Gien của bạn vận hành bên dưới bề mặt mọi thói quen. Thực ra là bên dưới bề mặt mọi hành vi. Người ta quan sát thấy rằng gien ảnh hưởng đến tất cả mọi thứ từ số giờ bạn bỏ ra để xem truyền hình cho đến tỷ lệ kết hôn hay ly dị, cho đến khuynh hướng sa vào nghiện ngập, rượu chè, thuốc lá. Có một thành tố di truyền trọng yếu khiến bạn là một người vâng lời hoặc chống đối khi đối mặt với cường quyền, mức độ dễ tổn thương hay khả năng kháng cự tình huống căng thẳng, khuynh hướng chủ động hay bị động, và ngay cả việc bạn cảm thấy thích thú hay buồn chán trong các trải nghiệm giác quan như khi tham gia một buổi hòa nhạc. Như Robert Plomin, nhà di truyền học hành vi ở Đại học King, London, nói với tôi, “Đã đến lúc chúng ta dừng các cuộc thử nghiệm tìm hiểu xem các nét tính cách có thành tố di truyền hay không, bởi vì ta không tìm ra một đặc điểm nào mà không bị ảnh hưởng bởi gien cả.”

Tóm lại, những đặc điểm di truyền đặc hữu của bạn mở đường cho bạn đến một tính cách riêng biệt nào đó. Tính cách của bạn là tập hợp những đặc điểm nhất quán từ tình huống này đến tình huống khác. Có một phân tích đặc điểm tính cách đáng tin cậy nhất về mặt khoa học tên là “Năm Nét Lớn”[1], được chia nhỏ thành năm phổ hành vi.

Cởi mở với trải nghiệm: từ cực tò mò cùng óc sáng tạo trải dài đến cực thận trọng cùng kiên định. Tận tâm: có tổ chức cùng năng suất cao đến dễ dãi cùng tự phát. Hướng ngoại: cởi mở cùng tràn đầy năng lượng đến cô độc cùng kín đáo (hay còn gọi là người hướng ngoại và hướng nội). Dễ chịu: thân thiện cùng trắc ẩn đến thách thức cùng tách biệt. Bất ổn: lo lắng cùng nhạy cảm cho đến tự tin, bình tĩnh cùng vững vàng.

Cả năm tính cách trên đều có nền tảng sinh học. Thí dụ như tính hướng ngoại, có thể để ý thấy từ lúc mới sinh. Nếu những nhà khoa học mở một âm thanh lớn ở phòng dưỡng nhi, một số em bé sẽ quay về hướng có âm thanh trong khi một số khác sẽ quay đi. Khi những nhà nghiên cứu theo dõi các em bé này theo thời gian, họ phát hiện ra rằng những em bé quay mặt về hướng có âm thanh nhiều khả năng sẽ lớn lên trở thành người hướng ngoại. Còn những bé quay mặt đi thì nhiều khả năng sẽ trở thành người hướng nội.

Những người có tính đồng thuận cao thường tốt bụng, ân cần, và ấm áp. Họ cũng có xu hướng có mức oxytocin tự nhiên cao hơn, một loại hormone có vai trò quan trọng trong các liên kết xã hội, tăng cảm giác tin tưởng, và cũng có tác dụng chống trầm cảm. Bạn có thể hình dung một người nào đó có mức oxytocin cao hơn thì sẽ có xu hướng dễ tạo ra các thói quen như viết ghi chú cảm ơn hay tổ chức sự kiện xã hội hơn.

Thí dụ thứ ba, hãy xem xét về tính bất ổn, một đặc điểm tính cách có ở tất cả mọi người với nhiều cấp độ khác nhau. Những người có tính bất ổn cao thường dễ bị chứng lo âu quá mức hơn những người khác. Đặc điểm này có liên hệ với tính mẫn cảm của hạch hạnh nhân, một vùng não có nhiệm vụ nhận diện các hiểm họa. Nói cách khác, những người nhạy cảm với các tín hiệu tiêu cực trong môi trường sống thường có điểm cao trong tính bất ổn.

Thói quen của ta không phải chỉ được quyết định bởi tính cách, nhưng chắc chắn rằng gien đẩy chúng ta về một hướng nhất định nào đó. Những ưu tiên có gốc rễ thâm sâu của ta khiến cho có một số hành vi thì dễ dàng hơn đối với một số người so với những người khác. Bạn không cần phải hối tiếc hay mặc cảm vì những khác biệt này, nhưng bạn cần phải giải quyết nó. Thí dụ một người có điểm thấp trong tính tận tâm thì sẽ khó mà ngăn nắp một cách tự nhiên, và sẽ cần dựa nhiều vào thiết kế môi trường sống để duy trì thói quen tốt. (Xin nhắc các độc giả có tính tận tâm thấp trong số chúng ta, thiết kế môi trường sống là một chiến lược được thảo luận ở Chương 6 và 12.)

Nói chung là bạn nên xây dựng các thói quen phù hợp với tính cách của mình.[2] Người ta có thể giảm mỡ thừa và tập luyện như một vận động viên thể hình, nhưng nếu bạn thích leo núi hay đạp xe hoặc chèo thuyền, vậy thì hãy định hình thói quen tập thể dục của bạn quanh các sở thích đó. Nếu bạn của bạn theo đuổi một chế độ ăn kiêng tinh bột nhưng bạn cho rằng kiêng chất béo thì hợp với bạn hơn, vậy thì cứ thế mà làm. Nếu bạn muốn đọc sách nhiều hơn, đừng ngại nếu bạn thích đọc tiểu thuyết ngôn tình hơn sách phi hư cấu. Hãy đọc bất cứ gì khiến bạn say mê.[3] Bạn không cần phải xây dựng các thói quen mà mọi người bảo bạn. Hãy chọn thói quen bạn thấy phù hợp với mình, chứ không phải thói quen nhiều người ưa chuộng.

Luôn luôn có một phiên bản khác của mọi thói quen có thể khiến bạn cảm thấy vui vẻ và thỏa mãn. Hãy tìm ra nó. Thói quen cần phải tạo ra cảm giác thích thú nếu bạn muốn duy trì. Đây là ý tưởng mấu chốt đằng sau Nguyên tắc số 4.

Đo ni đóng giày thói quen theo tính cách là một khởi đầu tốt, nhưng câu chuyện vẫn chưa kết thúc. Nào ta cùng chú ý đến cách tìm kiếm và thiết kế các tình huống mà bạn có lợi thế.

❀ ❀ ❀

[1] The “Big Five”.

[2] Nếu bạn hứng thú với một bài trắc nghiệm tính cách, bạn có thể vào liên kết này để đến những bài kiểm tra đáng tin cậy nhất: atomichabits.com/personality. (TG)

[3] Nếu đó là Harry Potter, thì tôi là đồng minh của bạn. (TG)