Một ngày kia một tiểu nữ thần nào đó có tên là Écho bất chợt thấy chàng khi chàng đang lùa con hươu sợ sệt vào trong lưới của mình. Écho, cô gái của tiếng vọng, không biết ngậm miệng khi người khác nói mà cũng không biết tự mình mở miệng đầu tiên, không cần chờ ai nói trước.

Cho tới khi đó Écho còn có một hình hài chứ không phải chỉ có tiếng nói thôi. Thế nhưng, dù thích nói mà nàng cũng chỉ sử dụng tiếng nói chẳng khác gì với bây giờ - nàng chỉ có thể lặp lại những từ cuối cùng trong rất nhiều từ mà nàng nghe được. Chính Junon đã làm nàng ra nông nỗi thế này! Bởi vì bà mỗi khi có thể bắt gặp những tiểu nữ thần đang được Jupiter vuốt ve, âu yếm bên những triền núi kín đáo thì rất nhiều lần Écho cố tình trì hoãn bằng cách nói chuyện huyên thuyên với bà cho đến khi các tiểu nữ thần đó kịp trốn đi. Khi bà vợ hay ghen của Jupiter nhận ra trò này, liền nói:

“Cái lưỡi của mi, nó đã lừa ta thì ta sẽ tước đi gần hết khả năng phát ngôn của nó, và nó chỉ còn có thể nói ít nhất thôi.”

Và bà thực hiện ngay lời hăm dọa vừa thốt ra. Tuy vậy, Écho vẫn thực sự lặp lại được phần cuối của câu nói và làm dội lại những âm thanh mà nàng nghe được.

Bây giờ, khi nhìn thấy Narcisse lang thang trên các cánh đồng, nàng bỗng cảm thấy cả người mình nóng bừng với nỗi ham muốn rạo rực nên quyết đi theo chàng một cách kín đáo và cẩn thận; và càng đi theo chàng bao nhiêu thì nàng càng gần ngọn lửa đốt cháy nàng bấy nhiêu, như chất lưu huỳnh dễ cháy được trát xung quanh đầu bó đuốc thì sẽ bắt lửa khi một ngọn lửa khác được mang tới gần nó. Ôi, đã bao lần nàng mong sao được cận kề chàng, nói lên những lời thiết tha, những lời nguyện cầu êm ái bên tai chàng! Nhưng con người giờ đây mang khuyết tật không cho phép nàng làm điều này và cũng không để nàng bắt đầu khi chưa ai nói; tuy vậy, nàng vẫn tỏ ra sẵn sàng cho những điều mà nàng được phép làm, nàng chờ đợi những âm thanh đầu tiên để mà nàng có thể đáp trả bằng lời nói.

Tách khỏi đám bạn thân thường đi chung với mình, Narcisse bất thình lình lên tiếng hỏi to:

“Có người nào ở đây không?”

“Không,” Écho trả lời.

Chàng ngạc nhiên quá đỗi, đưa mắt nhìn quanh, bốn phương tám hướng, rồi to giọng hét lên:

“Ra đây đi!”

“Ra đây đi,” nàng gọi y như chàng gọi.

Chàng quay đầu nhìn ra sau nhưng chẳng có ai xuất hiện, liền gọi lần nữa:

“Sao lại trốn tránh thế này?”

Và lại nghe ai đó trả lời bằng chính câu chữ của mình. Chàng đứng im, bị lừa phỉnh bởi cái tiếng nói trả lời chàng.

“Đây! Hãy gặp nhau đi!”, chàng la to.

Không có từ nào làm nàng vui sướng hơn khi trả lời nên nàng cũng la to:

“Gặp nhau đi!”

Và như để phụ trợ cho tiếng nói của mình, Écho đi ra khỏi khu rừng để có thể đưa hai cánh tay choàng qua cổ chàng, điều mà nàng mong mỏi từ lâu. Narcisse vụt chạy ra xa khi nàng đến gần, vừa chạy vừa hét:

“Bỏ tay ra! Đừng ôm ta! Thà chết còn hơn phó mình cho mi!”

