“Một trận dịch hạch kinh khiếp tấn công dân chúng khắp đảo do sự giận dữ bất công của bà Junon; bà ấy oán ghét đất nước ta vì cái đảo này mang tên của thân mẫu ta, Égine[1], người mà bà xem như tình địch. Chừng nào mà cái tai ương này trông như một bệnh tật bình thường của người phàm và nguyên nhân của cái bệnh dịch khủng khiếp này vẫn còn chưa biết được, chúng tôi chiến đấu chống nó bằng y thuật. Nhưng sức tàn phá của nó thì vượt quá nguồn lực của chúng tôi, khiến sự thất bại hoàn toàn khó có thể tránh khỏi.

Đầu tiên là trời đè nặng quả đất bằng một màn bóng tối dày đặc và giam giữ cái nóng ngột ngạt trong các đám mây. Trong suốt bốn mùa trăng tròn rồi lại khuyết lần lượt đi qua thì có những ngọn gió từ phương Nam thổi đến, mang theo cái hơi nóng độc hại đến với chúng tôi. Rồi như một hậu quả tất nhiên, các ao hồ, các con suối đều bị lây nhiễm cái bệnh quái ác này; hàng ngàn con rắn bò lên trên các cánh đồng bỏ hoang, gây ô uế các con sông với nọc độc của chúng. Thoạt đầu, sức tàn phá nhanh chóng của bệnh dịch chỉ giới hạn ở chó và chim, cừu và bò, hay giữa những con thú hoang dã. Những người thợ cày không may thì chỉ biết trơ mắt ngạc nhiên nhìn những con bò mộng khỏe mạnh ngã quỵ khi đang làm việc rồi nằm dài trên luống cày. Những đàn cừu kêu be be một cách yếu ớt, lông cừu tự rơi rụng và cơ thể chúng suy nhược thấy rõ. Và con ngựa đua, một thời dũng cảm vô song và lừng danh ở trường đua, nay đã mất đi tinh thần chiến thắng, quên đi vinh quang xưa mà đành rên rỉ trong chuồng, chờ một cái chết tủi nhục được báo trước. Con lợn rừng không còn nhớ lại những cơn giận dữ của mình; con hươu cái không còn tin ở đôi chân chạy nhanh của mình; con gấu không còn tấn công những bầy thú mạnh hơn. Tình trạng bơ phờ, mệt mỏi lan rộng tới tất cả các loài vật. Trong các khu rừng, trên các cánh đồng, hai bên đường đi, những xác thú chết hôi thối nằm la liệt. Và lạ lùng thay, chó, chim săn mồi và chó sói lông xám, tất cả đều không đụng đến chúng. Chúng nằm thối rữa trên mặt đất, làm ô nhiễm không khí với mùi hôi nồng nặc và phát tán bệnh dịch khắp nơi.

Cuối cùng, bệnh dịch, giờ trở nên mạnh hơn, tấn công những người dân quê khốn khổ và đặt ách thống trị bên trong tường thành của đô thị này. Những triệu chứng ban đầu là: các cơ quan nội tạng trở nên nóng như thể bị đốt bởi một ngọn lửa ẩn núp trong người mà dấu hiệu bên ngoài của nó là da ửng đỏ và hơi thở nóng hổi; lưỡi thì ráp và sưng lên vì sốt; đôi môi thì bị tách xa, khô nẻ vì hơi thở nóng, tiếng thở nghe hổn hển vì hít vào cái không khí nặng nề xung quanh. Người mắc bệnh thì không thể chịu đựng nổi giường chiếu, hay bất cứ cái gì phủ lên người, chỉ biết nằm sấp úp mặt trên nền đất cứng; nhưng thân thể của họ chẳng hưởng được cái mát lạnh từ đất, ngược lại là đằng khác, chính thân thể họ làm nóng đất. Không ai có thể kiềm chế được cái bệnh dịch hạch này, nó còn bùng phát mãnh liệt vào đúng những bác sĩ, và họ trở thành nạn nhân của y thuật mà họ thực hành. Người ta càng gần người bệnh bao nhiêu, người ta hy sinh chăm sóc họ bao nhiêu thì người ta càng gặp cái chết của mình nhanh bấy nhiêu.

Và niềm hy vọng sống còn đã bỏ những người bệnh ra đi, họ chỉ thấy chứng bệnh của mình sẽ chấm dứt bằng cái chết, họ để mình sa đắm vào những ham muốn, và họ bất cần biết đến cái gì là tốt đẹp nhất - vì chẳng có gì là tốt đẹp nhất trên đời nữa rồi. Khắp nơi, họ nằm la liệt không thấy xấu hổ, ở các đài nước, ở các con suối, ở các giếng lớn; và cơn khát nước của họ chỉ nguôi hẳn khi cuộc sống rời bỏ họ. Nhiều người trong bọn họ quá yếu sức để đứng lên, và chết ngay trong chỗ có nước đó; vậy mà vẫn có người đến lấy chính nước đó mà uống. Những kẻ khốn khổ khác thì đâm ghét giường chiếu mình đang nằm nhiều đến mức phải nhảy ra khỏi đó, và nếu không đủ sức đứng dậy thì họ lăn người xuống đất. Họ bỏ chạy ra khỏi ngôi nhà của chính mình, bởi vì nhà của họ bây giờ trông như chỗ ở của thần Chết. Vì không thể biết được nguyên nhân của bệnh dịch, họ đành đem cái nhà ra mà đổ tội. Ngài có thể thấy họ đi vất va vất vưởng ngoài đường, nửa chết nửa sống, trong khi còn đứng được trên đôi chân; nhiều người khác thì nằm dài dưới đất, nước mắt rơi ra một cách cay đắng, đưa cặp mắt đờ đẫn nhìn lên trời cao trong sự cố gắng yếu ớt cuối cùng, và dang hai cánh tay lên phía bầu trời treo trên đầu họ như một tấm vải liệm, rồi thở hắt làn hơi cuối cùng, người chỗ này, người chỗ kia, bất luận nơi nào mà cái chết bắt gặp họ.

