Đêm xuống, Lâm Đạo Tĩnh đội mưa chạy trốn đến nhà học sinh của mình là Lưu Tú Anh.

Lâm Đạo Tĩnh nghe theo lời Giang Hoa, không những tích cực hoạt động giữa các giáo viên và học sinh trong trường, mà còn kết bạn với phụ huynh của một vài học sinh. Trong số đó, người có mối quan hệ thân thiết nhất với cô chính là mẹ của Lưu Tú Anh. Đây là một người phụ nữ nông thôn trung niên khỏe mạnh, có sáu đứa con, dù cuộc sống vất vả thiếu thốn nhưng bà lại rất lạc quan, vui vẻ, làm việc nhanh nhẹn như một cơn gió. Đặc biệt, những trải nghiệm sống và quan điểm về cuộc đời của bà đã giúp đỡ Lâm Đạo Tĩnh rất nhiều. Là một trí thức lớn lên ở thành phố lớn như cô, mặc dù cũng từng có chút liên hệ với nông thôn và nông dân, nhưng trong tâm trí cô luôn tồn tại một loại định kiến: Nông dân thật nghèo khổ, thiếu văn hóa và tư tưởng, ngoài ruộng đồng và bếp núc ra thì họ còn biết chuyện gì nữa đâu? Thế nhưng kể từ khi trở nên gần gũi với mẹ của Lưu Tú Anh, cô đã thay đổi hoàn toàn những suy nghĩ ấy. Người phụ nữ nông thôn này không chỉ hiểu biết về các loại cây trồng, biết cuộc sống của nông dân cực khổ thế nào, người làm ruộng bán mặt cho đất bán lưng cho trời ra sao, biết bao nhiêu chuyện thú vị và kỳ lạ ở nông thôn mà bà nghe được từ người chồng làm thợ mộc đi khắp nơi; mà bà còn thông hiểu nhiều đạo lý trong cuộc sống, hiểu rõ cuộc đấu tranh giai cấp ở nông thôn khốc liệt thế nào, biết rõ bao nhiêu mánh khóe và sự thực tàn khốc mà địa chủ, kẻ cho vay nặng lãi dùng để bóc lột nông dân. Chính từ người phụ nữ nông thôn bình thường có đông con này, Lâm Đạo Tĩnh mới thấm thía sâu sắc rằng nông dân không hề ngu muội, không hề lạc hậu, chỉ là sự khốn cùng của cuộc sống đã khiến họ không thể thở nổi mà thôi. Vì nói chuyện rất hợp ý với mẹ của Lưu Tú Anh, lại cảm thấy người phụ nữ này chắc chắn sẽ hào hiệp giúp đỡ mình, nên trong đêm khẩn cấp này, cô đã chạy trốn đến nhà họ Lưu. Và người phụ nữ thông minh, tháo vát này cũng đã giữ cô lại thật.

Nhà Lưu Tú Anh có một cái sân nhỏ rất thanh nhã. Trên hàng rào treo đầy những quả mướp, vỏ đậu, những chiếc lá xanh mướt tắm mình trong ánh nắng ấm áp, mang lại cảm giác u tịch, yên tĩnh. Ba gian nhà phía Bắc sáng sủa, khói bếp từ từ bay lên nhẹ nhàng từ trên mái. Gần đến trưa, mẹ Lưu Tú Anh vừa ngồi trước bếp nấu lửa, vừa trò chuyện với Lâm Đạo Tĩnh đang ngồi xổm bên cạnh.

“Cô gái, đừng lo lắng.” Mẹ Lưu Tú Anh nói với nụ cười ấm áp, “Cứ nghỉ ngơi ở nhà chúng ta hai ngày, nghe ngóng tình hình. Người quê chúng ta thường nói: ‘Không có con sông nào là không qua được’.”

“Nhưng mà, bác à, cháu làm sao có thể cứ ở đây mãi được? Nhà trường…” Lâm Đạo Tĩnh đang lo âu nói thì Lưu Tú Anh, học sinh của cô, trở về.

Sáng sớm, Lưu Tú Anh đã đến trường để thăm dò tin tức, nhưng mãi đến trưa cô bé mới vội vã chạy về, vừa vào cửa đã rũ rượi cúi đầu khóc và nói với Lâm Đạo Tĩnh: “Thầy Triệu Dục Thanh bị họ bắt đi rồi ạ!”

