Cả một ngày dài trôi qua với câu chuyện như thế hay với những câu chuyện khác mà Éaque và Céphale kể cho nhau nghe. Những giờ cuối cùng trong ngày thì dành cho yến tiệc, và đêm thì dành cho giấc ngủ. Khi mặt trời đã phát ra những tia sáng chói lọi ở chân trời thì ngọn gió Đông vẫn còn thổi, và chuyến hải hành trở lại quê nhà của sứ giả thành Athènes không thể bắt đầu được. Những người con trai của Pallas đến gặp Céphale, ông thì lớn tuổi hơn họ; rồi Céphale và vài người tùy tùng cùng đi với họ đến chỗ nhà vua nhưng ông vẫn còn ngủ say. Phocus, con của Éaque, chỉ tiếp họ ở ngưỡng cửa vì Télamon và người em Pélée phải đi ngay, lo chuyện điều động binh mã để ra trận.

Phocus đưa những người Athènes vào nội cung có sân vườn và những phòng ốc lộng lẫy; họ cùng ngồi xuống ở đó, Rồi Phocus thấy ra là Céphale đang cầm trong tay một ngọn giáo có mũi nhọn bằng vàng, và cái cán dài thì làm bằng một loại gỗ thấy lạ. Sau khi nói chuyện qua loa, anh ta đột nhiên hỏi: “Tôi rất thích rừng, tôi rất thích săn bắn các loài thú hoang dã. Nhưng nãy giờ tôi đang tự hỏi cái vũ khí ngài đang cầm là làm từ thứ gỗ nào? Nếu là gỗ tần bì thì chắc chắn nó hẳn có sắc vàng đậm; nếu là gỗ thù du thì nó hẳn có mắt trên thân. Nó làm bằng gỗ gì thì tôi không thể nói được, nhưng đôi mắt tôi chưa hề thấy một cây giáo để phóng nào đẹp hơn cái này.”

Và một trong hai anh em đến từ Athènes[1] trả lời: “Bạn sẽ thấy thích thú về sự sử dụng cái vũ khí đó hơn là vẻ đẹp của nó; nó bay thẳng tới bất cứ mục tiêu nào đã chọn, và không có sự tình cờ nào hướng dẫn đường bay của nó; rồi nó tự bay về, đẫm máu, không cần bàn tay nào đưa cả.” Nghe thế, chàng trai trẻ Phocus háo hức muốn biết tại sao nó làm được vậy, và nó từ đâu tới, và ai là người tặng món quà tuyệt vời như thế. Céphale trả lời đầy đủ những câu hỏi của anh ta nhưng ông vẫn cảm thấy xấu hổ không muốn nói ra cái giá mà ông đã phải trả để sở hữu nó.

Ông im lặng một lúc, nỗi đau về người vợ đã mất của mình bỗng dưng trở về làm ông xúc động, nước mắt ứa ra.

“Này người con trai của nữ thần[2],” ông cuối cùng lên tiếng, “chính cái vũ khí này làm ta khóc - ai mà có thể tin được chứ? - và còn tiếp tục làm ta khóc trong nhiều năm tới nếu số mệnh cho ta sống lâu đến thế. Nó đã hủy hoại ta cùng với người vợ yêu dấu của ta. Ôi, giá như ta đừng bao giờ có nó thì hơn! Vợ ta tên là Procris, hay nếu cái tên Orithye có thể tình cờ đã đến tai cậu trước đây thì vợ ta là em gái của nàng Orithye bị bắt cóc đó[3]. Nếu cậu muốn so sánh dung mạo và phong cách của hai chị em thì Procris mới xứng đáng bị người ta bắt mang đi hơn. Chính nàng là người mà vua Érechthée, cha nàng, đã gả cho ta; chính nàng mà tình yêu đã kết nối với ta. Người đời nói ta hạnh phúc, và ta hạnh phúc thật đó. Nhưng các đấng thần linh lại quyết định khác đi, nếu không thì ta có lẽ vẫn còn hạnh phúc tới bây giờ.