Cảm xúc của ta lúc đó ra sao ư? Oán ghét cuộc đời, mong muốn chia sẻ số phận bi thảm với nhân dân ta, đó không phải là điều tự nhiên sao? Bất cứ chỗ nào ta để mắt tới thì ở đó có cả đống xác chết lộn xộn, như táo chín rụng xuống đất khi cành cây bị rung lắc, như quả đấu bị gió thổi tách khỏi cây sồi.

Ngài thấy một đền thờ ở chỗ trên cao kia chứ? Thấy cái cầu thang dài dẫn lên đó chứ? Đó là cái đền thờ thần Jupiter. Ai trong chúng ta đã không từng mang đồ cúng hão huyền đến đặt trên những bàn thờ kia? Biết bao lần một người chồng, vì lợi ích của vợ mình, một người cha, vì con mình, lại chết trước cái bàn thờ không có chút gì khoan dung đó trong khi miệng còn đang cầu nguyện và tay còn nắm lấy thẻ hương chưa thắp! Biết bao lần những con bò dành cho sự tế thần được mang đến trước đền thờ, và trong khi các thầy tế đọc kinh và đổ rượu xuống đầu bò, chỗ giữa hai sừng, đã ngã gục mà không chờ nhát búa đập xuống!

Chính ta đây, trong khi ta làm lễ tế thần Jupiter vì lợi ích của riêng ta, của đất nước ta và của ba đứa con trai ta, thì nạn nhân bỗng rống lên khủng khiếp và bất ngờ ngã quỵ xuống mà chưa bị đánh vào đầu, rồi khi người ta cắt cổ nó thì lưỡi dao hầu như không dính chút máu nào. Ruột gan mắc bệnh của nó cũng không còn cái gì để tiết lộ sự thật và những cảnh báo của các đấng thần linh[2]: bởi vì bệnh dịch hạch đáng sợ đã xâm nhập tận các cơ quan nội tạng của nó. Ta đã thấy những xác chết được mang đến ném trước các cửa đền thờ, thật vậy, ngay trước các bàn thờ, để làm cho cái chết của họ trông càng ghê tởm hơn. Vài người tự thắt cổ lấy, đuổi nỗi sợ chết đi chỗ khác bằng chính cái chết và đi ra ngoài đón lấy số phận đang đến gần của mình.

Những thi thể không còn được mang đi chôn cất theo lệ thường, tức là bằng một đám tang, vì các cổng ra vào thành hẳn sẽ không còn đủ rộng để cho quá nhiều đám tang đến thế đi qua. Hoặc là chúng nằm trên mặt đất, không được chôn cất gì hết, hoặc chúng bị chất đống trên giàn thiêu, không có nghi lễ gì hết. Vào lúc này thì chẳng ai còn tôn trọng người chết nữa: người ta giành giật các giàn thiêu, cướp các ngọn lửa của kẻ khác để hỏa táng người nhà của mình. Chẳng còn ai ở lại để thương tiếc người chết. Và những hồn ma bóng quế cô đơn đó cứ lang thang vất vưởng chỗ này, chỗ kia, họ từng là những phụ nữ có chồng, những cô dâu mới cưới, những chàng trai trẻ hay những người già… Không còn đất để cho mồ mả, không còn củi gỗ cho các giàn thiêu!”

❀ ❀ ❀

[1] Égine: con gái của Asopus. Jupiter (chồng của Junon) thấy Égine xinh đẹp nên bắt cóc và đem nàng tới đảo Énopie; tại đây nàng đã sinh ra Éaque… Về sau, Éaque đổi tên đảo thành Égine, vô tình gây ra cơn ghen kinh khiếp của bà Junon.

[2] Ở đây tác giả ám chỉ đến việc thực hành thuật bói lòng ở các buổi lễ hiến tế: Thời La Mã cổ đại, thầy bói lòng nhìn bộ lòng, nhất là gan, của con vật bị hiến tế (cừu, dê, bò…) để đoán ý muốn của vị thần được cúng tế, và qua đó biết được tương lai, hậu vận. Thuật bói lòng (tiếng La-tinh: haruspicium; tiếng Anh: haruspicy) này do người Étrusque phát minh và truyền bá cho người La Mã. Xem thêm: https://www.youtube.com/watch?v=JsHv8uUT66E.