‘Trong khoảng không gian nằm giữa con sông nhỏ Cyané và Aréthuse[1] có một vịnh biển nhỏ, nước chỉ chảy giữa hai dải đất hẹp. Đây là nơi cư ngụ của Cyané, một tiểu nữ thần của xứ Sicile nổi tiếng nhất, mà tên nàng được đặt cho con sông đó. Nàng đứng gần bờ vịnh, nước chỉ ngập tới ngang hông, và khi vừa nhận ra Proserpine nàng liền kêu lớn với Pluton:
‘Không! Ngươi không được đi tiếp! Ngươi không thể làm rể bà Cérès ngược lại ý muốn của bà ấy. Phải xin phép bà để cưới cô gái chứ không thể bắt cóc nàng như vậy được. Nếu được xem là thích đáng việc so sánh chuyện nhỏ với chuyện lớn thì nên biết rằng tôi đây cũng đã được Anapis[2] đem lòng yêu thương; và tôi đã chịu làm vợ ảnh, vì những lời cầu khẩn của ảnh chứ không phải vì sợ hãi, như cô trinh nữ này.’ Nói xong nàng dang rộng hai cánh tay ra hai bên để chặn đường. Pluton tức điên người, không muốn kiềm chế nữa, miệng hét to với các con ngựa đáng sợ, rồi dùng cánh tay mặt rắn chắc giương cao cây vương trượng rồi ném mạnh xuống tận đáy vịnh. Mặt đất sâu dưới nước bỗng nứt toác, mở ra một con đường dẫn xuống cõi âm rồi cả cỗ xe lao đầu xuống rất nhanh, mất hút dưới các tầng sâu thẳm trong lòng đất.
Nhưng Cyrané, đau buồn trước sự cưỡng bức mà Proserpine là nạn nhân cũng như trước sự xâm phạm đến quyền sở hữu nguồn nước của mình, đành im lặng mang trong lòng một vết thương không cách gì chữa lành, và người nàng cứ tàn tạ theo những giọt lệ rơi; rồi nàng biến mất từ từ ngay trong những dòng nước mà ngày trước nàng từng là một vị nữ thần cao cả. Người ta có thể thấy tay chân nàng yếu đi, xương cốt trở nên mềm dẻo, móng tay, móng chân mất đi độ cứng. Tiêu tan trước hết là những bộ phận nhỏ, mảnh nhất: mái tóc đen của nàng, các ngón tay, đôi chân rồi hai bàn chân; thật vậy, không có biến đổi gì nhiều từ tay chân mảnh khảnh sang các con sóng lạnh cứng. Tiếp theo là đôi vai nàng, lưng, hông và ngực tan biến vào những dòng nước trong vắt. Và cuối cùng, thay vào dòng máu nóng là dòng nước chảy trong huyết quản suy yếu của nàng, và không còn lại cái gì mà ta có thể sờ vào được.
Trong khi đó thì người mẹ của Proserpine lòng đầy lo sợ ra sức tìm con khắp mọi vùng đất, khắp mọi vùng biển. Nhưng hoàn toàn vô ích. Cả nữ thần Aurore - Rạng đông - khi thức dậy, mái tóc còn ướt sương đêm, lẫn ngôi sao Hespérus[3] không thấy bà dừng chân. Bà tự mình thắp lên hai ngọn đuốc bằng gỗ thông từ lửa của ngọn núi lửa Etna, và đi lang thang không ngừng nghỉ trong đêm đen giá rét; rồi khi ánh dương ấm áp hiện lên làm lu mờ các vì sao, bà vẫn tiếp tục tìm kiếm người con gái của mình cho đến khi mặt trời lặn. Kiệt sức vì gian khổ, miệng khát nước vì không một sông suối nào làm ướt đôi môi khô khốc, khi bà bỗng thấy một túp lều lợp tranh, và bà đưa tay gõ vào cánh cửa nhỏ bé.
Một mụ già xuất hiện, nhìn bà nữ thần, và khi nghe bà xin nước, mụ cho bà một thức uống có vị ngọt có rắc thêm chút hạt lúa mạch rang. Một thằng bé thô lỗ và hỗn láo đứng nhìn bà uống, buông lời chế nhạo bà là kẻ tham lam. Bà cảm thấy mình bị xúc phạm liền ném vào mặt hắn cái chất lỏng có hạt lúa mạch mà bà chưa uống hết. Ngay lập tức da mặt hắn có chấm lốm đốm, hai cánh tay biến thành hai chân, và một cái đuôi được thêm vào tứ chi đã bị biến đổi đó; người hắn thu lại rất bé nhỏ để mà hắn sẽ không có nhiều sức lực làm hại người khác: hắn biến dạng thành con thằn lằn, dù có kích thước còn nhỏ hơn nó nữa. Mụ già lộ vẻ sửng sốt và bật khóc, đưa bàn tay ra để sờ vào sinh vật lạ lùng này nhưng nó tránh mụ và bỏ chạy tìm một chỗ trốn. Sau đó thì nó mang cái tên thích hợp với hành vi xúc phạm của nó, bởi vì thân hình nó lốm đốm những vết có màu sáng như ánh sao[4].