Chuyện xảy ra vào tháng thứ hai kể từ ngày hôn lễ của hai chúng ta. Ta thường giăng lưới trong rừng để bắt các con hươu có gạc, rồi có một buổi sáng, sau khi đuổi xong bóng tối đi thì nữ thần Aurose - Rạng đông - từ trên đỉnh núi Hymette lúc nào cũng đầy hoa nở, chợt thấy ta và bắt ta mang đi bất kể sự chống cự của ta. Mong nữ thần tha lỗi cho ta vì nói ra sự thật đơn giản này: đúng là nàng xinh đẹp với đôi má ửng hồng, đúng là nàng giữ những cánh cổng của ngày và của đêm, đúng là nàng uống nước cốt của hoa quả dành cho thần linh, nhưng Procris mới đúng là tình yêu của ta; Procris luôn ở trong tim ta, Procris luôn ở trên đôi môi ta. Ta kể không dứt về buổi cử hành hôn lễ, về những niềm vui tươi mới của tình yêu và sự giao hợp đầu tiên trên chiếc giường tân hôn mà nay thì trống lạnh. Nữ thần cảm thấy mình bị chọc tức liền hét lên: ‘Im cái miệng than vãn lại đi, đồ vô ơn! Cứ giữ nàng Procris của mi lại đi! Nếu ta thấy trước được những chuyện tương lai thì trước sau gì mi cũng sẽ ân hận là đã muốn giữ cô ta!’ Rồi, trong cơn giận dữ, nàng gởi trả ta về với vợ ta.

Trong khi đi về nhà, lời cảnh báo của nữ thần Rạng đông cứ làm ta nghĩ tới, nghĩ lui trong đầu hoài. Ta bắt đầu lo ngại là bản thân vợ ta đã không giữ được lời thệ ước hôn nhân. Sắc đẹp của nàng, tuổi trẻ của nàng khiến ta lo sợ nàng đã không chung thủy, nhưng đạo đức của nàng không cho phép ta lo sợ một điều như thế. Thế nhưng, ta đã vắng mặt lâu quá, và người đàn bà mà ta vừa từ giã để về nhà chính là một tấm gương xấu về sự phản bội tình vợ chồng[4]; vả lại, chúng ta là những kẻ đang yêu mà, chúng ta sợ đủ thứ! Thế là ta quyết định tìm hiểu và thử thách lòng trung thành đoan chính của Procris bằng đủ thứ quà cáp để không còn băn khoăn, day dứt trong lòng. Nữ thần Aurore giúp ta làm cái việc ghen tuông mù quáng này bằng cách biến đổi cải hình dạng bề ngoài của ta - ta dường như cảm nhận được sự thay đổi đó.

Ta về đến Athènes, thành phố thiêng liêng của nữ thần Pallas, và không ai có thể nhận ra ta. Ta đi vào nhà mình. Ngôi nhà được giữ gìn không chê vào đâu được, không thấy dấu hiệu có cái gì không ổn, chỉ lo lắng về người chủ mất tích của nó. Sau khi vượt qua rất nhiều khó khăn và sử dụng cả ngàn mánh khóe, cuối cùng ta diện kiến được người con gái của Érechthée; và khi nhìn nàng, ta mất hết can đảm và gần như muốn từ bỏ cái trò thử thách lòng chung thủy của nàng mà ta đã trù tính trước đó. Thật vậy, khó khăn lắm ta mới dằn lòng không thú nhận sự thật với nàng cũng như không ôm nàng vào lòng mà hôn lấy, hôn để, điều mà nàng đáng được nhận. Nàng buồn, nhưng không có người đàn bà nào có thể đẹp hơn nàng trong nỗi buồn của mình. Nàng đau khổ tột độ vì cứ mong đợi trong khắc khoải người chồng biệt tích.

