Bất kể Nho học sau này phát triển ra sao, bị người đời sau đánh giá thế nào, từ thời Hán, địa vị của Nho học trong văn minh Hoa Hạ đã không thể lay chuyển. Sau khi hấp thụ tinh hoa của Chư tử bách gia, Nho học thời Hán đã khác xa với Nho học thời Xuân Thu. Thế nhưng tinh thần "Sĩ bất khả bất hoằng nghị, nhậm trọng nhi đạo viễn" (kẻ sĩ không thể không kiên cường, gánh nặng đường xa) và "cảm vi thiên hạ tiên" (dám đi đầu thiên hạ) lại được phát huy mạnh mẽ hơn, thậm chí còn có phần quá trớn.

Đáng tiếc đây lại là khúc tuyệt xướng cuối cùng. Khi lý tưởng tan vỡ, tâm thái của người đọc sách sụp đổ, dưới áp bức của hoàng quyền mà chuyển hướng sang phong độ Ngụy Tấn, thì xương sống của kẻ sĩ đã bị bẻ cong. Từ đó về sau, Nho gia không còn khí phách "Hoàng đế không được thì đổi người khác" nữa, chỉ còn lại sự nhẫn nhịn cầu toàn, chọn chủ mà thờ. Quân quyền thì thần thánh không thể xâm phạm, còn thần quyền thì hết lần này tới lần khác bị hạ thấp, cuối cùng trở thành nô tỳ của quân quyền.

Người đọc sách là tinh anh của xã hội. Khi tinh anh của một xã hội tự coi mình là nô tỳ, xã hội đó không thể nào tích cực tiến lên được. So sánh mà nói, những người đọc sách thời Hán là có trách nhiệm nhất. Có lẽ vì đi chưa xa khỏi thời cổ đại, hoặc có lẽ vì họ chưa bị giày vò đến mức tan xương nát thịt, nên mới có được cái khí chất cương mãnh hiếm thấy ở người đọc sách đời sau.

Thế nhưng tai họa đã giáng xuống. Hai lần Đảng cố - đặc biệt là sự mở rộng của lần Đảng cố thứ hai - đã khiến đảng nhân cảm nhận được sự dữ tợn và lật mặt vô tình của hoàng quyền. Chỉ là họ vẫn không phục, trái lại còn tụ tập với nhau, phát động đòn tấn công mạnh mẽ hơn vào hoàng quyền. Chỉ tiếc là họ không rõ, vì chủ nghĩa lý tưởng bẩm sinh của Nho học, họ định sẵn là sẽ không thành công. Còn minh chủ mà họ gửi gắm hy vọng lớn lao là Viên Thiệu, lúc này đã từ bỏ lý tưởng của họ, chỉ một lòng muốn thiết lập thiên hạ của riêng mình.

Tào Tháo, Tư Mã Ý đều là người kế thừa của Viên Thiệu, chỉ là phương pháp kế thừa khác nhau mà thôi, một kẻ thiên tả, một kẻ thiên hữu.

Cũng không phải tất cả người đọc sách đều không nhận ra nguy hiểm. Trái lại, người dũng cảm cố gắng cải cách bản thân Nho học thì thời nào cũng có. Tranh luận Kim Cổ văn có bóng dáng của tranh giành lợi ích, nhưng trong đó cũng ẩn chứa xu thế tư tưởng cải lương Nho học. Các học giả Cổ văn cố gắng dùng sự chất phác của Kinh Cổ văn để thay đổi phong khí rườm rà, hư ảo của Kinh Kim văn, ngày càng nhiều người tu tập cả Kim văn lẫn Cổ văn chính là vì mục đích này.

"Tả Truyện" chính là Kinh Cổ văn, bản thân Trương Chiêu là một nhà cải cách tiềm năng, chỉ là chính ông ta cũng chưa chắc nhận ra điều này. Thế nhưng Tôn Sách thì rõ. Khác với Thái Ung là một học giả thuần túy, Trương Chiêu có động cơ kinh bang tế thế mãnh liệt, ông là người của phái thực tiễn, quan tâm hơn đến vận mệnh của Nho học. Tôn Sách tới tìm Trương Chiêu, chính là vì tin rằng bản thân Trương Chiêu có xu hướng cải cách, có khả năng chấp nhận suy nghĩ của mình.