“Lưu Tú Anh, em hãy kể chi tiết xem nào!” Lâm Đạo Tĩnh trải qua nhiều biến cố, đối với những sự việc bất ngờ đã khá bình tĩnh, “Thầy ấy bị bắt thế nào?”

“Đêm qua, đồn cảnh sát cùng với Bảo vệ đoàn đến mấy chục người bao vây trường học. Thầy Triệu Dục Thanh vẫn chưa đi, thầy ấy vẫn còn ở trường làm gì đó… Thế là họ bắt thầy ấy đi mất.”

Lưu Tú Anh bĩu môi lau nước mắt.

“Còn các bạn học thì sao? Có ai bị bắt nữa không?”

Lưu Tú Anh khóc nói: “Lý Quốc Hoa, Ngô Học Chương bị họ bắt đi rồi… Chúng em vừa đến trường, tất cả các bạn hôm qua tham gia thỉnh nguyện đều bị hiệu trưởng và thầy Ngũ đuổi đến hội trường Đảng bộ huyện để nghe một bài giáo huấn. Một tên quan gầy gò như khỉ nói rằng, nếu chúng em còn dám tạo phản, họ sẽ bắn chết hết tất cả… Họ nói, nói là muốn bắn chết cả thầy Triệu Dục Thanh và cô nữa ạ.”

“Lưu Tú Anh, đừng khóc!” Lâm Đạo Tĩnh đăm đăm nhìn những quả mướp nhỏ xanh biếc trên hàng rào, khẽ nói, “Họ sẽ không gặp nguy hiểm đâu. Còn tin tức gì khác không?”

“Không! Không còn ạ!” Lưu Tú Anh nức nở, “Cô ơi! Cô ơi! Cô, cô phải làm sao bây giờ? Họ, họ cũng đang nghe ngóng và muốn bắt cô đấy ạ.”

“Lưu Tú Anh, đừng lo, cô sẽ không… Em hãy đi báo cho Peter, Lý Cúc Anh, Chu Hữu Quang, Vương Quang Tổ, còn cả Lý Chiêm Ngao nữa, tối nay tất cả đến cái hố lau sậy lớn bên cạnh làng các em, chúng ta sẽ cùng nói chuyện.”

“Lý Chiêm Ngao, thằng mặt rỗ thối tha đó thay đổi rồi ạ!” Lưu Tú Anh bĩu môi nhỏ lau nước mắt, “Ở Đảng bộ, hắn còn giúp quan chức của đảng huấn luyện chúng em, cười nhạo chúng em. Thằng xấu xa đó đúng là không phải thứ tốt lành gì!”

Gương mặt Lâm Đạo Tĩnh càng thêm tái nhợt, cô im lặng một lát, rồi nắm lấy bàn tay cô bé, cười khổ: “Thiếu hắn cũng không sao. Em cứ đi thông báo đi.”

Ngay chiều hôm đó, trước khi Lâm Đạo Tĩnh gặp được các học sinh của mình, nhà Lưu Tú Anh có một bà lão đến thăm. Bà khoảng năm mươi tuổi hơn, đeo một chiếc giỏ nhỏ đựng mẫu thêu và vải lót giày. Gầy gò, da ngăm đen, nhưng dáng vẻ rất hiền hòa, còn có vẻ hơi e thẹn. Bà và mẹ Lưu Tú Anh có vẻ rất quen thuộc, gặp mặt chào hỏi cười nói một tiếng, rồi lặng lẽ bước vào căn phòng bên trong. Lâm Đạo Tĩnh đang ngồi trên giường đất ở gian trong viết lách, vừa thấy bà lão lạ mặt bước vào, trong lòng cô có chút không thoải mái, vì cô đang lén lút trốn ở nhà họ Lưu. Nhưng khách đã vào rồi, cô đành phải xuống đất chào hỏi, mời bà lão ngồi lên giường.

“Cô cứ bận việc đi, tôi ngồi dưới đất cũng như nhau thôi.” Bà lão mỉm cười, giọng nói chậm rãi. Bà đặt chiếc giỏ lên tủ gỗ, tự mình ngồi xuống ghế đẩu.

Lưu Tú Anh và mẹ của cô cũng đi theo vào, họ cũng nhìn Lâm Đạo Tĩnh mỉm cười, dường như có chút bí hiểm.