Phocus này, cậu hãy hình dung nàng đẹp biết bao, đẹp đến mức niềm đau của nàng làm cho nàng trông quyến rũ hơn nữa. Tại sao ta phải kể rằng có bao nhiêu lần bản chất đoan trinh của nàng đã đẩy lùi những sự dụ dỗ của ta? Bao nhiêu lần thấy ta van xin thì nàng trả lời: ‘Em giữ mình cho một người thôi. Bất kể anh ấy đang ở đâu, em vẫn dành trọn tình yêu của em cho một mình anh ấy’. Thử hỏi có ông chồng nào đầu óc bình thường mà không thấy sự thử thách lòng chung thủy của vợ mình tới đây là đủ rồi không? Vậy mà ta vẫn không thỏa mãn, ta tiếp tục ráng sức thực hiện mưu đồ của mình và chính việc này đã làm hại ta! Bằng lời hứa tặng nàng tài sản của ta để đổi lại một đêm ân ái với nàng, rồi bằng cách tăng dần giá trị của món quà này, ta khiến nàng phải do dự, đắn đo. Rồi, tỏ ra đắc thắng một cách sai lầm, ta hét lên: ‘Không đúng người rồi! Kẻ đang ở đây là một kẻ giả dạng ngoại tình! Ta thực sự là chồng mi! Hỡi người đàn bà phản bội, mi bị phát hiện rồi, có ta là nhân chứng đây.’

Nàng không nói lấy một lời. Chỉ im lặng. Đắm chìm trong nỗi nhục nhã. Rồi nàng bỏ chạy ra khỏi nhà, ra khỏi đời của người chồng gian trá. Oán hận ta vô vàn, và ghê tởm toàn thể cái dòng giống đàn ông, nàng lang thang trên các vùng núi, theo đuổi những thú tiêu khiển của nữ thần Diane[5].

Rồi, trong nỗi cô đơn của mình, ta cảm thấy ngọn lửa tình cháy còn mãnh liệt hơn trước, đốt nóng tận xương tủy. Ta nài xin nàng tha thứ, ta thú nhận tội lỗi của mình, ta thừa nhận là cả chính mình nữa cũng có thể sa ngã cùng một cách như thế, bị cám dỗ bởi các món quà tặng, nếu như một món quà có giá trị lớn đến thế được mang đến cho ta.

Khi ta đã bộc bạch tất cả, và khi nàng thấy đã trả thù cho những tình cảm bị xúc phạm nặng nề đến thế là đủ rồi, thì nàng quay về với ta; và vợ chồng ta đã cùng nhau trải qua trong sự hòa hợp nhiều năm tháng êm đềm.

Hơn nữa, như thể sự hiện diện của nàng trong đời ta chỉ là một món quà quá nhỏ bé, nàng còn tặng ta một con chó săn tuyệt vời, đó là món quà của nữ thần Diane của nàng. Diane nói khi trao nó cho nàng: ‘Nó sẽ chạy nhanh hơn bất cứ con chó săn nào khác.’ Nàng cũng tặng ta một ngọn giáo nữa, ta đang cầm nó trong tay đây, như cậu thấy đó. Và cậu có muốn nghe câu chuyện của hai món quà này không? Hãy nghe câu chuyện tuyệt vời đó, cậu sẽ thấy xúc động trước sự lạ thường của hành vi con người.

Oedipe[6], con trai của Laïos, đã tìm được câu trả lời cho câu đố bí hiểm đến mức tất cả mọi người đều không thể hiểu được trước đó. Và con quái thú Sphinx[7], cũng là mụ tiên tri[8] hắc ám đó, đã đâm đầu từ vách đá xuống vực sâu, nằm im ở đó mà quên cả câu đố của chính mình - Dĩ nhiên là nữ thần Thémis[9] nhân từ sẽ không để những hành động độc ác như thế xảy ra mà không trừng phạt! - Ngay lập tức một con quái thú khác được gởi tới chống lại cư dân thành Thèbes và nhiều người dân quê thấy kinh khiếp trước con thú hoang dã[10] mới xuất hiện này, sợ nó sẽ hủy hoại cả họ lẫn đàn gia súc.

