Thử tưởng tượng bạn là một động vật lang thang trên đồng bằng châu Phi - một con hươu cao cổ hay voi hoặc sư tử gì đó. Trong tất cả các ngày, hầu hết mọi quyết định của bạn có tác động ngay tức thời. Bạn lúc nào cũng nghĩ về việc sẽ ăn gì hay ngủ ở đâu hoặc cách để tránh thú săn. Bạn liên tục tập trung vào hiện tại hay tương lai rất gần. Bạn đang sống trong cái mà các nhà khoa học gọi là một môi trường lợi-ích-tức thời[1] bởi vì hành động của bạn sẽ phát sinh kết quả tức thời và dứt khoát.

Giờ trở lại với cuộc sống nhân loại của mình. Trong xã hội hiện đại, rất nhiều điều bạn lựa chọn hôm nay sẽ không cho bạn lợi ích ngay tức khắc. Nếu bạn làm tốt công việc, bạn sẽ nhận lương trong vài tuần tới. Nếu hôm nay bạn tập thể dục, có thể năm sau bạn sẽ không thừa cân. Nếu bây giờ bạn tiết kiệm, có thể vài chục năm nữa khi về hưu bạn sẽ có đủ tiền để tiêu. Bạn đang sống trong cái mà các nhà khoa học gọi là một môi trường lợi-ích-trì-hoãn[2] bởi vì bạn phải làm nhiều năm trời trước khi hành động của bạn cho ra thành quả mà bạn dự định.

Não người không tiến hóa cả đời trong một môi trường lợi-ích-trì-hoãn. Di sản cổ xưa nhất còn sót lại của loài người hiện đại, được biết đến với tên Homo sapiens sapiens, đã xấp xỉ hai trăm ngàn năm trước rồi. Đây là những người đầu tiên có bộ não gần giống chúng ta. Đặc biệt ở người hiện tại, vùng vỏ não mới - bộ phận mới nhất của não và khu vực chịu trách nhiệm cho những chức năng cao cấp như ngôn ngữ - có kích thước gần như bằng kích thước của người hai trăm ngàn năm trước. Bạn bước đi cũng bằng những loại phần cứng tương tự như tổ tiên thời đồ đá của mình.

Chỉ mới gần đây - khoảng năm trăm năm gần nhất - xã hội mới chuyển hóa thành dạng môi trường lợi-ích-trì-hoãn chiếm ưu thế.[3]

So với tuổi đời của bộ não, xã hội hiện đại quá mới mẻ. Chỉ trong vòng một trăm năm trở lại đây, ta chứng kiến sự phát triển của xe hơi, máy bay, tivi, máy tính cá nhân, internet, điện thoại thông minh, và Beyoncé. Thế giới thay đổi nhiều trong những năm gần đây, nhưng bản chất con người thì ít thay đổi.

Cũng giống như những động vật khác ở thảo nguyên châu Phi, tổ tiên của chúng ta dành cả ngày để phản ứng lại với các đe dọa chí mạng, bảo vệ bữa ăn tiếp theo, và tìm nơi tránh bão. Đặt trọng tâm vào sự thỏa mãn tức thời là hoàn toàn hợp lý. Tương lai xa xôi kia ít được quan tâm hơn. Và sau hàng ngàn thế hệ sống trong môi trường lợi-ích-tức-thời, não của chúng ta tiến hóa để ưu tiên các kết quả nhanh thay vì kết quả lâu dài.

Những nhà kinh tế hành vi gọi xu hướng này là sự bất định thời gian. Tức là, cách não bộ ước lượng những phần thưởng là bất định dọc theo chiều thời gian.[4] Bạn coi trọng hiện tại hơn tương lai. Thường thì xu hướng này phục vụ tốt cho chúng ta. Một phần thưởng chắc chắn có được lúc này thì đáng giá hơn phần thưởng có lẽ có khả năng xảy ra trong tương lai. Nhưng thỉnh thoảng, khuynh hướng của chúng ta đối với sự thỏa mãn tức thời tạo ra vài vấn đề.

Tại sao một người lại hút thuốc khi họ biết nó tăng nguy cơ ung thư phổi? Tại sao một người lại ăn nhiều khi họ biết nó tăng nguy cơ béo phì? Tại sao một người lại quan hệ tình dục không an toàn khi họ biết nó có khả năng gây ra các bệnh lây qua đường tình dục? Một khi bạn biết cách bộ não ưu tiên phần thưởng nào, thì câu trả lời liền rõ ràng: Hậu quả của thói quen xấu thì trì hoãn còn phần thưởng thì có ngay tức thời. Hút thuốc có thể giết bạn mười năm nữa, nhưng nó giảm căng thẳng và giảm sự thèm muốn nicotine ngay bây giờ. Ăn nhiều có hại trong thời gian dài nhưng mang lại cảm giác ngon miệng trong hiện tại. Tình dục - an toàn hay không - tạo nên khoái cảm ngay lập tức. Bệnh tật và lây nhiễm không cho thấy dấu hiệu trong nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí nhiều năm.

