Tại một ngôi làng núi hẻo lánh ở tỉnh Nhiệt Hà, có một gia đình họ Lý sinh sống. Gia đình này chỉ có hai ông cháu: ông nội và cháu gái. Ông nội đã già, suốt ngày bệnh nằm trên kang, cô cháu gái là Tú Ni vừa đốn củi, vừa làm ruộng để nuôi ông và bản thân. Tú Ni là một cô gái vừa xinh đẹp, vừa khỏe mạnh lại tháo vát. Các chàng trai trong làng đều muốn cưới cô làm vợ, nhưng Tú Ni đã hai mươi mốt tuổi mà vẫn chưa gả cho ai. Nguyên nhân là vì từ năm mười một tuổi, cô đã được gả làm vợ nuôi từ bé nhà người ta, mãi đến năm mười lăm tuổi, "chồng" cô qua đời, cô mới trở lại gia đình ông nội. Cuộc hôn nhân ấy đã làm tổn thương sâu sắc trái tim cô, hơn nữa vì để chăm sóc ông nội già, cô không muốn kết hôn sớm. Ông nội vì tuổi cao sức yếu, cần cháu gái chăm sóc, cũng không nợ muốn cháu gái rời xa mình, thế là hai ông cháu cứ nương tựa vào nhau mà sống. Ông nội yêu thương cháu gái, nhà con gái thỉnh thoảng mang cho mấy cái bánh nếp, trứng muối, ông đều giữ lại cho cháu gái ăn, bản thân chỉ nếm một chút xíu. Còn cháu gái, đất cày cấy là của địa chủ, nộp tô xong chỉ còn lại một nắm củi, để cho ông nội già được uống một bát cháo nóng hổi, ngoài việc làm ruộng ra, cứ rảnh rỗi là cô lại vác rìu lên núi đốn củi; ban đêm dưới ngọn đèn khâu vá cho người ta. Dân làng đều ca ngợi người con gái chăm chỉ, chất phác, tốt bụng này — đây thực sự là người con gái mà đám thanh niên trong mơ cũng nghĩ tới.

Thế nhưng một cô gái tốt như vậy, vào mùa đông năm cô hứa hai mươi mốt tuổi, vận rủi đã ập đến: khi đại địa chủ Lâm Bá Đường sống trong thành Bắc Bình trực tiếp xuống nông thôn thu tô, Tú Ni bất ngờ bị hắn phát hiện.

Hắn kinh ngạc trước vẻ đẹp của cô, liền muốn nạp cô làm thiếp. Dù hắn đã hơn năm mươi tuổi, dù hắn đã nạp mấy bà vợ lẽ, và từng bị đại phu nhân Từ Phượng Anh đánh đuổi mấy cô đào hồng nhan mua từ kỹ viện về. Nhưng một khi hắn đã để mắt tới Tú Ni, để mắt tới cô gái khỏe mạnh mang chút hương vị "hoang dã" này, thì hắn tuyệt đối sẽ không buông tay. Để trấn áp sự kháng cự của tá điền, hắn đã nhờ Đốc quân Nhiệt Hà Thang Ngọc Lân phái quân cảnh đến giúp mình thu tô, hai ông cháu Tú Ni cô thế cô, sao có thể chống lại thế lực bạo ngược này! Thế là Tú Ni đã trở thành vợ lẽ của đại địa chủ Lâm Bá Đường ngay tại nhà nhị địa chủ (trang đầu) trong ngôi làng nhỏ bé ấy. Cô từng khóc, từng tìm cái chết, từng cắn vào ngón tay Lâm Bá Đường, nhưng tất cả sự kháng cự đó đều vô ích, Lâm Bá Đường vênh râu dê cười tủm tỉm rồi vẫn đưa được cô vào tay.

Hai tháng sau, Tú Ni mang thai, Lâm Bá Đường đưa cô về công quán ở Bắc Bình. Ngay đêm Tú Ni rời làng, ông nội một mình chống gậy run rẩy gieo mình xuống dòng Bạch Hà Xuyên cạnh làng.

Tú Ni đến công quán nhà họ Lâm ở Bắc Bình, cô gái thông minh, lanh lợi bỗng hóa thành một kẻ ngốc nghếch đờ đẫn. Suốt ngày không nói một câu, ngoài ăn cơm và làm việc, hai mắt cứ trân trân nhìn vào vách tường thẫn thờ. Từ Phượng Anh nể tình Tú Ni đang mang thai, ban đầu đối xử với cô cũng không tệ, vì bản thân Từ Phượng Anh từng sinh mấy đứa con nhưng không nuôi được đứa nào, nên hy vọng Tú Ni sinh cho nhà họ Lâm một đứa con.