Bọn ta, những thanh niên ở các vùng lân cận[11], đến giúp họ tìm bắt nó bằng cách giăng lưới bẫy xung quanh các cánh đồng rộng. Nhưng con thú nhanh chân lẹ mắt đó đã nhảy qua lưới một cách nhẹ nhàng, thậm chí vọt qua được những cái chóp của các cái bẫy mà bọn ta đặt sẵn. Thế là bọn ta tháo dây thả đàn chó săn ra, nhưng nó vẫn thoát được cuộc chạy đuổi, chế nhạo hàng trăm con chó với tốc độ như chim của nó. Rồi tất cả đám người đi săn yêu cầu ta thả con Lélaps ra - đó là tên của con chó săn mà vợ ta, Procris, đã tặng ta trước đó. Từ lâu nó đã nhảy tới, nhảy lui để thoát ra khỏi sợi dây dắt, cổ căng cứng vì cứ bị cái dây kéo ngược lại. Và vừa mới được ta thả ra là nó đã chạy mất hút. Bụi trên đường giữ lại những dấu chân nóng hổi của nó, còn nó thì đã biến khỏi tầm mắt bọn ta từ lúc nào rồi. Không có ngọn giáo nào phóng đi mà nhanh hơn nó, không viên đạn chì nào bắn từ ná mà bay nhanh hơn nó, không một mũi tên nào bắn ra từ cây cung của Gortyne[12] mà vút đi nhanh hơn nó.

Gần đó có một ngọn đồi cao, và từ trên đỉnh đồi người ta có thể nhìn xuống các cánh đồng xung quanh. Ta leo lên đó, đưa mắt dõi theo cuộc chạy đuổi lạ lùng này, và ta thấy dường như con thú hoang dã đó khi thì đã bị bắt, khi thì thoát khỏi những cái răng nhọn của con chó săn; nó tỏ ra quá khôn lanh, không tránh cái miệng chó bằng cách chạy theo đường thẳng xuyên qua không gian mà chạy theo vòng tròn để cho kẻ thù của nó không thể có trớn mà tăng tốc. Chó Lélaps đuổi theo nó sát sạt, giành nhau từng bước một, có lúc trông như táp được nó nhưng rồi chỉ là hớp không khí vào miệng.

Thế là ta tìm sự giúp đỡ từ ngọn giáo của mình. Trong khi ta giữ nó cho cân bằng với bàn tay mặt, trong khi ta tìm cách luồn các ngón tay vào cái đai tăng sức, thì ta đưa mắt nhìn vào ngọn giáo đó trong một khoảnh khắc; và khi quay mắt nhìn lại chỗ cũ - ồ, tuyệt diệu làm sao! - ta chỉ còn thấy giữa cánh đồng hai bức tượng cẩm thạch, một cái có vẻ chạy trốn, một cái có vẻ đuổi theo sát nút. Rõ ràng là, nếu có vị thần nào đang có mặt ở đó thì ngài hẳn đã muốn cho cả hai không ai thắng ai trong cuộc chạy đua trối chết này.”

Nói tới đây xong, Céphale im lặng cho đến khi Phocus lên tiếng hỏi: “Ngọn giáo của ngài đã phạm tội gì?” Vậy là ông kể lại cái tội của nó.