“Còn hơn phó mình cho mi,” nàng chỉ nói được thế, không thể có gì thêm nữa.

Bị cự tuyệt như vậy, nàng ẩn nấp trong rừng, che giấu bộ mặt ngượng ngùng vì xấu hổ dưới những cành lá rậm rạp, và từ buổi đó nàng sống lẻ loi trong các hang động. Vậy mà, dù bị hắt hủi, tình yêu của nàng vẫn tiếp tục tồn tại trong lòng, thậm chí lớn lên cùng với nỗi đau; những đêm mất ngủ vì lo buồn làm gầy mòn thể xác, khuôn mặt trở nên hốc hác, da nhăn nheo và cả người nàng cuối cùng khô đét. Chỉ tiếng nói và xương cốt nàng là còn lại. Rồi sau nữa thì chỉ còn tiếng nói, vì theo lời kể, xương cốt nàng đã biến thành đá. Nàng vẫn ẩn nấp đâu đó trong rừng nhưng người ta không còn thấy bóng dáng nàng trên các triền núi. Tuy vậy, mọi người vẫn nghe nàng, vì tiếng nói, chỉ tiếng nói thôi, vẫn còn sống mãi trong nàng.

Như Narcisse đã từng xem thường nàng trước đó, chàng cũng đã xem thường các tiểu nữ thần của sông, của núi khác; tương tự, chàng cũng tỏ ra lạnh nhạt trước những người đàn ông trẻ yêu thích chàng. Cuối cùng một kẻ trong đám thanh niên bị khinh rẻ đó hậm hực đưa hai tay lên trời, và khấn cầu thế này:

“Mong cho hắn cũng biết yêu, và không chiếm hữu được đối tượng mà hắn yêu!”

Và nữ thần Némésis[1] nghe được lời cầu nguyện chính đáng này.

Có một cái hồ nhỏ nước trong vắt và sáng như bạc, nơi mà chưa bao giờ các tên chăn dê hay các con dê cái gặm cỏ trên các triền núi, hay bất cứ gia súc nào khác, đặt chân đến. Mặt hồ phẳng lặng như gương, không một con chim, một con thú hoang, một cành cây gãy, làm gợn sóng bao giờ. Cỏ mọc quanh suốt bờ hồ, sống nhờ nước gần đó, và một khu rừng cây tuy nhỏ nhưng cũng cản được mặt trời làm nóng không khí. Narcisse đặt chân đến đây, vì thấy mệt mỏi sau cuộc săn náo nhiệt và cái nắng gắt ngoài kia, và bây giờ cảm thấy thích thú trước khung cảnh dễ chịu và nguồn nước tươi mát, chàng liền ngả lưng xuống đất nghỉ ngơi.

Rồi trong khi chàng tìm cách làm dịu cơn khát, một cơn khát khác nảy sinh. Ngay vào lúc cúi mặt xuống uống nước, chàng bỗng dưng thấy lòng mình rung động khi bắt gặp một hình ảnh cực kỳ xinh đẹp phản chiếu trên mặt nước. Chàng yêu một hy vọng hão huyền, và tin đó là một thực thể trong khi nó chỉ là cái bóng. Chàng cứ nhìn mình đăm đăm, kinh ngạc không nói nên lời, sắc mặt không đổi, cả người bất động, trông như một pho tượng tạc từ đá cẩm thạch của vùng Paros[2]. Nằm dài trên đất, chàng ngắm nhìn đôi mắt mình, hai ngôi sao song sinh, ngắm nhìn mái tóc mình, xứng đáng với thần Bacchus, thậm chí còn xứng đáng với thần Apollon[3] nữa; và trên đôi má mịn màng, cái cổ ngà ngọc, vẻ đẹp rực rỡ của dung mạo, có sắc ửng hồng kết hợp với làn da trắng như tuyết: nói cho gọn, chàng ngắm nhìn say mê tất cả những thứ mà qua đó chính chàng được ngắm nhìn say mê.

