Minerve đã nghe xong câu chuyện kể này, đã tán thành lời ca tiếng hát của các nàng “Muse” cũng như sự phẫn uất chính đáng của họ. Và nàng tự nhủ: “Ca ngợi ai thì không đủ đâu. Hãy để chính mình được ca ngợi nữa chứ, và không để cho quyền năng thần linh của mình bị khinh miệt mà không trừng phạt.” Nói thế xong nàng nghĩ đến số phận của cô gái xứ Méonie[1] tên là Arachné vì nàng nghe nói trước đó là cô dám chắc là mình ngang tài với nữ thần Minerve trong nghệ thuật xe sợi và dệt len.

Cô có tiếng tăm không phải nhờ gia thế hay nơi chốn ra đời, mà nhờ tài nghệ riêng của mình. Cha cô, Idmon của thành Colophon, thường nhuộm vải len rất thấm hút bằng màu đỏ tía của thành Phocée. Mẹ cô đã qua đời; cả mẹ lẫn cha cô đều xuất thân từ giới hạ lưu. Tuy nhiên, dù sinh ra trong điều kiện nghèo hèn và sống trong một xóm nhỏ Hypaepa, cô gái vẫn gầy dựng được danh tiếng khắp các thành thị ở vùng Méonie nhờ vào tài nghệ của mình.

Các tiểu nữ thần ở Tmolus thường rời bỏ những vườn nho nằm ở triền đồi của họ, những tiểu nữ thủy thần của sông Pactole cũng thường rời xa dòng nước của mình, tất cả chỉ để đến quan sát tài năng xảo diệu của Arachné. Quả là thích thú khi ngắm không những những tấm len đã dệt xong mà còn chính cô khi đang làm việc. Khéo léo và yêu kiều làm sao! Dù cô quấn các sợi len thô thành một cuộn len mới hay thao tác trên những vật liệu đó với những ngón tay, dù cô với tay tới con quay ở sau lưng để lấy thêm len, nó trông xốp như một đám mây, để kéo thành những sợi len dài và mềm, hay dùng ngón tay cái thành thạo quay ngược con suốt một cách mềm mại, hay thêu thùa với kim chỉ: bạn có thể biết ngay là Minerve[2] đã truyền nghề cho cô. Vậy mà cô chối bỏ chuyện này, và thấy phật lòng khi có ai nói cô từng là học trò của một người truyền nghề giỏi đến thế. Cô nói: “Hãy để bà ấy so tài với tôi; và nếu tôi thua thì tôi chấp nhận mất tất cả.”

Minerve lúc đó liền cải trang thành một bà già, đeo những lọn tóc giả màu xám lên đầu, tay cầm gậy để giữ chân đi cho vững, và bà bắt đầu nói với Arachné thế này:

“Tuổi già thì có vài thứ ít ra không đáng bị khinh miệt; kinh nghiệm đến với nhiều năm tháng đã sống qua. Đừng coi thường lời khuyên của bà lão này: cô tìm kiếm tất cả danh vọng về tài dệt mà cô muốn giữa những người phàm; nhưng hãy bước lùi lại, nhường chỗ cho vị nữ thần, và hãy cầu xin một cách khiêm tốn bà ấy tha thứ cho những lời lẽ nói ra, hỡi cô gái thiếu thận trọng kia. Bà ấy sẽ tha thứ nếu cô có lời yêu cầu.”

Nhưng cô nhìn bà với cặp mắt khó chịu, bỏ những sợi len đang cuộn xuống, đúng dậy, bộ mặt sưng sỉa vì giận, và gần như muốn đưa tay tát bà lão; cô buột miệng trả lời Minerve giả trang: “Bà đến đây làm gì? Đầu óc bà lẫm cẫm quá rồi, tay chân cũng yếu quá rồi, sống lâu quá là một tai họa cho bà đấy! Bà hãy đi chỗ khác, đi mà nói chuyện với con dâu bà, nếu bà có, hay với con gái bà, nếu bà có. Tôi đủ sức tự mình khuyên mình mà. Bà đừng nghĩ mấy lời khuyên của bà sẽ có tác dụng tốt, tôi không đổi ý đâu. Tại sao nữ thần của bà tự mình không đến đây chứ? Sao bà ấy tránh so tài với tôi chứ?”