Qua những biển nào, qua những đất nào mà nữ thần Cérès đã ngược xuôi vất vả tìm con, chắc là sẽ mất nhiều thì giờ để kể. Cho đến khi không còn chỗ nào khác để tìm, bà đành quay về Sicile; và trong khi đi lang thang khắp đảo thì bà đến bên bờ con sông nhỏ Cyané. Giá như không bị biến thành nước thì tiểu nữ thần Cyané đã kể hết cho bà biết. Nhưng dù rất muốn kể, nàng lại không có cả môi lẫn lưỡi, không có cái gì dùng để nói! Tuy thế nàng vẫn đưa ra được bằng chứng rõ ràng, tức là cho bà thấy trên mặt nước sông của mình một món đồ mà bà biết rõ: cái đai lưng của con gái Proserpine đã vô tình đánh rơi trên dòng nước thiêng. Ngay khi nhận ra nó, bà liền đưa tay giật những lọn tóc rối bù và đấm vào ngực mình liên hồi, như thể lúc đó là lần đầu tiên bà biết được con gái mình đã bị bắt cóc.
Bà vẫn chưa biết Proserpine giờ đang ở đâu nhưng bà mở lời trách móc thậm tệ tất cả vùng miền trên mặt đất, gọi chúng là đồ vô ơn bạc nghĩa, không xứng đáng chút nào với món quà ngũ cốc mà bà đã trao cho trước đây. Nhưng đảo Sicile, trên tất cả vùng đất khác, vẫn là nơi mà bà tìm thấy dấu vết của sự mất mát đau lòng này. Thế là với đôi bàn tay đầy giận dữ bà bẻ gãy thành từng mảnh những cái cày dùng để xới đất, và chưa thể nguôi cơn cuồng nộ, bà cho hủy diệt cả người làm ruộng lẫn đàn gia súc trên cánh đồng, lại còn ra lệnh cho đất đã cày xới làm khô héo những hạt giống gieo xuống. Sự phì nhiêu của vùng đất Sicile, nổi tiếng khắp thế giới, giờ đây không còn đúng với sự thật nữa: cây trái mới đâm chồi thì đã chết, khi thì do khô hạn, khi thì do mưa nhiều. Gió và thời tiết thất thường gây hại cho mùa màng, và những con chim háu ăn sà xuống mổ hết hạt giống ngay khi mới được gieo; cỏ mọc xen với lúa, bụi gai và cỏ dại khó diệt đã làm cho lúa mì không còn đất sống.
Lúc đó thì tiểu nữ thần Aréthuse của xứ Élide, con gái của Alphée, ngoi đầu lên từ dưới nước sông của mình, đưa tay vén các lọn tóc ướt từ trán ra phía sau rồi nói với bà Cérès thế này:
‘Hỡi nữ thần cao cả của mùa màng gặt hái, người mẹ của cô trinh nữ được tìm kiếm khắp nơi trên mặt đất, hãy chấm dứt cái công việc vất vả vô hạn này, hãy ngừng giận dữ một cách cay nghiệt đối với vùng đất lúc nào cũng trung thành với bà. Vùng đất này thì vô tội. Đó là ngoài ý muốn mà nó mở đường cho kẻ cướp con gái bà. Tôi cầu xin bà không phải cho xứ sở tôi đâu, tôi chỉ là một người nước ngoài đến đây thôi. Pise là thành phố quê hương tôi, nằm trong vùng đất Elide, nơi tôi xuất thân. Tôi là người nước ngoài sống ở Sicile. Nhưng tôi yêu đất nước này hơn tất cả; giờ nó là quê hương tôi, chỗ ở của tôi là đây. Và bây giờ tôi van xin bà, hãy cứu lấy đất nước này, hỡi vị thần nhân từ nhất. Tại sao tôi rời bỏ quê mình, tại sao tôi vượt qua sông dài biển rộng mà đến Sicile đây, khi có dịp thích hợp thì tôi sẽ kể bà nghe, khi bà không còn lo nghĩ chuyện gì, khi sắc diện bà tươi tắn hơn.