Một cách vô thức, chàng ham muốn chính mình; chàng ca ngợi, và chính chàng là người được ca ngợi đó; và trong khi chàng kiếm tìm thì chính chàng đang được tìm kiếm; những ngọn lửa tình chàng nhóm lên cũng là, cùng lúc, những ngọn lửa đốt cháy chàng. Ôi, đã bao lần chàng hôn lên hình bóng không thể nào nắm bắt trên mặt nước dối trá kia! Ôi, đã bao lần, để vuốt ve cái cổ dưới mắt mình, chàng thọc tay xuống nước nhưng không thể nào chạm được nó tuy nó còn lung linh trong đó! Cái mà chàng thấy thì chàng không hiểu, nhưng cái mà chàng thấy đó thì cõi lòng chàng như thiêu, như đốt vì nó, và cùng một sự vọng tưởng này vừa cám dỗ, vừa đánh lừa đôi mắt chàng.

Hỡi chàng trai ngớ ngẩn và cả tin kia, sao anh cứ mãi tìm cách chụp bắt một hình bóng phù du trong vô vọng thế này? Cái mà anh tìm thì không tồn tại ở đâu cả; người mà anh yêu, nhưng hãy xoay đầu sang hướng khác mà xem, thì sẽ biến mất thôi! Cái mà anh thấy thì chỉ là cái bóng của một hình dạng được phản chiếu và nó chẳng có gì thật ở trong nó cả. Nó đến cùng anh, nó ở lại cùng anh, và nó sẽ bỏ đi cùng anh - nếu anh có thể bỏ đi.

Dù đói đến mấy đi nữa, dù mệt đến mấy đi nữa, Narcisse vẫn không rời đi. Nằm dài trên cỏ râm mát, chàng cứ tiếp tục nhìn không chớp mắt cái hình ảnh giả dối đó mà không biết chán. Rồi chàng héo hon, tàn tạ dần, nạn nhân của chính đôi mắt mình. Tự nâng người lên một chút, dang tay về phía cây cối xung quanh, chàng thốt ra những lời này:

“Hỡi rừng thân quen cây cao bóng mát, có bao giờ một người đang yêu mà phải chịu một số phận phũ phàng hơn thế này không? Các bạn chắc biết chớ, vì các bạn đã và còn là những nơi chốn thuận tiện mà nhiều tình nhân thường hẹn hò lui tới. Các bạn có nhớ trong cuộc sống được tính bằng nhiều thế kỷ của các bạn, có nhớ trong chuỗi thời gian dài dằng dặc đã qua, đã bao giờ thấy một người tình hư hao, mòn mỏi đến chết như tôi không? Tôi bị mê hoặc, và tôi thấy, nhưng cái mà tôi thấy, cái mê hoặc tôi đó, thì tôi không thể tìm ra - sự vọng tưởng quá lớn đó chống đỡ cho tình yêu của tôi. Và có điều còn làm tôi đau khổ hơn nữa, đó là giữa chúng tôi chẳng có đại dương bao la, chẳng có đường xa diệu vợi, chẳng có núi cao thăm thẳm, chẳng có thành cao cổng kín nào. Mà chỉ có một màng nước mỏng chia cách chúng tôi! Chính anh ấy cũng háo hức chờ tôi ôm hôn, vì mỗi khi tôi đưa môi xuống mặt nước trong vắt này để hôn thì anh ấy ngửa mặt lên, cố gắng đưa môi lên cao để gặp môi tôi. Các bạn có lẽ nghĩ rằng tôi có thể chạm được anh ấy, nhưng không, một trở ngại nhỏ xíu như thế ngăn cách hai trái tim yêu nhau đắm đuối của chúng tôi.