Quả nhiên, liên quan tới vận mệnh của Nho môn, Trương Chiêu không dám lơ là, thái độ cũng vô cùng thành khẩn. Với tư cách là người trong Nho môn, ông tuyệt đối không muốn Nho môn giống như Đạo môn trở thành học vấn ở ẩn, càng không muốn Nho môn giống như Mặc môn mà tiêu vong. So với vinh nhục sống chết cá nhân, vấn đề này quan trọng hơn.

"Tướng quân cứ việc nói thẳng."

Tôn Sách lại không chịu nói, mỉm cười lắc đầu. "Phủ quân, vấn đề này liên quan đến tương lai của Nho môn, không phải một câu hai câu là có thể nói rõ, cũng không phải viết vài bài văn là dễ dàng hoàn thành. Ta cảm thấy, từ khoảnh khắc Nho học trở thành một môn học vấn, Nho học đã có khiếm khuyết bẩm sinh. Đổng Trọng Thư dâng Thiên nhân tam sách, nhìn thì như tổng hợp tinh hoa bách gia, dung làm một lò, thực ra cũng hấp thụ luôn những tệ đoan cố hữu của các nhà. Cộng thêm mấy trăm năm gán ghép xuyên tạc này, đến tự giải thích cho chính mình cũng thành vấn đề. Giống như một thanh kiếm đồng, chất lượng vốn không bằng thép, lại còn khảm thêm đủ thứ tạp nham vào, trộn lẫn không ít tạp chất, nếu không hạ quyết tâm nấu lại tôi luyện, thì dù có sửa chữa thế nào cũng không thể sánh ngang với dao kiếm chế tạo mới."

Trương Chiêu hơi thiếu kiên nhẫn. "Tướng quân không cần vòng vo, dù có khó khăn đến đâu cũng phải làm, dù có xa xôi thế nào, bước đầu tiên này cũng không quá sáu thước."

Tôn Sách mỉm cười. "Phủ quân thấy, ta so với gia phụ, là thanh xuất ư lam (xanh hơn màu lam), hay là chiêm chi tại tiền, hốt yên tại hậu (ngước nhìn ở phía trước, chớp mắt đã thấy ở phía sau)?"

Trương Chiêu ngậm miệng. Ông đã hiểu ý của Tôn Sách. Nho môn đẩy Khổng Tử lên địa vị tôn sùng bậc thánh, người đọc sách dù tự phụ đến đâu cũng không dám nói mình có thể vượt qua Khổng Tử. Đệ tử đắc ý nhất của Khổng Tử là Nhan Hồi được gọi là "cử nhất tri thập" (biết một suy ra mười), ông ta cũng không dám nói mình vượt qua Khổng Tử. "Chiêm chi tại tiền, hốt yên tại hậu" chính là lời ông ta bày tỏ sự sùng bái với Khổng Tử. Điều này cũng dẫn đến một hậu quả, bất cứ ai giải thích kinh điển Nho môn đều không được trái ngược với lời Khổng Tử. Họ dành cả đời chú giải kinh sách, không dám bước ra khỏi rào dậu một bước. Sau này lại diễn biến ra sư pháp, gia pháp, không chỉ Khổng Tử không được trái, mà ngay cả lời giải thích của thầy cũng không được phản đối, nếu không sẽ bị người đời khinh miệt, hình như phản bội.

Nghe ý tứ này của Tôn Sách, hắn không chỉ phản đối sư pháp, gia pháp, mà còn muốn phản đối cả Khổng Tử. Hắn muốn "thanh xuất ư lam", không muốn từng bước bắt chước theo. Chỉ là như vậy, Nho môn còn là Nho môn sao?