Sau khi Tú Ni sinh con, tinh thần khá hơn một chút, cô gửi gắm toàn bộ hy vọng và tình yêu vào đứa bé. Cô yêu biết bao đứa con gái trắng trẻo mập mạp trong vòng tay mình chứ! Nụ cười mỉm của đứa trẻ có thể khiến cô tạm thời quên đi nỗi đau khắc cốt ghi tâm, quên đi cuộc sống nhục nhã, mang lại cho cô dũng khí để tiếp tục sống. Thường vào lúc nửa đêm, lão già Lâm Bá Đường đã sang phòng vợ lẽ khác, Tú Ni lặng lẽ rón rén đứng dậy, thay tã, cho con bú, hôn lên chiếc má tròn xinh xắn, rồi vừa nghẹn ngào vừa lầm bầm: "Nhi, lớn đi! Sống đi! Nương sẽ sống cùng con..."

Nước mắt — dòng nước mắt đã khô cạn từ lâu, từng giọt rơi xuống làn da non nớt của đứa trẻ.

Đứa trẻ tròn một tuổi, bập bẹ tập nói, dùng ngón tay nhỏ xíu cào má mẹ, bứt tóc mẹ, trên khuôn mặt người mẹ đã xuất hiện nụ cười hạnh phúc...

Nhưng có một hôm, Từ Phượng Anh gọi Tú Ni tới, trước tiên đón lấy đứa bé vào tay, sau đó sắc mặt đại biến, nói với Tú Ni rằng: "Con là của lão gia nhà ta, tao muốn giữ nó lại! Mày là thứ đàn bà nghèo hèn không biết xấu hổ, cút ngay cho tao!"

Tú Ni chết sững. Tiếp theo cô òa khóc, đập đầu, liều mạng muốn giật lại con. Nhưng cô không thể giật lại được nữa! Lâm Bá Đường chơi chán cô rồi, sớm đã trốn ra một góc.

"Mẹ! Mẹ ơi! Đòi..." Đứa trẻ trong tay Từ Phượng Anh giơ đôi tay nhỏ bé, khóc đòi mẹ.

Còn Tú Ni thì bị mấy tên sai vặt hung ác như sói như hổ xô đẩy đưa lên chiếc ô tô đậu ngoài cửa lớn.

Con gái của Tú Ni, được Lâm Bá Đường đặt tên là Lâm Đạo Tĩnh. Ban đầu vợ chồng Lâm Bá Đường còn rất yêu quý nó, sau này khi lên ba tuổi, bản thân Từ Phượng Anh cũng sinh được một cậu con trai, vận rủi của Tiểu Đạo Tĩnh liền ập đến: liên tục bị đánh đòn, ban đêm ngủ cùng người hầu; không có việc gì, Từ Phượng Anh không cho con bé bước vào nhà, nó suốt ngày chơi đùa cùng đám trẻ con nhặt xỉ than ngoài phố.

Một ngày mùa đông nọ, không biết vì sao Từ Phượng Anh cao hứng, gọi Đạo Tĩnh vào nhà, nói với nó mấy câu, thấy nó vừa lầm rầm đáp lời, vừa không ngừng nguầy nguậy toàn thân, bà ngạc nhiên kéo xốc nó lại, hỏi nó bị làm sao.

"Ngứa..." Con bé mới bảy tuổi, sợ hãi sụt sịt mũi ra vẻ sắp khóc.

Không ngờ Từ Phượng Anh lại động lòng trắc ẩn, bà thay chiếc áo bông rách ra xem thử cho Tiểu Đạo Tĩnh: chỉ thấy những con chấy trên chiếc áo lót mặc bên trong áo bông đã chi chít vo thành từng cục, bắt cũng không xuể. Thế là bà vừa bực bội vừa hào phóng vứt thẳng chiếc áo lót này vào lò sưởi đang cháy bập bùng, một tiếng lách tách vang lên, vô số con chấy cùng chiếc áo liền bị tiêu diệt sạch sẽ. Từ Phượng Anh càng thêm cao hứng, bà kéo gương mặt đỏ tím vì lạnh của Tiểu Đạo Tĩnh ngắm nghía kỹ càng, rồi quay mặt nói với Lâm Bá Đường đang tựa vào sô-pha đọc báo: "Mấy hôm nay tôi nhìn ra được, con ranh này trổ mã trông khá phết đấy. Cho nó đi học đi, đợi nó lớn lên, chúng ta chắc chắn không bị lỗ vốn đâu."

Lâm Bá Đường vênh râu dê, nhìn vợ mỉm cười gật đầu: "Được! Bà nhà ta xưa nay mắt nhìn người vẫn luôn cao siêu. 'Đàn bà không tài mới là đức' nay đã lỗi thời rồi, cho nó đi học chút cũng hay."

