗ về.

Một buổi chiều nọ, khi vầng trăng tròn vành vạnh đang tỏa sáng trên bầu trời và bầy cừu đã yên vị nghỉ ngơi, người thợ chăn cừu liền rút ống sáo trong túi ra và thổi một khúc ca vừa du dương vừa đượm buồn. Khi dứt khúc nhạc, chàng nhận ra người nữ mục đồng đang nghẹn ngào rơi lệ.

— Sao nàng lại khóc? — Chàng cất tiếng hỏi.

— Ôi, — nàng đáp, — Trăng tròn cũng từng tỏa sáng rực rỡ thế này vào buổi tôi thổi khúc nhạc ấy trên ống sáo lần cuối cùng, trước lúc đầu người thương của tôi ngoi lên từ mặt nước.

Chàng sững sờ nhìn nàng, tựa như có một tấm vải mù lòa vừa rơi khỏi đôi mắt, và chàng nhận ra người vợ hiền yêu dấu. Và khi nàng ngước nhìn chàng, ánh trăng chiếu rọi vào khuôn mặt ấy, nàng cũng nhận ra chàng. Họ ôm chầm lấy nhau, trao nhau những nụ hôn nồng cháy, và chẳng cần ai phải hỏi cũng thừa biết họ hạnh phúc nhường nào.