Lâm Đạo Tĩnh nhìn họ đầy khó hiểu, cô tỏ ra hơi lúng túng, không biết nói gì cho phải.

Vẫn là bà lão lên tiếng trước: “Cô gái, cô có mua mẫu thêu không? Mẫu thêu tôi bán này đặc biệt mới mẻ và đẹp mắt đấy.”

“Không! Không cần đâu ạ…” Lâm Đạo Tĩnh lắc đầu, “Cháu không đi giày thêu hoa.”

“Cô gái trẻ đi đôi giày thêu hoa mới đẹp chứ!” Bà lão nhìn Lâm Đạo Tĩnh từ trên xuống dưới, cười với mẹ Lưu Tú Anh nói, “Cô nương này trông thật xinh xắn, thật khiến người ta yêu mến. Tôi mà có đứa con gái như thế này thì mới có phúc làm sao.”

Lâm Đạo Tĩnh cười ngượng ngùng. Cô ngồi trên mép giường nhìn khuôn mặt hiền từ mà già nua của bà lão, khẽ hỏi: “Bà lão là người làng này ạ? Bà không có con gái sao?”

“Bà ấy chẳng còn ai nữa rồi!” Mẹ Lưu Tú Anh trả lời thay bà lão, “Ông nhà mất từ lâu rồi, chỉ còn lại đứa con trai thì gần đây cũng, cũng chết rồi.” Bà nhìn bà lão thở dài một tiếng khẽ, rồi bước ra ngoài.

Lâm Đạo Tĩnh cảm thấy hơi lạ. Mẹ Lưu Tú Anh dẫn bà lão này đến đây làm gì? Chẳng phải bà đã hứa giữ bí mật cho cô sao? Nhưng Lâm Đạo Tĩnh vẫn trò chuyện với bà lão. Mặc dù lòng cô đang rối như tơ vò.

“Bà lão, bà khổ quá, chỉ còn lại một mình bà thì sống thế nào ạ?”

“Vẫn có cách mà!” Giọng điệu bình thản của bà lão khiến Lâm Đạo Tĩnh hơi ngạc nhiên, “Con nuôi, con gái nuôi của tôi nhiều lắm. Tôi xách giỏ nhỏ đi lại giữa các làng, đến đâu cũng không bị đói. Cô nương, tôi hỏi cô một câu, cô là người ở đâu? Sao lại đến nhà Lưu Tú Anh thế này?”

Tim Lâm Đạo Tĩnh khẽ động. Chuyện gì thế này? Tại sao bà ấy lại tra hỏi mình? Chẳng lẽ nhà họ Lưu đã tố giác tình hình của mình cho ai đó rồi?…

“Bà lão, cháu đến thăm chơi thôi ạ.” Lâm Đạo Tĩnh cũng bình tĩnh trả lời, “Trận mưa hôm qua thật tốt, trông tình hình này năm nay mùa màng chắc chắn sẽ tốt tươi nhỉ?”

“Tốt ư?” Bà lão nhìn Lâm Đạo Tĩnh thở dài nói, “Mấy năm nay rồi, không hạn hán thì cũng lụt lội, cộng thêm binh đao loạn lạc, khắp nơi là thổ phỉ, dân đen chúng ta quả thực không thể sống nổi nữa rồi. Cô nương, cô không phải là người địa phương đúng không? Dạy học ở gần đây à?”

“Vâng, dạy học ạ.” Lâm Đạo Tĩnh cố gắng giữ bình tĩnh nói, “Cháu là giáo viên của Lưu Tú Anh, đến tìm bác Lưu để làm chút việc, bác ấy không cho cháu đi nên cháu ở lại. Bà lão, bà là người làng này ạ? Muốn tìm cháu nhờ viết thư hay sao ạ?”

“Không phải.” Bà lão cười nói, “Tôi đến để hỏi cô một người: Có một người tên là Giang Hoa, cô có quen không?”

Nghe câu nói này, tim Lâm Đạo Tĩnh như lộn nhào một cái. Rốt cuộc đây là người thế nào? Tại sao bà ấy lại đến hỏi thăm Giang Hoa? Nhưng vừa thấy gương mặt tươi cười của Lưu Tú Anh mới bước vào phòng và nụ cười bí hiểm của mẹ cô bé, cô liền bừng tỉnh! Lẽ nào bà chính là người cô mà Giang Hoa từng nhắc tới?