Cứ như thế, Tiểu Đạo Tĩnh được đưa đến trường học chữ. Nó thích đọc sách, người cũng thông minh, chỉ có điều hơi quái gở, suốt ngày chẳng nói một câu, người không biết còn tưởng nó bị câm. Cậu em trai dựa vào sự cưng chiều của mẹ, thường xuyên bắt nạt, đánh đập nó, nhưng nó chẳng bao giờ khóc. Có lúc, mặc kệ cậu ta đánh, nó không thèm đếm xỉa; có lúc nổi cơn thịnh nộ, nó liền tẩn cho em trai mấy trận nên thân. Đương nhiên làm vậy nó sẽ rước về một trận đòn roi tơi tả hơn. Mẹ đánh nó không dùng roi mây, không dùng gậy gộc, mà thích dùng tay véo, dùng răng cắn. Một đêm nọ, Đạo Tĩnh đã ngủ say ở "hạ phòng", cậu em trai làm vỡ chiếc bình hoa yêu thích của mẹ, cậu ta lại đổ vạ cho Đạo Tĩnh. Thế là Đạo Tĩnh trong cơn mơ chợt bừng tỉnh bởi một cơn đau buốt nhói, nó lập tức hiểu chuyện gì đang xảy ra, bèn nghiến chặt răng, kiên cường chuẩn bị đón nhận mọi nỗi đau ập đến.

"Đồ chó đẻ! Càng ngày càng gan lớn nhỉ. Đền, đền bình hoa cho tao!"

Bắp chân nó bị véo sưng lên, cánh tay bị cắn hằn lên từng vết máu đỏ rực. Nhưng Tiểu Đạo Tĩnh không khóc, không van xin, không một giọt nước mắt nào rơi ra từ đôi mắt quật cường của nó. Ở trong gia đình này, nó cứ thế sống sót như một con chó con. Trong số tất cả mọi người ở nhà, chỉ có duy nhất người đầy tớ già thím Vương quan tâm, xót xa cho nó, thường hay lén lút chăm sóc nó. Nhưng lại không thể để cho Từ Phượng Anh biết. Đạo Tĩnh tất nhiên cũng yêu quý thím Vương, lúc đói bụng, lúc lạnh lẽo, nó đều tìm thím Vương; nước mắt của nó cũng chỉ rơi trước mặt một mình thím Vương.

Sau khi Đạo Tĩnh tốt nghiệp tiểu học lên được Trường Nữ sinh Nam Sơn ở vùng ngoại tây Bắc Bình, thái độ của người mẹ đối với cô mới có sự thay đổi rõ rệt. Bởi vì lúc này cô đã trổ mã thành một thiếu nữ cao ráo, xinh đẹp. Khuôn mặt cô hình bầu dục, trắng trẻo, trong suốt tựa như ngọc bích. Lông mày rất dài, rất đen, rậm rạp lan vào mang tai, mà đẹp nhất vẫn là đôi mắt u buồn lay động lòng người của cô. Từ nhỏ cô vốn không thích nói chuyện, không thích cười, cô độc, không thích giao thiệp với người ta. Thế nhưng Từ Phượng Anh không chú ý đến những điều này, cái bà chú ý là sự thay đổi diện mạo của thiếu nữ này, và làm thế nào để cô có được một học vấn nhất định, bởi vì đó là điều kiện cần thiết để những người phụ nữ sành điệu thời bấy giờ lấy được một người chồng giàu có, có thế lực.

Trường học khai giảng, ngày đầu tiên rời nhà đi học, cha mẹ vô cùng vui mừng đích thân tiễn Đạo Tĩnh ra tận cửa lớn lên xe. Lâm Bá Đường mặc áo dài vải đoạn, vuốt râu đứng trên bậc thềm ngọc ngoài cửa lớn, trầm ngâm một lúc lâu, rồi mỉm cười tán thán với Đạo Tĩnh đang ngồi trên xe kéo chuẩn bị khởi hành rằng: "Tiểu thư, chúc mừng con! Lên trung học, coi như đã đỗ tú tài rồi đấy! Hả, hả, hả..."

Lâm Bá Đường không chỉ là nhà giáo dục, nhà từ thiện, mà còn là cử nhân đời trước có tiếng tăm lừng lẫy. Sau khi đỗ cử nhân, chưa kịp vào kinh ứng thí, thì vừa vặn gặp lúc biến pháp duy tân của Khang Lương, Bắc Bình mở một ngôi trường Đại học Kinh Sư [tiền thân của Đại học Bắc Bình — chú thích gốc], vị lão gia cử nhân này liền chạy theo trào lưu, dẫn theo phu nhân, làm "đến lượt" học sĩ của Đại học Kinh Sư. Đến thời Dân Quốc, vị "học sĩ" rất biết chạy theo trào lưu này lại bắt gặp thời buổi làm giáo dục kiếm ra tiền, thế là ông nhanh chóng trở thành nhà giáo dục, mượn danh nghĩa "làm giáo dục", mua lại với giá rẻ mạt một lượng lớn đất "bùn ngựa chiếm khoanh" từ tay các vương gia nhà Thanh [đất do vương gia nhà Thanh cưỡi ngựa, ngựa chạy đến đâu một mạch là vua ban thưởng cho đến đó, gọi là đất "bùn ngựa chiếm khoanh" — chú thích gốc]. Thế là danh thiếp với các chức danh Cử nhân Mậu Tuất, Học sĩ Đại học Kinh Sư, Viện trưởng Viện mồ côi Mẫn An, Hiệu trưởng Đại học Vụ Bản bay lả tả trong giới "thượng lưu" hào nhoáng. Mọi người ngưỡng mộ giáo sư Lâm Bá Đường "tài đức vẹn toàn", nhưng lại chẳng có ai nhắc đến việc ông từng tàn nhẫn đùa cợt Tú Ni đáng thương ra sao.