Thế là bà lão hét lên: “Bà ấy đã đến!” và cởi bỏ bộ đồ cải trang vứt sang một bên để hiện ra Minerve thực sự. Vị nữ thần này được các tiểu nữ thần và đàn bà xứ Mygdonie tôn kính, nhưng chỉ có Arachné tỏ vẻ không sợ sệt, dù hai má cô bỗng đỏ ra ngoài ý muốn rồi nhạt dần lại. Như bầu trời trở nên đỏ hồng khi bình minh xuất hiện lần đầu, và sau một lúc thì mờ nhạt đi khi mặt trời lên cao. Tuy thế cô vẫn cố chấp, không muốn dẹp bỏ sự thách thức của mình, và một cách ngu ngốc, cô tỏ ra tự tin và khát khao chiến thắng như thể cô giỡn mặt với số mệnh mình. Vì bây giờ người con gái của Jupiter không từ chối cuộc tranh tài, không đẩy lùi nó, hay cảnh báo cô lần nữa.

Ngay tức khắc cả hai người dựng lên, ở hai chỗ khác nhau, hai khung cửi mà ở trên đó họ kéo căng các sợi dọc rất mảnh. Khung cửi thì được giữ cố định bằng một thanh ngang, một cái go[3] tách rời những sợi chỉ của sợi dọc, và xuyên qua chúng những sợi ngang được kéo vào bằng các con thoi nhọn mà những ngón tay của họ thoăn thoắt đưa đẩy, và một khi được kéo xuyên qua sợi dọc, sợi ngang được cái lược có răng cưa làm cho sít khi nó dập vào. Mỗi người làm việc một cách nhanh chóng; cái áo choàng không tay của họ được buộc sát người dưới ngực, hai bàn tay thành thục di chuyển qua lại thoăn thoắt, sự hăng hái sôi nổi của họ làm quên đi nỗi mệt nhọc của công việc. Cho vải dệt của mình, họ sử dụng thuốc nhuộm màu đỏ tía trong những cái nồi bằng đồng của thành phố Tyr thuộc vùng Phénicie, cũng như những màu sáng hơn, chuyển dần từ đậm sang nhạt. Như sau cơn mưa bão những tia nắng mặt trời chiếu xuyên qua không gian, và một cái cầu vồng với vòng cung rất lớn tô điểm bầu trời bao la, và dù có hàng ngàn màu sắc khác nhau tỏa sáng trong đó nhưng con mắt không thể phát hiện ra sự thay đổi từ màu này sang màu khác, vì những màu liền kề nhau thì trông giống y nhau; thế nhưng, ở hai đầu mút thì rõ ràng là khác nhau. Ở đó cũng vậy, hai người dệt vào tấm vải những sợi chỉ bằng vàng mềm mại và những câu chuyện ngày xưa được kể lại trên tấm vải dệt.

Minerve thể hiện những ngọn đồi của Mars trên thành lũy của Cécrops[4] cũng như sự tranh chấp ngày xưa về việc đặt tên cho thành phố này[5]. Mười hai vị thần của Thiên giới ngồi đó, xung quanh Jupiter, trên những chiếc ghế cao, dáng điệu uy nghiêm đáng kính sợ; mỗi vị thần được nàng mô tả với những đặc điểm riêng của từng người: Jupiter có hình ảnh của một ông vua; vị thần Đại dương Neptune đứng thẳng người, tay cầm cây đinh ba dài dộng xuống vách đá nhô ra biển gập ghềnh, và từ vết nứt dưới vách đá nước biển tràn vào; đó là biểu hiện của ông ta muốn đòi thành phố cho riêng mình. Về phần nàng, Minerve đưa ra hình ảnh một tay cầm khiên, một tay cầm cây thương có mũi nhọn, đầu đội mũ sắt, ngực được bảo vệ bởi một tấm giáp; nàng đâm mạnh mũi thương xuống đất và từ khe nứt mọc lên một cây ô-liu có lá màu xanh xám, cành trĩu quả; và các vị thần nhìn ngắm nó với vẻ ngạc nhiên thích thú. Tiếp đó là hình ảnh của nữ thần Chiến thắng hiện ra.