“Quen ạ. Bà quen anh ấy sao?” Lâm Đạo Tĩnh thản nhiên nói.

Bà lão nhìn Lưu Tú Anh, đứng dậy đi đến bên cạnh Lâm Đạo Tĩnh nắm lấy tay cô, cười nói: “Cô gái, nó có từng kể với cô về người cô của nó không?”

“À! Bà chính là cô ạ!” Lâm Đạo Tĩnh lao vào vòng tay bà lão, nắm chặt lấy đôi bàn tay bà. Đôi bàn tay này rất gầy, rất thô ráp, nhưng lại vô cùng ấm áp và mạnh mẽ.

“Cô gái, xin lỗi cháu nhé.” Bà lão kéo Lâm Đạo Tĩnh ngồi xuống mép giường nói, “Đứa cháu trai đó của tôi có nói với tôi rằng,” lúc này Lưu Tú Anh cũng đã ra ngoài, trong phòng chỉ còn lại Lâm Đạo Tĩnh và bà, “Nói với tôi là cháu đang ở trong trường học. Đáng lẽ phải sớm đi tìm cháu để liên lạc, nhưng tình hình khu vực này dạo này rất căng thẳng, tôi đi xa vài ngày nên chưa kịp tìm cháu. Nhưng tình hình của cháu tôi cũng biết đôi chút…”

Lâm Đạo Tĩnh lúc này mới hiểu ra nguyên nhân tư tưởng tiến bộ của mẹ Lưu Tú Anh. Chắc chắn là sau khi mẹ cô bé liên lạc với bà cô, nên bà cô mới nắm được tình hình của mình. Thế nhưng cô không nói gì, chỉ lặng lẽ, hơi ngạc nhiên lắng nghe bà lão nói tiếp: “Công việc cháu làm ở trường học cũng khá đấy, sao tự nhiên lại hỏng việc vậy?”

Lâm Đạo Tĩnh nhỏ giọng trả lời: “Người đồng chí tên Đới Du đó đến, chỉ thị chúng tôi tấn công hiệu trưởng và giáo viên họ Ngũ, thế là bị lộ ngay lập tức, hơn nữa còn bị phá hoại ạ.”

“Sao? Có người tìm cháu ư?” Thần thái của bà cô có chút căng thẳng, nhưng giọng nói vẫn bình thản, “Vậy thì hơi lạ đấy!”

Lâm Đạo Tĩnh cũng ngẩn người ra.

Bà cô trầm tư, một lúc lâu không lên tiếng.

Lâm Đạo Tĩnh nhìn khuôn mặt bình thường, rám đen, chằng chịt nếp nhăn của bà cô, bỗng nhiên như bừng tỉnh, nghĩ thầm: “Bà, chính bà là người cùng chiến đấu sát cánh với Giang Hoa đáng kính đó sao?…”

“Cô gái,” giọng của bà cô dịu dàng, đầy yêu thương, bà lấy giỏ mẫu thêu của mình ra, khẽ nói, “Cô gái ngoan, ta thực sự xin lỗi các cháu, không sớm liên lạc với các cháu, hối hận thì cũng muộn rồi. Bây giờ, chúng ta nói chuyện trước mắt đi — hiện giờ kẻ địch rất điên cuồng, cháu nên trốn đi mới phải.”

“Cô ơi,” Lâm Đạo Tĩnh không kìm được cũng gọi như vậy, “Cháu không đi đâu cả, cháu còn những học sinh này — cháu không thể đi được ạ!”

Trên mặt bà cô thoáng hiện lên một nụ cười khổ. Bà khẽ vuốt ve bàn tay mềm mại của Lâm Đạo Tĩnh: “Đứa trẻ, làm cách mạng không thể tùy hứng được đâu. Cháu ở đây không giấu được đâu, ta không thể để cháu ở lại để dâng mình vào hang hùm… Ta biết sớm muộn gì chúng ta cũng thắng lợi, nhưng trước mắt, đứng dưới mái hiên thấp, cháu phải cúi đầu thôi!” Bà cô không giảng giải về việc cách mạng có tấn công, cũng có lui quân, cần bảo tồn lực lượng v.v.; bà chỉ dựa vào sự thực để thuyết phục Lâm Đạo Tĩnh nhanh chóng rời khỏi đây.