Mặt đất liền lạc nứt ra, mở một con đường trước mắt tôi, và tôi đã đi xuống những tầng sâu thẳm của cõi âm, rồi ở đó tôi ngẩng đầu lên và ngắm nhìn những vì sao đã trở nên xa lạ với mình. Thế rồi, trong khi tôi trượt theo dòng sông địa ngục Styx thì tôi thấy ở đó, với chính đôi mắt này, Proserpine. Nàng trông buồn lắm, thật vậy, và sắc mặt nàng còn mang vẻ hoảng loạn vì sợ hãi; thế nhưng, nàng vẫn là một bà hoàng, bà hoàng tuyệt diệu của cái thế giới bóng đêm đó, người vợ đầy quyền uy của tên bạo chúa dưới cõi âm.’
Nghe xong những lời lẽ của nàng Aréthuse đó, bà mẹ Cérès đứng im như hóa đá, rất lâu, như một người mất trí. Nhưng khi sự tức giận mãnh liệt nhường chỗ sự đau xót xốn xang, bà rời đi với cỗ xe ngựa đưa thẳng bà lên thượng giới. Và ở đó, mặt mũi còn vướng mây trời, tóc tai rũ rượi, lòng đầy phẫn nộ, bà xuất hiện trước mặt Jupiter và nói:
‘Jupiter này, em đến đây như một người cầu xin, thay mặt cho con em và cũng là con anh[5]. Nếu anh chẳng lưu tâm gì đến người mẹ thì ít ra hãy để đứa con gái làm động lòng người cha của nó. Và anh đừng để sự quan tâm của anh dành cho nó bị giảm xuống với lý do em là mẹ nó. Anh thấy đấy, em đã đi tìm con gái mình từ lâu lắm rồi, cuối cùng bây giờ mới tìm ra nó, nếu anh xem tìm ra lại càng dễ mất nó hơn nữa[6], hay anh xem tìm ra chỉ đơn giản là biết nó ở đâu. Chuyện nó đã bị tên Pluton cướp đi, em có thể chịu đựng được, miễn là hắn mang nó trả lại! Bởi vì một thằng ăn cướp thì không xứng đáng làm chồng con gái của anh đâu, dù cho bây giờ nó không còn là con gái em chăng nữa.’
Và Jupiter trả lời: ‘Nó quả thật là con của chúng ta, của em và của ta, chúng ta đã cùng nhau cam kết và cùng nhau chăm sóc nó. Nhưng, nếu như chúng ta muốn gọi sự vật cho đúng tên của nó thì ta thấy chuyện xảy ra đó không có gì tổn hại, đó chỉ là chuyện tình yêu thôi mà. Chúng ta không nên lấy làm xấu hổ có một đứa con rể như hắn, nếu như em chấp thuận, hỡi nữ thần Cérès. Giả dụ rằng hắn chẳng có danh vị gì đi nữa thì nội cái chuyện hắn là anh trai của Jupiter thì đã là một sự vẻ vang rất lớn rồi! Thật ra hắn có đủ danh vị đấy chứ, ta được ăn trên ngồi trốc hơn hắn là nhờ số mệnh định đoạt, phải không nào? Tuy nhiên, nếu em thật tình muốn chia rẽ hai đứa đó thì con Proserpine sẽ trở về thượng giới này, nhưng với một điều kiện duy nhất: nếu dưới cõi âm đôi môi nó cho đến giờ không chạm đến bất cứ đồ ăn nào; vì các vị thần Số mệnh[7] đã ra lệnh như thế đấy.”
❀ ❀ ❀
[1] Aréthuse: tiểu nữ thần Aréthuse của con suối lớn này đến từ Pise (ở vùng Élide trong bán đảo Péloponnèse, Hy Lạp) nên bản dịch tiếng Anh ở chỗ này viết là:Pisaean Arethusa, trang 95.
[2] Anapis: tên một tiểu thần của con sông chảy vào cái vịnh nhỏ của nàng Cyané ở thành phố Syracuse.
[3] Hespérus: ngôi sao xuất hiện cuối buổi chiều, khi mặt trời lặn, thường gọi là sao Hôm (trong thực tế, đó là sao Kim tức hành tinh Vénus).
[4] Từ La-tinh stellio (con sa giông) gần giống như từ tiếng Ý stella (ngôi sao). Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 96.
[5] Jupiter là cha của Proserpine. Cérès là em gái và một thời là người tình của Jupiter.
[6] Theo cách hiểu của người dịch, bà Cérès hàm ý rằng, nếu Jupiter, cha của Proserpine, chịu bỏ công tìm ra nàng thì nàng rất có thể sẽ mất về tay ông, tức là sẽ không còn ở với bà nữa.
[7] The Three Fates hay The Three Sisters: Ba chị em nữ thần Số mệnh, họ là con gái của Đêm. Jupiter có thể tiết lộ những quyết định, những sắc lệnh của họ, nhưng ông không thể thay đổi kết cục hay hậu quả. Người Hy Lạp xưa gọi họ là “Moirae” trong khi người La Mã gọi họ là “Parcae”. Xem thêm Chú thích 3, trang 84.