Lâm Bá Đường đọc thuộc lòng Tứ thư Ngũ kinh, cũng từng nghiên cứu về Kant và Montesquieu, nhưng thứ khiến ông say mê nhất vẫn là học sĩ hàn lâm xuất thân từ khoa bảng. Thế nên ông mới tấm tắc khen ngợi con gái rằng lên trung học cũng coi như đỗ tú tài.

Chưa đợi Đạo Tĩnh lên tiếng, người mẹ tiếp lời. Bà thân hình mập mạp, giữa tháng tám mà vẫn quạt quạt chiếc quạt lụa nhỏ. Bà nheo mắt, cũng đứng trên bậc thềm ngắm nghía con gái: "Cục cưng, ráng học hành cho giỏi nha! Mẹ sẽ nghĩ cách kiếm tiền cho con học trung học, học đại học, nếu đi du học về, thì còn sung sướng vinh hoa phú quý hơn cả đỗ nữ trạng nguyên nữa đấy!" Bà đang nói hay ho, bỗng quay đầu lườm lão già, hừ mũi một tiếng ra vẻ làm nũng: "Lão già ông cười khúc khích cái gì? Con gái là do tôi sinh! Do tôi nuôi! Nó kiếm tiền phát tài, đằng nào cũng không có phần của lão già ông đâu!"

Từ Phượng Anh bắn nước bọt ra như đang tức giận, Lâm Bá Đường trái lại đắc ý ha hả cười lớn. Ông thong thả gật đầu liên tục với vợ: "Bà xã, giao cho bà! Giao hết cho bà. Đến tiền con rể kiếm được cũng giao hết cho bà thì sao nào?"

Lâm Đạo Tĩnh mười hai tuổi ghét bỏ nhìn cái gọi là cha mẹ của mình, khóe mắt ngấn lệ, không nói một lời, ngồi xe kéo đi mất.

Hễ rời nhà, hễ bước chân vào trường trung học, cô liền giống như con chim nhảy khỏi lồng, tựa như bước vào một thế giới tự do. Cô thích đọc sách, đặc biệt thích đọc các tác phẩm văn nghệ. Sách vở bồi dưỡng cho cô trí tưởng tượng phong phú và niềm khao khát về một tương lai tươi đẹp, cô là một thiếu niên thích mơ mộng hão huyền, càng đọc nhiều lại càng nghĩ lắm. Thế nhưng bề ngoài cô vẫn tỏ ra lãnh đạm với vạn vật, vẫn trầm ngâm ít nói. Trong số các bạn học, cô chỉ chơi thân với một nữ sinh tên là Trần Úy Như, bởi vì cô gái ấy dịu dàng, ôn hòa với cô, đồng cảm với hoàn cảnh bất hạnh của Lâm Đạo Tĩnh, trao cho cô sự nhiệt tình và khích lệ, nhờ đó họ đã trở thành bạn tốt.

Năm 1931, Lâm Đạo Tĩnh học đến đoạn chỉ còn hơn hai tháng nữa là tốt nghiệp trung học phổ thông.

Một buổi chiều, sau khi từ nhà ở Bắc Bình trở lại trường, cô mang vẻ mặt thê thảm ngồi vào chỗ ngồi trong lớp, suốt nửa buổi động đậy không nhúc nhích. Rất nhiều bạn học tò mò nhìn cô, có người bước tới hỏi cô: "Lâm Đạo Tĩnh! Mẹ cậu gọi cậu về Bắc Bình có chuyện gì thế? Sao vừa quay lại đã thành ra thế này rồi?"

Trần Úy Như kéo tay áo cô, sờ mái tóc cô, dịu dàng nhỏ giọng hỏi: "Lâm, nói cho tớ biết đi, chuyện gì thế?"

Đạo Tĩnh y như khúc gỗ, im thin thít vẫn thẫn thờ ngồi đó.

Trong lớp có người phá lên cười ồ, lúc này Đạo Tĩnh mới như từ trong mộng bừng tỉnh, dụi mắt cười khổ nói: "Các cậu cười gì thế? Đừng có lấy người khác ra làm trò cười!" Nói xong đứng dậy bỏ đi.

Một lát sau, Trần Úy Như đi theo cô ra đến rạch Tây Hà ở phía tây nhà trường.

Hai thiếu nữ sóng vai bước đi. Đi mãi, đi mãi, Lâm Đạo Tĩnh bỗng khựng lại, quay đầu lại, ngây người chằm chằm nhìn Tiểu Trần rồi nói: "Tiểu Trần, tớ không thể đi học nữa rồi!..." Khi nói câu này, sắc mặt cô trắng bệch bất thường.

"Tại sao? Tiểu Lâm, mẹ cậu gọi cậu về rốt cuộc là có chuyện gì?" Cô gái đa tình bị sự đau khổ của bạn mình dọa cho sợ hãi, cô tỏ ra hoảng hốt bất an hơn cả Đạo Tĩnh.