“Cô ơi, cháu không có nơi nào để đi cả! Cô tìm cho cháu một nơi đi ạ.”

“Vậy thì,” bà cô nghĩ một lát, khẽ nói, “Cô gái, nếu không có chỗ nào đi, vậy thì cháu theo ta, ta sẽ nghĩ cách thu xếp cho cháu.”

“Cô muốn dẫn cháu đi ạ?” Lâm Đạo Tĩnh cười. Nhưng ngay sau đó cô lại lo lắng nói: “Cô ơi, nhưng cô đừng quên những học sinh đó của cháu nhé, còn có Triệu Dục Thanh — đó là một đồng chí thanh niên rất tốt, cũng bị họ bắt đi rồi ạ.”

Bà cô gật đầu. Đôi mắt luôn nheo lại của bà mở to — ánh mắt hốc hác ảm đạm này bỗng trở nên nhiệt huyết, xúc động như người trẻ tuổi: “Cô gái, đừng đau lòng. Chúng ta chờ đến ngày thắng lợi rồi sẽ tính sổ với bọn phản động… Cháu biết không, đứa con trai của ta — cháu từng nghe nói đến Lý Vĩnh Quang chưa? Nó, nó mới chết gần đây thôi, đã hy sinh vì cách mạng rồi… Làm mẹ, khúc ruột trên người, đau đớn biết bao nhiêu… Thế nhưng chuyện này không tính là gì, không tính là gì, đứa trẻ ạ, không tính là gì cả…”

Bà cô lắc đầu lẩm bẩm nhắc lại “không tính là gì”, nhưng nước mắt lại chảy dài như suối trên đôi má nhiều nếp nhăn của bà.

“Cô ơi,” Lâm Đạo Tĩnh nhìn chằm chằm vào khuôn mặt đau thương này, không kìm được thốt lên, “Cô ơi, đừng buồn! Cô mất đi một đứa con, nhưng, vẫn còn rất nhiều, rất nhiều…” Rất nhiều cái gì đó cô không nói tiếp được nữa.

Bà cô và Lâm Đạo Tĩnh hẹn hai ngày nữa sẽ đến đón cô, rồi xách giỏ liêu xiêu bước đi. Bà vừa đi khỏi, Lâm Đạo Tĩnh nắm lấy tay mẹ Lưu Tú Anh vội vàng hỏi: “Bác à, kể cho cháu nghe đi, hãy kể cho cháu nhiều hơn về chuyện của bà lão này!”

“Ta cũng không rõ lắm đâu.” Bác Lưu nói, “Chỉ biết bà ấy và chồng bà ấy đều là những người nông dân tốt, sống ở Đại Vương Trang cách đây hai mươi lăm dặm. Đời sống nghèo khổ, không có lấy một mẫu ruộng, hai vợ chồng đều làm thuê cho nhà địa chủ. Sau này khi bạo động Cao Dương, Lễ Huyện, chồng bà ấy đi tham gia rồi hy sinh ở đó. Còn lại đứa con trai Lý Vĩnh Quang, cũng là một thanh niên tốt, nó còn lén lút lãnh đạo rất nhiều cuộc đấu tranh ở vùng chúng ta đây này… Bà lão này là một nhân vật hiếm có, nông dân xung quanh đây không ai là không biết bà, không ai là không yêu mến bà. Bất kể nhà ai có chuyện hoạn nạn, bà đều có cách giúp đỡ, có cách lo liệu. Bà cứ thế gió mưa đi về, quanh năm suốt tháng làm việc giữa những người nông dân chúng ta.” Bác Lưu nói đến đây dùng vạt áo lau mồ hôi trên trán, cầm một chiếc đế giày lên khâu và nói tiếp, “Bà lão này bản lĩnh lớn lắm, ban ngày ra vào cửa lớn nhà địa chủ giàu có, có khi giúp họ làm việc, cũng có khi bán những món đồ tốt cho vợ con địa chủ; nhưng hễ đến ban đêm, bà ấy lại làm công việc của phía chúng ta.” Bác Lưu cười. Lâm Đạo Tĩnh vẫn nhìn bác Lưu như chưa thỏa mãn, như đang thúc giục bác: “Kể thêm cho cháu một chút nữa đi!”