Dù anh là ai chăng nữa, hãy xuất hiện đi! Tại sao, hỡi người yêu dấu vô song, sao anh cứ lẩn tránh em mãi thế này? Hay anh đi đâu khi em đang cố sức tìm anh? Chắc chắn nhan sắc và tuổi trẻ của em không đến mức làm anh phải xa lánh, em là người mà các tiểu nữ thần chết mê chết mệt đó anh! Ánh mắt thân thiện của anh cho em một niềm hy vọng mơ hồ, và khi em chìa tay ra về phía anh thì anh cũng chìa tay ra về phía em. Khi em mỉm cười với anh thì anh cũng mỉm cười lại. Và thậm chí em thường thấy nước mắt trên đôi má anh mỗi khi em khóc. Anh cũng gật đầu trả lời khi em gật đầu ra hiệu, và khi thấy đôi môi ngọt ngào của anh mấp máy thì em đoán là anh cũng đang trả lời em, nhưng lời nói của anh thì lại không đến được tai em!

Nhưng các bạn ơi, người đó là tôi đây! Tôi đã cảm nhận điều này. Bây giờ tôi biết đó chỉ là hình bóng của riêng tôi. Tôi đã yêu say đắm chính mình. Tôi đã nhen lên ngọn lửa tình và đau khổ xiết bao vì nó. Tôi sẽ làm gì đây? Tôi sẽ van nài hay được van nài đây? Nhưng tại sao lại van nài, để được ân huệ gì bây giờ cơ chứ? Cái mà tôi ham muốn thì tôi có đây. Sự giàu có cảm xúc khiến tôi cảm thấy thiếu thốn. Ôi, giá gì tôi có thể tách mình ra khỏi thân thể mình! Và đây là điều ước nguyện lạ lùng đối với một người tình si, tôi mong cho người tôi yêu hãy ở xa tôi! Bây giờ nỗi đau buồn đang làm tôi kiệt sức, tôi chẳng còn bao nhiêu ngày tháng để sống, và tôi sắp từ giã trần gian ngay giữa thời kỳ tươi đẹp nhất của đời mình. Cái chết không làm tôi sợ hãi đâu, bởi vì nó giải thoát tôi khỏi những nỗi lo âu và sự buồn rầu. Ước gì người mà tôi yêu có thể sống lâu hơn, nhưng cứ như thế này thì cả hai đứa chúng tôi sẽ chết cùng nhau, bằng cách trút hơi thở cuối cùng lúc.”

Nói xong Narcisse trở lại, trong cơn mê sảng, ngắm nhìn hình bóng của mình. Những giọt lệ rơi xuống làm gợn mặt nước, và hình bóng đó trở nên chập chờn, mờ ảo trong nước hồ lay động. Khi thấy nó đang biến mất, chàng kêu lớn:

“Ối chà, anh trốn đi đâu thế? Ở lại đây với em đi, đừng tàn nhẫn thế anh ơi, đừng bỏ rơi người yêu anh! Anh thì em không thể nào chạm tới được, vậy ít ra hãy để em ngắm nhìn anh! Em chỉ nhìn thôi, và nhờ đó mà nỗi cuồng si buồn bã này của em sẽ được nuôi dưỡng.”

Trong khi than khóc như vậy, chàng giật phăng cái áo từ phía trên và đấm lên bộ ngực trần với hai bàn tay xanh xao. Ngực chàng đỏ ửng khi bị đánh vào, trông chẳng khác nào những quả táo đôi khi có phần trắng chỗ này, có phần đỏ chỗ kia, hay như những trái nho được treo từng chùm lên màu đỏ tía khi chưa chín hẳn.