Đạo Tĩnh lại im bặt. Hai người họ đi đến khóm cây bên rạch Tây Hà, tựa lưng vào hàng liễu rủ ven sông. Đạo Tĩnh đăm đăm nhìn dòng nước lấp lánh ánh vàng, hồi lâu, mới như lẩm bẩm một mình: "Nhà phá sản rồi — cha tớ vì chuyện quyền đất đai mà kiện tụng, thân bại danh liệt, liền giấu nhẹm mẹ tớ, đem toàn bộ ruộng đất ngoài cửa ải bán sạch sành sanh, mang theo vợ lẽ trốn biệt tích. Giờ tớ trở thành tài sản duy nhất của mẹ tớ rồi..."

"Cái gì? Sao cậu lại là tài sản? Cậu đâu phải là tiền!"

"Mẹ tớ muốn biến tớ thành cây rụng ra tiền. Bà gọi tớ về, chỉ để bắt tớ gả cho một gã đại gia, để bà tiếp tục hưởng phúc. Tớ không đồng ý, đã đoạn tuyệt với bà rồi."

"Vậy phải làm sao đây?" Trần Úy Như siết chặt tay Đạo Tĩnh suýt bật khóc. Nhưng lúc này Đạo Tĩnh trái lại vô cùng điềm tĩnh vỗ về tay Tiểu Trần và nói: "Tiểu Trần, đừng lo! Dù sao tớ cũng không khuất phục đâu! Cùng đường thì vẫn còn cái chết!"

Tiếp đó Từ Phượng Anh quả nhiên cắt đứt nguồn chu cấp của con gái, bà mưu toan dùng thủ đoạn này để uy hiếp Đạo Tĩnh phải khuất phục.

Thế nhưng Đạo Tĩnh không khuất phục. Vốn dĩ cô định rời trường ngay lập tức để kiếm sống, nhưng kỳ nghỉ hè còn chưa tới, đi đâu bây giờ? Một số bạn học nhiệt tình đồng cảm với cô, vài người góp tiền ăn mỗi tháng cho cô, cô cứ thế miễn cưỡng học xong hai tháng cuối cùng.

Chẳng mấy chốc, đã đến kỳ nghỉ hè, cô đành mang theo hy vọng mong manh và tâm trạng nặng nề chuẩn bị về nhà. Cô biết nếu mẹ không đổi ý, cô sẽ không thể tiếp tục đi học. Mà cô lại rất khao khát được lên đại học. Nhưng người mẹ độc ác liệu có đổi ý chăng?

Cô hoang mang rồi.

Ngoài văn học, cô còn rất thích âm nhạc. Lúc này đã nghỉ hè, khi cô thuê xe kéo từ trường về trong thành, trên xe còn mang theo một đống nhạc cụ — ống tiêu, sáo, tiêu, đàn nguyệt, nhị, chiếc kèn harmonica hiệu con bướm quý giá nhất được cô đặt ngay trong túi. Bất kể đi đến đâu, cô luôn mang theo kè kè đống đồ đạc này bên mình. Thế nên các bạn học đã đặt cho cô hai biệt danh: nghe hay thì gọi là "Động Tiêu tiên tử"; nghe không hay thì gọi là "Cửa hàng nhạc cụ". Sau giờ tan học, cô thường một mình thổi, gảy, những ai nhìn thấy cô lúc bấy giờ đều có chút kinh ngạc khi đôi mắt u buồn ấy bỗng lộ ra tia sáng vui mừng, và cũng chỉ lúc này, vẻ mặt quá đỗi nặng nề của cô mới phảng phất nét ngây thơ như trẻ con. Đương nhiên, đó là tình hình của nửa năm trước. Kể từ khi cuộc sống của cô đột ngột xảy ra biến cố bất ngờ này, cô rất ít khi đụng đến mấy thứ đó, thế nên một số bạn học cười hỏi cô: "Động Tiêu tiên tử, sao không mở cửa hàng nhạc cụ nữa thế?"

Cô cười nhạt một tiếng, lặng lẽ bước đi.

Xe kéo chầm chậm đi trên con đường đất gập ghềnh, trái tim cô cũng ngày một nặng nề và bất an hơn. Ánh mắt hung ác như ác thần lúc đánh đập tá điền của mẹ dành cho cô lần trước cứ chập chờn trước mắt cô: "Đồ chó đẻ! Bố mẹ nuôi mày để làm gì?" "Đồ cú mèo bất hiếu cho mặt mà không thèm lấy mặt! Không nghe lời thì cút xéo cho tao!" Nghĩ đến đây, người cô khẽ run lên, như sợ bị người ta cướp mất, cô ôm chặt lấy ống tiêu bằng tre trong ngực.

Thế nhưng khi cô xuống xe, bước vào phòng của mẹ, tình hình lại nằm ngoài dự đoán của cô. Mẹ đang đánh bài cùng khách, thấy cô về, liền ân cần kéo tay cô, cười tủm tỉm nói: "Con gái ngoan, con về rồi đấy à? Dọc đường chắc nóng lắm nhỉ? Hôm nay khách khứa không ít, họ đều đang khen con đọc sách giỏi đấy!"

