Thói quen là một hành vi được lặp đi lặp lại đủ lâu để trở nên tự động. Quá trình hình thành thói quen bắt đầu bằng việc thử và sai. Bất cứ khi nào bạn bước vào một tình cảnh mới trong đời, não bạn sẽ ra quyết định. Ta sẽ phản ứng thế nào với điều này? Lần đầu tiên bạn vượt qua một vấn đề, bạn không chắc mình giải quyết như thế nào. Như con mèo của Thorndike, bạn chỉ đang thử xem cái nào có tác dụng.
Hoạt động thần kinh của não bộ trong giai đoạn này khá là cao. Bạn cẩn thận phân tích tình huống và đưa ra các quyết định có ý thức về cách hành động tiếp theo. Bạn tiếp nhận hàng tấn thông tin mới và cố gắng mọi mặt trong đó. Não bạn bận bịu học hỏi các đường hướng hành động hiệu quả nhất.
Thông thường, như con mèo ấn vào cái cần, bạn vô tình đụng phải giải pháp. Bạn cảm thấy lo lắng, và thấy là chạy vòng vòng sẽ giúp mình bình tĩnh lại. Tinh thần bạn mệt mỏi sau một ngày dài làm việc và bạn thấy chơi game sẽ giúp thư giãn. Thế là bạn mò mẫm, khám phá, khám phá, khám phá, và rồi - BENG - phần thưởng.
Sau khi bạn vô tình va vào một phần thưởng bất ngờ thì lần sau bạn đổi chiến thuật khác. Não bạn ngay lập tức bắt đầu xếp loại, liệt kê các sự kiện đứng trước phần thưởng. Chờ đã - chuyện này thật tuyệt. Mình đã làm gì trước đó nhỉ?
Đây chính là vòng lặp phản hồi đằng sau mọi hành vi con người: thử, thất bại, học, thử cái khác. Bằng luyện tập, các khoảnh khắc vô dụng sẽ dần tiêu biến và các hành động hữu ích bắt đầu được củng cố. Đấy chính là quá trình hình thành thói quen.
Bất kỳ lúc nào bạn đối mặt với một vấn đề lặp đi lặp lại, não bạn bắt đầu tự động hóa quy trình giải quyết vấn đề ấy. Thói quen chẳng qua là một chuỗi các giải pháp tự động cho những rắc rối và căng thẳng bạn phải đối mặt thường ngày. Như nhà khoa học hành vi Jason Hreha đã nói, “Thói quen đơn giản là các giải pháp đáng tin cho các vấn đề tái đi tái lại trong môi trường sống của chúng ta.”
Khi thói quen được tạo ra, mức độ hoạt động trong não giảm xuống. Bạn đã học được cách tập trung vào các tín hiệu báo trước thành công và bỏ qua những thứ khác. Khi một tình huống tương tự nảy sinh trong tương lai, bạn biết chắc cần phải tìm kiếm điều gì. Bạn không còn cần phải phân tích mọi góc độ của tình huống nữa. Não bạn bỏ qua quá trình thử và sai, và tạo ra một quy luật tinh thần: Nếu thế này, thì mình sẽ làm thế kia. Các kịch bản nhận thức này có thể được thi hành một cách tự động bất kỳ lúc nào tình huống tương ứng xảy ra. Thế là bây giờ, khi nào thấy căng thẳng bạn lại nóng lòng muốn chạy bộ. Khi vừa mới đi làm về, bạn chộp ngay lấy tay cầm chơi video game. Bạn từng cần phải nỗ lực để lựa chọn, giờ đây trở nên tự động. Một thói quen đã hình thành.
Thói quen chính là lối tắt học được từ kinh nghiệm. Theo nghĩa đó, thói quen chỉ là một mẩu ghi nhớ về các bước bạn từng thực hiện để giải quyết một vấn đề xảy ra trong quá khứ. Bất cứ khi nào các điều kiện hội tụ đủ, bạn có thể rút ra mẫu ký ức này và tự động áp dụng vào tình huống tương tự. Lý do chính mà não bạn ghi nhớ quá khứ là để dự đoán tốt hơn những gì sẽ có tác dụng trong tương lai.
Việc hình thành thói quen là cực kỳ hữu ích bởi vì phần ý thức của tâm trí là phần thắt cổ chai của não. Nó chỉ có thể tập trung vào một vấn đề trong một lúc. Kết quả là, não bạn luôn phải hoạt động để lưu trữ sức chú ý có ý thức cho các nhiệm vụ trọng yếu nhất. Bất cứ khi nào có thể, phần tâm trí có ý thức đều muốn đẩy nhiệm vụ sang cho phần tâm trí phi ý thức làm tự động. Đây chính xác là điều xảy ra khi thói quen được hình thành. Thói quen giảm bớt các gánh nặng nhận thức và giải phóng dung lượng hoạt động tinh thần, để bạn có thể phân bố sức chú ý của mình cho những nhiệm vụ khác.
Bất chấp hiệu năng của thói quen, nhiều người vẫn băn khoăn về lợi ích của chúng. Các lập luận thường thấy như là: “Thói quen có làm cuộc sống của tôi nhàm chán không? Tôi không muốn nhét mình vào một lối sống mà tôi không thích. Quá nhiều nếp sống thường lệ liệu có lấy đi sự sinh động hay tính ngẫu hứng của đời sống chăng?” Hiếm khi. Những thắc mắc như vậy đã tạo ra một thế lưỡng phân giả hiệu. Chúng khiến bạn nghĩ rằng mình phải chọn lựa giữa hai thứ, tạo lập thói quen và đạt được tự do. Trong khi đó, thực tế là hai thứ này đi cùng với nhau.
Thói quen không hạn chế tự do. Thậm chí còn tạo ra tự do. Thực tế là những người không kiểm soát được thói quen của mình thường chính là những người có ít tự do nhất. Nếu không có thói quen tài chính tốt, bạn sẽ luôn phải vật lộn đi kiếm từng đồng từng cắc tiếp theo. Nếu không có thói quen sức khỏe lành mạnh, bạn sẽ luôn cảm thấy mình thiếu năng lượng. Nếu không có thói quen học hỏi tốt, bạn sẽ luôn cảm thấy như mình tụt hậu so với thế giới. Nếu luôn bị buộc phải ra quyết định cho những nhiệm vụ giản đơn - khi nào nên đi tập thể dục, nên đi đâu viết lách, khi nào nên trả tiền hóa đơn - thì bạn sẽ có ít thời gian tự do hơn. Chỉ khi khiến các quy tắc cơ bản của đời sống trở nên đơn giản hơn thì bạn mới có thể tạo ra đủ không gian tinh thần cho mình suy nghĩ và tự do sáng tạo.
Đổi lại, khi thói quen của bạn đã vào guồng, căn bản cuộc sống đã được thu xếp và hoàn tất, thì tâm trí bạn sẽ tự do tập trung vào các thử thách mới và lên đường thu phục các tầng vấn đề mới. Tạo lập thói quen ở hiện tại cho phép bạn làm được nhiều hơn những gì bạn muốn trong tương lai.