Ngay sau khi thấy những vết bầm trong nước bây giờ đã bất động và trở lại trong vắt, chàng không thể chịu đựng được nữa; nhưng, như sáp màu vàng từ từ chảy trước ngọn lửa nhỏ, như sương muối tan dần trước những tia nắng ấm ban mai, chàng cũng thế, khốn khổ trong tâm tưởng, hao gầy vì tình yêu, rồi bị thiêu hủy chầm chậm bởi một ngọn lửa thầm kín. Chàng đã mất đi nước da mặt hồng hào điểm chút sắc trắng; chàng đã mất đi vẻ mạnh khỏe, sức sống và cả sắc đẹp mà mới đây ai cũng thích nhìn; thân thể chàng gần như không còn vẻ đẹp mà Écho từng một thời mê mệt. Nhưng khi trông thấy chàng, dù còn giận và không hề quên lãng, nàng cảm thấy trong lòng trào dâng một nỗi buồn thương khó tả; và cứ mỗi khi chàng trai nghẹn ngào lên tiếng: “Than ôi!” thì tiếng nói của nàng lại nghẹn ngào đáp lại: “Than ôi!”; và khi tay chàng đập mạnh lên vai[4], nàng cũng cho dội về cùng một âm thanh của nỗi thống khổ này. Những lời cuối cùng chàng thốt ra trong khi nhìn đăm đăm xuống mặt nước quen thuộc là:

“Than ôi, hỡi người yêu dấu, một cuộc tình không đi đến đâu!” và hồ nước, bãi cỏ, rừng cây quanh đó cùng nhau vọng về những lời tuyệt vọng này.

Rồi khi chàng nói:

“Vĩnh biệt!”

“Vĩnh biệt!” Écho lại đáp trả.

Mệt mỏi và chán chường, chàng gục đầu xuống bãi cỏ xanh. Cái chết từ từ khép đôi mắt chàng lại, đôi mắt đã bao lần trầm trồ trước vẻ đẹp của chủ nhân chúng. Và ngay cả khi đã nhận chỗ ở của mình dưới cõi âm, vì một nỗi luyến tiếc não nùng, chàng vẫn tiếp tục đăm đăm nhìn hình bóng mình trên mặt nước buồn hiu của con sông địa ngục Styx.

Những người em gái của chàng, “Naïade”[5], đưa tay đấm ngực và cắt tóc để tỏ lòng thương tiếc người anh trai yêu quý, và các tiểu nữ thần của Cỏ cây, “Dryade”, cũng nhỏ lệ khóc thương chàng; và nàng Écho lẻ loi vẫn một lòng một dạ gởi trả tiếng vang đau buồn của họ.

Rồi bây giờ họ đang sửa soạn dựng giàn thiêu cho việc hỏa táng, cột các ngọn đuốc mà người ta sẽ vung cao lên trời, và đóng kiệu khiêng quan tài. Nhưng thi thể của chàng đã biến mất. Ở chỗ đặt nó họ thấy một đóa hoa nhụy vàng cánh trắng[6].

❀ ❀ ❀

[1] Écho: tiểu nữ thần của Rừng cây và Suối. Echo (tiếng La-tinh), echo (tiếng Anh) hay écho (tiếng Pháp) đều có nghĩa đen là “tiếng dội, tiếng vang”.

[2] Némésis: nữ thần đại diện cho sự trả thù của thần linh, có nhiệm vụ trừng phạt mọi sự quá đáng nơi người phàm.

[3] Paros: một đảo nhỏ ở Hy Lạp có mỏ đá cẩm thạch nổi tiếng.

[4] Apollon và Bacchus đều có tuổi trẻ vĩnh hằng, dung mạo và thân thể không bao giờ già đi vì đã ngừng mãi mãi ở tuổi thanh xuân. Ngoài ra, họ không bao giờ có râu trên mặt và lông trên người. Theo chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 530.

[5] Ngày xưa, tự đưa tay đập lên ngực hay cánh tay là một nghi thức biểu lộ sự đau khổ hay khi có tang. Theo chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 530. Bản tiếng Anh ở đây thì dịch là “đập lên vai” (“beat the shoulders”, trang 57).

[6] Naïade: các tiểu nữ thần sông, hồ, nguồn nước ở cấp á thần.