Đạo Tĩnh thầm nghĩ: "Mẹ có lẽ không ép mình lấy chồng nữa, có lẽ còn có thể chu cấp cho mình đi học tiếp?" Từ trước đến nay cô vẫn cho rằng "vạn bàn giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao" [muôn nghề đều kém cỏi, chỉ có đọc sách là cao quý], nếu còn có thể đi học, thì sẽ hạnh phúc biết bao. Thế nên, cô hơi cúi đầu chào mấy vị khách — trước đây cô cực kỳ chán ghét những tay cờ bạc, nghiện hút trong nhà, hôm nay lại thấy họ có vẻ thuận mắt hơn một chút, bèn đứng cạnh bàn đánh bài, cười thẹn thùng với họ.

"Vị này là Cục trưởng Hồ," mẹ chỉ vào một người đàn ông mặc âu phục gầy gò ngồi ở ghế trên giới thiệu với Đạo Tĩnh, "đây là con gái út Đạo Tĩnh của tôi." Khi bà nheo đôi mắt sưng húp cười ngoan ngoãn mà như khoe khoang với gã đàn ông gầy gò đó, Đạo Tĩnh bỗng cảm thấy trong lòng bất an. Thế nên cô vội quay người đi vào phòng trong, không còn nghe thấy mẹ sau đó đã nói những gì nữa.

Đạo Tĩnh ở lại nhà, và tham gia kỳ thi tuyển sinh vào Đại học Sư phạm.

Kết quả thi của cô rất tốt, trong lòng rất vui. Thế nhưng, hễ nghĩ đến chuyện bắt cô kết hôn, cộng thêm tiếng mạt chược thâu đêm suốt sáng trong nhà, tiếng trêu ghẹo nam nữ rẻ mạt, tiếng hát vô vị và tiếng đàn ông thua bạc chửi rủa... vẫn khiến cô ngày một phiền muộn, đau khổ hơn.

"Mất đàn ông, phá sản, mẹ đã sa ngã thành cái loại người gì thế này!" Nhìn Từ Phượng Anh tuổi chừng bốn mươi bảy, bốn mươi tám, suốt ngày ăn diện lộng lẫy, uốn éo nịnh nợ đàn ông, trong lòng cô vừa buồn nôn vừa chán ghét.

Hơn nửa tháng trôi qua.

Hôm nay mẹ hình như vô cùng vui vẻ, dẫn Đạo Tĩnh ra tiệm mua một chiếc áo dài vải mỏng màu trắng, một đôi giày vải trắng. Mẹ nhất định bảo cô mua vải đẹp áo đẹp, nhưng cô con gái này rất bướng bỉnh — vào mùa hè cô muôn đời chỉ mặc xườn xám trắng ngắn tay, tất trắng giày trắng, ăn mặc trông như một y tá. Mẹ không còn cách nào, đành chiều theo ý cô. Buổi tối, mẹ lại làm cho Đạo Tĩnh món ăn cô thích nhất. Ăn cơm xong, cùng với cậu em Tiểu Phong, ba mẹ con ngồi quây quần bên giường trò chuyện phiếm. Đang lan man chuyện trò vui vẻ, mẹ bỗng nói: "Định, cha con cái lão già ấy trốn mất tăm mất tích rồi, ruộng đất cũng nhẵn thín; còn lại mẹ con mình — em con thì còn nhỏ, con lại chưa học được bản lĩnh gì, mấy mẹ con mình sau này phải sống sao đây?" Mẹ nói rồi rơi nước mắt, Đạo Tĩnh cũng cúi gằm đầu. Lúc này, mẹ lại an ủi cô: "Con gái ngoan, đừng buồn, chỉ cần nghe lời mẹ, đảm bảo chúng ta có ăn có mặc, con cũng vẫn được đi học."

Đạo Tĩnh không lên tiếng, mẹ ngẫm nghĩ cắn móng tay cười nói: "À, con gái ngoan, nói thật đi, rốt cuộc con muốn lấy người chồng như thế nào?"

Hồi lâu không đáp.

"Nói đi, đang hỏi con đấy!"

"Mẹ, con chưa bao giờ nghĩ đến những chuyện này — chẳng phải mẹ cho phép con đi học tiếp cơ mà? Con cầu xin mẹ đừng nhắc lại chuyện này với con nữa."

Mẹ kìm nén cơn giận, nhíu mày: "Con nói vô lý thật. Mẹ đây mười sáu tuổi đã kết hôn với cha con rồi. Hơn nữa, kết hôn cũng chẳng cản trở việc con đi học cơ mà." Mẹ nói rồi đứng phắt dậy từ trên giường, nheo hai bầu mắt thịt lại thành một đường chỉ, kéo tay con gái cười nói: "Con gái cưng, nói cho con một tin vui, Cục trưởng Hồ hay đến nhà mình, đã để ý đến con, thích tài mạo của con. Cục trưởng chưa từng kết hôn bao giờ, người mới ngoài ba mươi tuổi, nhưng lại là đại gia vừa có tiền vừa có thế đấy."