Rồi ở bốn góc của tấm vải dệt nàng thêm vào bốn cảnh tượng của cuộc tranh chấp, mỗi cảnh với hình vẽ thu nhỏ và với màu sắc sáng của riêng nó, để mà địch thủ của nàng, Arachné, có thể biết, từ bốn ví dụ được đưa ra đó, cái giá mà cô ta chờ phải trả vì sự táo bạo rồ dại của mình. Một góc thì cho thấy hai vợ chồng Rhodope và Hémus ở vùng Thrace, trước đây là người phàm nhưng đã bạo gan dám mạo danh những vị thần cao cả nhất nên đã bị biến thể, hiện nay là những ngọn núi lớn hoang vắng. Ở góc thứ hai ta thấy số phận tồi tệ của bà hoàng của giống người lùn Pygmée: Junon đã thắng bà ta trong một cuộc tranh chấp và biến bà ta thành con sếu và ra lệnh cho bà ta cứ gây chiến với chính giống người Pygmée mà bà ta đã từng cai trị. Một góc khác là hình ảnh của Antigone[6], ngày trước đã dám sánh mình với Junon[7], bà vợ quyền uy của Jupiter, khiến bà này tức giận, biến nàng ta thành con chim. Cha nàng, vua Laomédon, và thành phố danh tiếng của nàng, Ilion[8], đều không thể cứu giúp, nàng đành mang bộ lông trắng của một con cò, cái mỏ cứ kêu lách cách. Góc còn lại thì dành cho vua Cinyras[9], đau buồn vì mất hết mấy đứa con gái; ông nằm trên đá trong ngôi đền, ôm lấy các bậc thang bằng cẩm thạch mà trước đây là tứ chi của các con mình, và dường như ông đang khóc. Rồi Minerve dệt một đường viền xung quanh tấm vải một cành ô-liu hiền hòa; đến đây là chung cuộc, và thế là với cây ô-liu của riêng mình, biểu tượng của hòa bình, nàng đã hoàn thành công việc.

Arachné dệt lên hình ảnh của nàng Europe[10] bị lừa gạt bởi con bò đực trá hình: ta hẳn thấy đó thực sự đúng là con bò, đúng là những đợt sóng biển. Nàng trinh nữ Europe có vẻ ngoái nhìn mảnh đất quê hương mà mình đang rời xa, kêu gọi các bạn gái khác, và lộ vẻ sợ các con sóng trồi lên chạm vào người, nàng rụt rè rút hai bàn chân lên cao.

Arachné cũng dệt lên hình ảnh của nàng Astérie[11] đang vùng vẫy cố thoát khỏi vòng ôm của con chim đại bàng; và nàng Léda nằm dưới đôi cánh của một con thiên nga[12]. Cô ta cũng thêm vào hình ảnh của Jupiter giả dạng thần Dê làm nàng Antiopé đẻ ra hai đứa con sinh đôi; và ông ta cũng biến mình thành Amphitryon[13] để đánh lừa cô, hỡi nàng Alcmène; rồi ông ta biến mình thành cơn mưa rào bằng vàng để cho vào tròng nàng Danaé[14], thành ngọn lửa với nàng Égine, thành tên chăn cừu với nàng Mnémosyne[15], thành con rắn có đốm với cô con gái của Déo[16].

Và Arachné cũng dệt thêm hình ảnh của ông đó, hỡi thần Neptune, ông đã biến hình thành con bò đực đáng sợ để quyến rũ nàng trinh nữ Canacé, con gái của Éole[17]; rồi ông cũng biến dạng thành thần sông Énipée để sinh ra những đứa con Aloïdes[18], thành con cừu đực để dối gạt nàng Théophané, con gái của Bisaltis. Và nữ thần tóc vàng, người mẹ từ tâm của các mùa gặt hái, đã từng biết ông như là con ngựa đực[19]; còn người đàn bà có rắn quấn quanh đầu như tóc, mẹ của con ngựa có cánh[20], từng biết ông như một con chim. Nàng Mélantho[21] cũng biết ông như một con cá heo.

Tất cả những nhân vật, tất cả những khung cảnh, Arachné đều mô tả một cách phù hợp với những hình dạng riêng biệt của họ. Đây là thần Apollon ăn mặc như một gã nhà quê, rồi khoác lên người khi thì bộ lông của con chim ưng, khi thì bộ da của con sư tử; và dưới dạng một kẻ chăn cừu, ông ta đã đánh lừa nàng Issé, con gái của Macarée[22]; và đây là thần Bacchus đã đưa nàng Érigone vào tròng dưới hình dạng một chùm nho. Rồi thần Saturne, dưới dạng con ngựa, đã cho ra đời con nhân mã có tên là Chiron[23]. Arachné cũng dệt thêm một đường viền nhỏ quanh tấm vải mang hình những bông hoa và dây leo thường xuân quấn vào nhau.