“Cậu Phocus à, hạnh phúc của ta là cội nguồn của nỗi buồn đau của ta. Ta sẽ nói về hạnh phúc trước. Này, con trai của Éaque[13], đúng là thích thú biết bao nhớ lại thời gian hạnh phúc, khi ta, trong những năm đầu tiên ấy, thấy hạnh phúc với người vợ của mình, như nó phải thế, và nàng thấy hạnh phúc không kém với người chồng của mình. Yêu nhau, chăm sóc lẫn nhau, vợ chồng ta càng ngày càng gắn bó với nhau. Giả dụ Jupiter có yêu nàng đi nữa thì nàng vẫn chọn tình yêu của ta; giả dụ Vénus có đến đây đi nữa thì ta vẫn dành trọn tình yêu của mình cho nàng. Ngọn lửa yêu thương vẫn cháy bằng nhau trong hai trái tim.

Vào sáng sớm, khi những tia sáng mặt trời đầu tiên chạm đến các đỉnh đồi ta lại lên đường vào rừng đi săn, lòng háo hức như một chàng trai trẻ. Ta thường không đem theo những người hầu cận, và ngựa, chó ngửi mùi, lưới bẫy cũng không. Chỉ ngọn giáo này là đủ an toàn cho ta. Nhưng khi bàn tay ta thấm mệt với việc giết các con thú hoang dã, ta trở lại chỗ có bóng râm mát mẻ quen thuộc, có làn ngọn gió nhẹ, aura, thổi đến từ cái thung lũng thoáng mát dưới kia. Làn gió nhẹ, ta ve vãn nàng, vì nàng thổi qua dịu dàng trên người ta giữa cái nóng khó chịu ban ngày; làn gió nhẹ, ta chờ đợi nàng. Nàng là sự nghỉ ngơi êm đềm sau khi gắng sức mệt mỏi.

‘Hỡi Aura, hãy đến với anh,’ ta còn nhớ ta thường gọi nàng như thế, ‘hãy đến vuốt ve anh, sà vào lòng anh, hỡi cô nàng dịu dàng của anh, và cùng lúc, em biết cách mà, hãy đuổi bớt hơi nóng đang nung đốt cả người anh.’ Có lẽ ta thực sự đã nói thêm những lời âu yếm khác nữa, vì số mệnh buộc ta làm thế. ‘Em là niềm vui lớn nhất của anh; em mang sự tươi mát đến cho anh, em mang sự sảng khoái đến cho anh qua những cái vuốt ve, em làm anh yêu thương những khu rừng yên tĩnh và những nơi chốn vắng vẻ, lẻ loi. Cảm thấy hơi thở của em trên môi anh, ôi, bao giờ cũng là niềm vui sướng của anh.’

Những lời tha thiết nhưng mập mờ này của ta đã rơi vào tai một người nào đó, ta không biết ai, chắc hắn nghĩ rằng, dĩ nhiên là sai lầm, cái tên‘Aura’ mà ta hay gọi biết bao lần là tên của một tiểu nữ thần, chắc hắn tin rằng ta đang yêu một tiểu nữ thần nào đó. Và ngay lập tức, cái tên mách lẻo thiếu suy nghĩ đó chạy đến kể cho Procris chuyện phản bội không có thật của ta, và thầm thì lập lại những gì hắn nghe được với nàng. Tình yêu là một thứ gì cả tin. Quá xúc động trước nỗi đau bất ngờ này, nàng ngất đi, theo lời người ta kể cho ta.

Khi tỉnh lại sau đó, nàng than thân trách phận, cho mình là nạn nhân của số mệnh nghiệt ngã, rồi quay sang oán trách sự không chung thủy của ta; để mình bị kích động dễ dàng bởi một lời buộc tội láo khoét, nàng đâm ra sợ những thứ không hề có thật, nàng sợ một cái tên không mang hình hài của ai hết, và đau khổ, thật tội nghiệp nàng, vì một tình địch tưởng tượng. Tuy vậy, nàng cũng thường thấy hồ nghi, và trong tận cùng nỗi day dứt của mình, nàng vẫn hy vọng là mình lầm; nàng không muốn tin vào câu chuyện đã nghe, và trừ phi nàng thấy nó tận mắt, không muốn nghĩ là chồng nàng đã phạm cái tội ngoại tình đó.