Thấy con gái cúi đầu không nói năng gì, tưởng con gái xấu hổ, dù chịu nhưng không muốn nói. Thế nên Từ Phượng Anh vui mừng nheo mắt, cười ha hả, tuôn ra một tràng không ngớt: "Cục cưng, con mà đồng ý thì hưởng phúc không hết đâu, Cục trưởng ở Nam Kinh, Thượng Hải toàn là biệt thự; trong ngân hàng Bắc Bình gửi một khoản tiền mặt lớn; ở quê nhà có một hai chục khoảnh đất; Thượng Hải còn có không ít cổ phiếu — ông ta là người thân tín của Tưởng Giới Thạch, chẳng mấy chốc còn được thăng chức lớn..."

Đạo Tĩnh không thể nhịn nổi nữa, cô phắt hất tay mẹ ra, phát ra tiếng khóc nghẹn ngào uất ức: "Mẹ, mẹ đừng có tính toán gì lên người con nữa được không? — Con thà chết, cũng không làm món đồ chơi cho bọn quân phiệt quan liêu các người! Mẹ hãy từ bỏ ý định đó đi!"

Mẹ nổi giận lôi đình. Bà nhảy chồm lên, đôi mắt lóe lên vẻ hung quang đáng sợ, bàn tay trắng bệch nổi gân xanh như đang tìm kiếm vật gì để đánh người khắp nơi run rẩy.

"Đồ chó đẻ tiện nhân! Mày còn tưởng mình là tiểu thư cành vàng lá ngọc chắc? Tiện nhân sinh tiện nhân! Đàn bà nghèo ở hang đá, vợ lẽ điếm đúa, có thể sinh ra cái thứ tốt đẹp gì chứ!... Ngoan ngoãn nghe lời thì thôi; nếu thực sự không biết điều, lão nương có bán mày đi cũng phải bán cho đủ tiền cơm những năm nay!"

Đạo Tĩnh đứng ngây ra đó như một bức tượng đất sét. Những lời mẹ vừa gào thét là gì thế?

Người mẹ ruột của cô là cái loại người gì? Trước đây cô chỉ biết mẹ ruột của mình đã mất, vì không phải do Từ Phượng Anh sinh ra, nên mới bị hành hạ. Còn chuyện về người mẹ ruột thì cô hoàn toàn không biết gì cả.

"Đàn bà nghèo ở hang đá, vợ lẽ điếm đúa", kết nối với những trắc trở của chính bản thân cô, trái tim cô đang bốc cháy, đang tan nát. Cô chạy về phòng mình ngẩn ngơ ngồi thẫn thờ suốt nửa đêm.

Nửa đêm về sáng, cô lặng lẽ bước đến phòng thím Vương, ôm chặt lấy cánh tay gầy guộc của thím: "Thím Vương, xin thím hãy nói cho cháu biết, rốt cuộc mẹ ruột cháu là người thế nào? Bà, bà ấy chết thế nào?... Tại sao mọi người cứ không cho cháu biết chuyện của bà?" Đạo Tĩnh biết thím Vương từng gặp mẹ ruột của mình, thế nên mới sực nhớ ra hỏi thím.

Không có tiếng đáp. Căn nhà nhỏ tối tăm ngột ngạt tĩnh mịch như chết chóc.

"Nói đi! Thím Vương xin thím hãy nói cho cháu! Thím thương cháu, giống như mẹ vậy."

Đạo Tĩnh ôm cổ thím Vương òa khóc.

"Đứa nhỏ ngốc," còn chưa phát ra tiếng, thím Vương cũng đã nghẹn ngào. Thím đứt quãng nói: "Con, con còn nhớ câu chuyện cô bé đốn củi thím kể cho con nghe hồi nhỏ chứ? Đó, đó chính là mẹ ruột của con đấy!"

Tiểu Đạo Tĩnh cô độc không nơi nương tựa, vào những đêm đông dài đằng đẵng, thường rúc vào lòng thím Vương, nghe thím kể rất nhiều rất nhiều câu chuyện dân gian hay tuyệt. Trong đó, cũng từng kể về câu chuyện của Tú Ni. Nhưng thím không dám trái lệnh Từ Phượng Anh, không nói ra cô gái đốn củi bị địa chủ bức bách phải làm vợ lẽ ấy chính là mẹ của Tiểu Đạo Tĩnh. Giờ đây, người thím tốt bụng không thể nhịn được nữa, bèn kể hết toàn bộ câu chuyện về Tú Ni cho Đạo Tĩnh nghe.