❀ ❀ ❀

[1] Méonie: hay Lydie, ở vùng Tiểu Á, nổi tiếng về nghề dệt vải, dệt len.

[2] Minerve cũng được xem là nữ thần của nghề Thủ công.

[3] Go: đồ dùng trong khung cửi, có hình giống cái lược, để luồn sợi dọc.

[4] Thành lũy của Cécrops: tức là thành Athènes mà Cécrops là nhà vua huyền thoại ở thời kỳ đầu tiên. Theo chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 105.

[5] Minerve và Neptune (Poséidon) giành nhau đặt tên thành phố theo tên riêng của mình. Vua Cécrops, người lập ra nó, chọn Minerve, nên nó mang tên Athènes (tức Athéna, một tên khác của nữ thần Minerve).

[6] Antigone: đừng lộn với Antigone, con gái của Oedipe (Oedipus). Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 105. Antigone này là con gái của Laomédon, một ông vua của thành Troie.

[7] Antigone khoe tóc mình đẹp hơn tóc bà Junon, vợ cả của Jupiter.

[8] Ilion: một tên khác của thành Troie.

[9] Cinyras: là vua nước Assyrie, cha của Adonis (một trong những người tình của nữ thần Tình yêu Vénus). Các cô con gái của ông đã tự cho mình cao cả hơn Junon khiến bà này tức giận, biến họ thành những bậc thang bằng cẩm thạch trong ngôi đền của bà.

[10] Europe: con gái của Agénor, vua thành Sidon, bị Jupiter lừa mang đi xa… Xem Thiên 2.

[11] Astérie: em gái của Latone (hay Léto, mẹ của Apollon và Diane), bị Jupiter, trá hình thành con chim đại bàng, cưỡng bức.

[12] Léda: nàng bị Jupiter, trá hình thành con thiên nga, cưỡng bức.

[13] Jupiter trá hình thành Amphitryon, vua xứ Tirynthe, để quyến rũ người vợ của ông vua này có tên là Alcmène, sinh ra lực sĩ Hercule.

[14] Danaé: mang thai với Jupiter, nàng sinh ra Persée.

[15] Mnémosyne: nữ thần của Ký ức, ăn nằm với Jupiter và sinh ra các nữ thần Nghệ thuật.

[16] Con gái của Déo: tức là Proserpine (hay Perséphone), Déo là một tên khác của nữ thần Cérès(hay Déméter). Jupiter quyến rũ cả Proserpine, con gái của chính ông ta.

[17] Con gái của Éole: tức Canacé, vàÉole là ông vua xứ Thessalie. Neptune có đến năm con trai với nàng Canacé này.

[18] Énipée: con sông vùng Thessalie. Neptune đã cưỡng bức nàng Iphimédie, vợ của Aloeus, dưới hình dạng thần sông Énipée, và sinh ra hai con trai, gọi chung là Aloïdes (hay Aloades), một loại người khổng lồ.

[19] Nữ thần tóc vàng: tức là Cérès, mẹ của cô Proserpine. Vì bị thầnNeptune theo đuổi, vồ vập miết, bà tự biến mình thành con ngựa cái để tránh mặt nhưng không thoát khi Neptune cũng biến thể thành con ngựa đực. Hai vị thần này có với nhau con ngựa con tên là Aérion.

[20] Con ngựa có cánh: tức Pégase, mẹ là Méduse, sinh ra từ sự giao hợp giữa Méduse và Neptune trá hình thành con chim.

[21] Mélantho: con gái của Deucalion, và là cháu nội của Prométhée. Thần Neptune (dưới hình dạng con cá heo) và Mélantho có với nhau một đứa con trai tên là Delphos.

[22] Issé: con gái của Macarée, một cư dân ở đảo Lesbos. Nàng bị Apollon, dưới dạng kẻ chăn cừu, cưỡng bức.

[23] Chiron: một trong những “centaure” (nhân mã, nửa người, nửa ngựa), con của Saturne (Cronos, thần Thời gian) với tiểu nữ thần Phylira. Saturne, con của Cha Trời và Mẹ Đất, cai quản vũ trụ vào Thời đại Vàng (The Golden Age), có các con trai là Jupiter, Neptune (thần Đại dương) và Pluto (thần Cõi âm), và có các con gái là Junon (Héra, vợ của Jupiter), Cérès và Vesta (nữ thần Lửa). Saturne bị con trai út là Jupiter lật đổ, bị đày xuống vùng Tarturus (Cõi địa ngục, do con trai là Pluto cai quản).