Sáng hôm sau, khi ánh rạng đông vừa đẩy lùi bóng đêm, ta rời khỏi nhà đi vào rừng, rồi sau khi thấy thỏa mãn với cuộc săn của mình, và ngã người nằm dài trên cỏ, ta thốt lên: ‘Hỡi Aura, hãy đến đây với anh, vuốt ve để anh đỡ mệt đi nào!’ và bất thình lình, trong khi đang nói, ta nghĩ ta nghe thấy một tiếng rên của ai đó. ‘Đến với anh đi nào, hỡi người yêu dấu,’ ta nói to lần nữa. Và vì những cánh lá rụng tạo ra một tiếng xào xạc nhẹ, ta tưởng đó là một con thú hoang dã và ta liền phóng mạnh ngọn giáo về phía ấy. Đó là Procris! Giữ chặt lấy vết thương nơi ngực, nàng than lớn: ‘Ôi, em đây mà!’

Khi nhận ra giọng nói của người vợ chung thủy, ta cắm đầu cắm cổ chạy đến chỗ phát ra âm thanh đó, đầu óc bấn loạn vì khiếp sợ. Ta thấy nàng đang hấp hối, trang phục nàng lấm máu, và trời ơi trời, nàng đang cố rút chính cái vũ khí mà nàng tặng ta ra khỏi lồng ngực thương tích của mình. Với hai tay đầy thương yêu, ta nâng người nàng lên, hình hài nàng quý báu đối với ta còn hơn hình hài của chính ta, xé toạc phần áo trước ngực nàng và băng lại vết thương oan nghiệt này, và ra sức cầm máu lại, cầu khẩn nàng đừng ra đi, để lại ta cái tội giết nàng.

Nhưng dù cho sức sống đang rời bỏ nàng, dù đang hấp hối, nàng vẫn cố gắng thì thào những lời này: ‘Trước tình nghĩa vợ chồng của đôi ta, trước các vị thần ở trên trời và các vị thần ở dưới đất[14], trước tất cả những gì mà em đã làm cho anh, và trước tình yêu mà em vẫn dành cho anh trong những giây phút cuối cùng này, chính nó là nguyên nhân gây ra cái chết của em, em khẩn khoản cầu xin anh đừng để nàng Aura đó chiếm lấy chỗ của em.’

Vậy là cuối cùng ta biết được sự sai lầm chết người này là do một cái tên, và ta nói ra sự thật với nàng. Nhưng nói ra lúc này thì còn có ích gì đây? Nàng gục xuống trong vòng tay ta, và cùng với máu chảy ra ngoài, chút sức lực yếu ớt còn lại trong người nàng cũng bỏ đi theo. Và chừng nào mà đôi mắt nàng còn nhìn được cái gì thì nàng cứ nhìn ta, đăm đăm, rồi trên đôi môi ta nàng thở hắt ra linh hồn bất hạnh của mình. Nhưng nàng chết ra chiều hài lòng, vẻ mặt thanh thản và tin yêu.”

Câu chuyện này, Céphale rơi nước mắt khi kể ra. Và bây giờ thì Éaque đi vào cùng với hai người con trai và đám lính mới được tuyển mộ mà Céphale tiếp nhận ngay lúc đó, với tất cả vũ khí sắc bén của họ.

❀ ❀ ❀

[1] Đó là Clytos hay là Butès. Hai anh em này đi cùng sứ giả Céphale.

[2] Phocus là con của nàng Psamathé, một trong năm mươi tiểu nữ thần Biển (sea-nymph) con của thần Biển Nérée.

[3] Ovide đã kể chuyện Orythie ở Thiên 6. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 139.