"Tướng quân... rất tự tin, đây đương nhiên là chuyện tốt, nhưng tự tin quá mức, cũng sẽ biến thành tự phụ." Trương Chiêu không vì Tôn Sách là chủ quân mà nể mặt hắn, nói thẳng không kiêng dè. "Tướng quân cảm thấy đã 'thanh xuất ư lam' rồi sao?"

"Hiện tại ta có phải đã 'thanh xuất ư lam' hay không không phải là mấu chốt của vấn đề, mấu chốt nằm ở chỗ ta sẽ lấy điều này làm mục tiêu, dũng mãnh tinh tiến, sẽ không tự đặt giới hạn cho mình. Có một ngày, ta thậm chí hy vọng bản thân có thể vượt qua tiên tổ." Tôn Sách mỉm cười. "Phủ quân có dám có chí hướng như vậy không?"

Trương Chiêu nghẹn lời. Ông quả thực không tự phụ như Tôn Sách, không dám có suy nghĩ thách thức thầy, càng đừng nói đến Khổng Tử.

Tôn Sách đứng dậy. "Phủ quân, Nho môn có bệnh, ông là giấu bệnh sợ thầy (húy tật kỵ y), nhìn Nho môn từng bước suy tàn, hay là nhìn thẳng vào hiện thực, mổ bụng rạch ngực, rửa ruột gột tâm, tái tạo Nho môn? Cơ hội nằm trong tay ông, mong phủ quân suy nghĩ kỹ." Hắn bước được hai bước, lại quay lại. "Trương Phấn có thiên phú rất lớn về Mộc học, trong vòng ba năm năm, ta tin hắn có thể độc lập chủ trì một Mộc học đường."

Trương Chiêu hơi ngẩn ra, nghi hoặc nhìn Tôn Sách. "Tướng quân... là vì hắn mà nói giúp sao?"

"Không, việc này không cần ta nói giúp, ta chỉ hy vọng phủ quân có thể lấy đây làm cơ hội, suy nghĩ lại về tương lai của Nho môn. Vừa rồi chẳng phải ông cũng nói sao, Nho môn phản đối chỉ là kỳ kỹ dâm xảo, chứ không phản đối tất cả kỹ thuật. Hắn hiện tại giúp ta cải tạo chiến thuyền, không tính là kỳ kỹ dâm xảo chứ? Thực ra đạo thuật vốn không hề trái ngược, rất nhiều người khinh thường thuật là vì họ không hiểu thuật, càng không hiểu đạo ẩn giấu phía sau thuật. Đạo nào có phải là vật hư vô mờ mịt, bách tính ngày dùng mà không biết, người đọc sách lại không thể không biết. Phủ quân, ông nói ta nói có đúng không?"

Trương Chiêu nhịn không được bật cười. "Tướng quân khéo mồm khéo miệng, có tài của biện sĩ, ngược lại làm ta nhất thời không biết đáp lại thế nào. Tướng quân có thể nêu một ví dụ nói về điều này không?"

Tôn Sách cười, nghiêng đầu nhìn Trương Chiêu một lúc. "Ta nghe nói, kẻ đọc sách giỏi, có thể nảy sinh nghi vấn ở nơi không có nghi vấn. Vậy phủ quân trong cuộc sống hàng ngày có sự tinh tế như thế không?"

Trương Chiêu lắc đầu. "Ví dụ như?"

"Ví dụ như vạn vật thế gian, bất kể ném cao đến đâu đều sẽ rơi xuống đất, chỉ là thời gian dài ngắn mà thôi. Tại sao nhật nguyệt kinh hành (chuyển động) hàng tỉ năm, lại không rơi xuống, thậm chí không gần hơn chút nào? Lại ví như tại sao giọt sương lại trở thành giọt tròn, chứ không phải hình dạng khác? Tại sao xuân hạ thường có gió đông nam, mà thu đông thường có gió tây bắc? Những vấn đề như vậy chỉ cần nghĩ qua thôi cũng nhiều vô kể. Nho môn giảng thiên nhân cảm ứng, nhưng các người thực sự biết về trời sao?"

Trương Chiêu lông mày hơi nhíu lại, như đang suy tư.