Tú Ni từ sau khi bị vợ chồng Lâm Bá Đường sai người đẩy lên xe ô tô, liền bị coi như món quà dâng tặng đến nhà một người bạn của Lâm Bá Đường. Thế nhưng Tú Ni liều mạng lao ra khỏi cửa lớn nhà người bạn đó, chạy đến nhà họ Lâm đòi con. Công quán họ Lâm cửa nghiêm trại ngặt, không tài nào vào được, cô liền rũ rượi tóc tai, lảo đảo, không ngừng vây quanh bức tường viện nhà họ Lâm mà đi; không ăn không uống, hết ngày này qua đêm khác lượn qua lượn lại. Vừa đi, vừa thê thảm gào khóc: "Trả con cho ta! Trả con cho ta! Anh cái đồ tuyệt lương tâm, lang tâm cẩu phế, đáng bằm thây vạn đoạn này, trả con cho ta! Trả con cho ta!..."

Tiếng kêu ấy thảm thiết biết bao, tựa như tiếng kêu cứu tuyệt vọng, đau đớn của kẻ sắp chết đuối. Người nghe thấy tiếng kêu ấy không ai là không rơi nước mắt.

Lâm Bá Đường thấy cô làm loạn quá quắt, thực sự tổn hại đến tôn nghiêm của một hiệu trưởng đại học, liền sai người bắt cóc, đưa Tú Ni đang phát điên vì sốt ruột trở về ngôi làng nhỏ bên dòng Bạch Hà Xuyên. Vừa về đến quê hương, vừa nhìn thấy núi và nước quê hương, Tú Ni mất hết tri giác bỗng như tỉnh táo lại đôi chút, có thể nói được hai câu rõ ràng, cũng biết khóc rồi. Cô nghĩ, con gái dù không thể gặp lại, nhưng chắc vẫn có thể đoàn tụ với ông nội già — người ông nội nhân từ, luôn nương tựa lẫn nhau với cô. Nào ngờ, khi về đến nhà, dẫu chum vại trong nhà vẫn đặt ở đó, nhưng ông nội đã qua đời, vĩnh viễn không thể gặp lại nhau được nữa. Tú Ni vừa nhìn thấy cảnh tượng này lại chẳng biết khóc nữa, nói năng cũng không nổi. Ngay trong cái đêm trở về nhà, cô cũng gieo mình xuống dòng Bạch Hà Xuyên, cứ thế khép lại cuộc đời tuổi trẻ của mình.

Đạo Tĩnh đổ gục xuống chiếc giường nhỏ của thím Vương, mềm nhũn như thể mất hết tri giác. Hồi lâu, cô mới gắng gượng ngồi dậy, dùng những ngón tay lạnh ngắt siết chặt lấy bàn tay khô gầy của thím Vương, khẽ kêu lên một tiếng: "Mẹ..."

Cô òa khóc. Lần đầu tiên khóc đau đớn đến thế.

"Con ơi, đừng khóc nữa, để mẹ con nghe thấy thì không đùa được đâu!" Thím Vương khuyên Đạo Tĩnh đừng khóc, nhưng bản thân lại lén lau nước mắt.

"Thím Vương, cháu không sợ bọn họ nữa đâu... Cháu muốn rời khỏi cái nhà này!" Một lát sau, Đạo Tĩnh chồm dậy từ giường thím Vương nói.

"Đi đâu?" Thím Vương giật mình, lại kéo vạt áo lau nước mắt.

"Về trường." Đạo Tĩnh đổi lời, "Ở trường mấy ngày, đợi Đại học Sư phạm phát bảng rồi tính tiếp."

"Về trường ư? Thế thì tốt. Nhất định không được chạy bừa đấy nhé! Mẹ con cãi nhau vài câu, không sao đâu, dăm bữa nửa tháng là qua thôi. Con ạ, đã ở dưới mái hiên thấp thì không thể không cúi đầu." Bà lão vừa lẩm bẩm trong miệng, vừa quẹt một que diêm mò mẫm tìm kiếm thứ gì đó dưới gối. Đạo Tĩnh trong ánh sáng lờ mờ ban mai nhìn thím, lời muốn nói vừa ra đến miệng thì bà lão đã tìm được một gói giấy nhỏ. Thím cẩn thận từng li từng tí mở nó ra, bảo Đạo Tĩnh quẹt thêm một que diêm, soi ra mấy tờ tiền giấy xanh đỏ. Thím đếm kỹ số tiền này, rồi trân trọng đặt vào tay Đạo Tĩnh, giọng có hơi khàn khàn: "Đây là tiền công hai tháng mẹ con mới đưa cho thím — mười đồng. Con ngoan, con cầm lấy đem về trường học đóng tiền tiền ăn nhé. Chịu khó một chút, thiếu thứ gì thì lại bảo thím. Haizz, hai mẹ con nhà nó khổ mệnh..."

Đạo Tĩnh nhận tiền, nghẹn ngào: "Tranh thủ lúc họ đang ngủ, cháu đi đây. Cháu, cháu không... Thím Vương tạm biệt!..."

Trong khoảnh khắc, bà lão đầy nếp nhăn đứng trước mặt cô, bỗng hóa thành một thiếu phụ xinh đẹp tiều tụy. Cô xõa tóc, rơi nước mắt, tuyệt vọng gào thét "Trả con cho ta! Trả con cho ta!..."