[4] Nữ thần Aurore (Rạng đông) nổi tiếng đa tình, thường không chung thủy với chồng tên là Tithonos, một hoàng tử của thành Troie. Nàng thường say mê các chàng trai trẻ đẹp mà nàng gặp gỡ và ra tay bắt cóc họ (Céphale, Orion, Clitos… kể cả Tithonos mà nàng lấy làm chồng sau đó).

[5] Diane: hay Artémis, nữ thần của sự Săn bắn.

[6] Oedipe: có cha là vua Laïos của thành Thèbes và mẹ là Jocaste; vì nghe theo lời sấm truyền là mình sẽ bị giết bởi con trai và nó sẽ lấy mẹ nó làm vợ nên vua Laïos đem bỏ Oedipe khi mới một tuổi trên núi Citaeron (ở vùng Boétie, gầnThèbes). Được những người chăn cừu cứu sống, Oedipe được vua thành Corinthe mang về nuôi dưỡng. Khi trưởng thành, để tìm hiểu về nguồn gốc bí ẩn của mình, chàng đi đến Delphes xin sấm truyền. Trên đường, chàng cãi vã với một người đi đường và giết ông ta mà không biết đó là Laïos, cha ruột mình; ở cổng thành Thèbes, chàng giải được câu đố bí hiểm của con Sphinx hung bạo, khiến nó chết; dân chúng Thèbes, để tưởng thưởng, đưa chàng lên làm vua; và chàng cưới hoàng hậu Jocaste, lúc này đã góa chồng, làm vợ mà không biết đó là mẹ mình, và có với bà bốn người con. Nhưng về sau, khi biết được hai chuyện kinh khiếp trên, Oedipe tự đâm mù mắt rồi bị dân chúng đuổi khỏi thành Thèbes, còn bà mẹ và cũng là vợ, Jocaste, thì thắt cổ chết. Oedipe sống đời mù lòa, lang thang đây đó với người con gái tên là Antigone; sau chết ở Colone, gần thành Athènes. Huyền thoại Oedipe đã thành chủ đề của hai vở bi kịch nổi tiếng của Sophocle, nhà biên kịch thời Hy Lạp cổ đại: Vua Oedipe (khoảng năm 425 trước Công nguyên), Oedipe ở Colone (năm 401 trước Công nguyên).

[7] Sphinx: con gái của Typhon và Échidne, có đầu đàn bà, thân hình sư tử, đuôi rắn và hai cánh của chim đại bàng. Đó là theo truyền thuyết Oedipe ở Hy Lạp, trong khi ở Ai Cập cổ đại, các con nhân sư (thân sư tử, mặt đàn ông) này có vai trò tử tế hơn, tức canh gác lăng mộ, thường được tạc tượng và đặt ở gần hay ở lối vào những điện thờ người chết.

[8] Oedipe trên đường về Thèbes đã gặp con quái vật Sphinx do Junon (vợ Jupiter) gởi đến để trừng phạt dân chúng thành Thèbes vì họ đã tỏ ra vô lễ với bà. Ở cổng thành, Sphinx đưa ra những câu đố bí hiểm cho những người qua đường, ai không giải được thì bị nó ăn sống. Vì Oedipe trả lời được nên nó lao đầu xuống vực thẳm.

[9] Thémis: nữ thần của Công lý, thường được biểu hiện bằng một thanh đoản kiếm và một cái cân.

[10] Đó là con cáo ở làng Teumesse, trong vùng Béotie, gần Thèbes.

[11] Vùng Attique (nơi có thành Athènes, quê của Céphale, người đang kể chuyện ở đoạn này) thì nằm sát vùng Béotie (nơi có thành Thèbes).

[12] Gortyne là một thành phố ở đảo Crète, nổi tiếng là có những người bắn cung giỏi.

[13] Tức Phocus.

[14] Tức các vị thần ở Cõi âm, nơi mà Procris sắp sửa thuộc về từ nay về sau.