Mọi thói quen đều tạo ra vô số kết quả theo thời gian. Không may thay, kết quả này thường trái ngược nhau. Với những thói quen xấu, kết quả tức thời thường tốt hơn, chỉ hậu quả sau cùng mới tệ. Với những thói quen tốt thì ngược lại: Kết quả tức thời chẳng dễ chịu gì, nhưng thành quả sau cùng thì lại tốt. Nhà kinh tế Frédéric Bastiat giải thích vấn đề này rõ ràng khi ông viết, “Gần như luôn luôn xảy ra chuyện là khi những hệ quả tức thời được ưa chuộng hơn, thì hậu quả sau cùng luôn vô cùng tệ hại, và ngược lại... Thường thì, thói quen nào mà ban đầu càng cho ra kết quả ngọt ngào, thì hậu quả về sau càng đắng.”

Nói một cách khác, cái giá phải trả cho những thói quen tốt thì ở hiện tại. Và cái giá phải trả cho những thói quen xấu lại ở tương lai.

Bộ não có khuynh hướng ưu tiên những gì ở hiện tại có nghĩa là bạn không thể dựa vào các ý định tốt. Khi bạn lập kế hoạch - để giảm cân, viết sách, hay học ngoại ngữ - thì thực chất là bạn đang lập ra kế hoạch cho cái tôi tương lai. Và khi bạn mường tượng ra mình muốn cuộc sống như thế nào, thì bạn dễ thấy các giá trị của việc thực hiện các hành động có ích trong thời gian dài. Chúng ta đều muốn có cuộc sống tốt hơn cho chúng ta của tương lai. Tuy nhiên, khi đối diện với khoảnh khắc đưa ra quyết định, sự thỏa mãn tức thời thường thắng. Lúc này bạn không còn lựa chọn cho Bạn Của Tương Lai, người đang mơ có dáng đẹp, giàu hơn hay hạnh phúc hơn. Bạn đang lựa chọn cho Bạn Của Hiện Tại, người muốn no đủ, nuông chiều, và được giải trí. Như một luật chung, khi một hành động tạo ra càng nhiều sự vui sướng ngay tức thời, bạn sẽ càng nghi ngờ không biết nó có phù hợp với những mục tiêu lâu dài hay không.[5]

Với việc hiểu rõ hơn nguyên nhân đã khiến não bộ chúng ta lặp đi lặp lại một số hành vi và né tránh một số khác, hãy cập nhật Quy tắc Cơ bản trong Thay đổi Hành vi: Cái gì ngay lập tức tạo được phần thưởng sẽ được lặp lại. Cái gì ngay lập tức tạo ra sự trừng phạt sẽ bị né tránh.

Chuyện chúng ta ưu tiên các thỏa mãn tức thời hơn hé lộ một sự thật quan trọng dẫn đến thành công: Bởi vì bản chất chúng ta như vậy, hầu hết mọi người sẽ dành nhiều thời gian để đuổi theo những gì tạo ra sự thỏa mãn nhanh chóng. Con đường ít người đi là con đường của những sự thỏa mãn bị trì hoãn. Nếu bạn sẵn lòng chờ phần thưởng, bạn gặp ít cạnh tranh và thường có phần thưởng lớn hơn. Người xưa có câu, dặm cuối luôn là nơi ít người đi tới.

Các nghiên cứu thật sự đã chỉ ra như thế. Những người giỏi trì hoãn sự hưởng thụ của mình có điểm số SAT cao hơn, mức độ lạm dụng chất kích thích thấp hơn, nguy cơ béo phì thấp hơn, phản ứng lại với căng thẳng tốt hơn, và có kỹ năng xã hội vượt bậc. Chúng ta đều thấy những điều đó diễn ra trong cuộc sống của mình. Nếu bạn trì hoãn việc xem tivi và làm bài tập xong trước, bạn sẽ học được nhiều hơn và có thành tích tốt hơn. Nếu bạn không mua món tráng miệng và khoai tây chiên ở cửa hàng, bạn thường sẽ ăn thực phẩm giàu dinh dưỡng hơn khi bạn về nhà. Có một số lúc, thành công đạt được trong gần như mọi lĩnh vực yêu cầu bạn phải phớt lờ đi một phần thưởng tức thời để có được một phần thưởng trì hoãn.

Vấn đề nằm ở đây: Hầu hết người ta đều biết cơn vui sướng bị trì hoãn kia là một sự tiếp cận khôn ngoan hơn. Họ muốn có được lợi ích của các thói quen tốt: Để được khỏe mạnh, làm việc hiệu quả, và bình yên. Nhưng những thành quả này hiếm khi xuất hiện đầu tiên tại thời điểm đưa ra quyết định. May thay, bạn có thể tự luyện tập để trì hoãn cơn vui sướng - nhưng cần phải luyện cùng với những hạt mầm của bản chất loài người, không phải chống lại nó. Cách tốt nhất để thực hiện điều này là tạo ra một ít vui sướng tức thời cho những thói quen có thể đền bù lại trong thời gian dài và một ít khổ cực tức thời cho những thói quen ngược lại.

❀ ❀ ❀

[1] Immediate-return environment.

[2] Delayed-return environment.

[3] Sự chuyển hóa thành môi trường trì-hoãn-phản-hồi có lẽ bắt đầu trong khoảng thời gian xuất hiện nông nghiệp mười ngàn năm trước khi nông dân bắt đầu trồng cây cùng mong đợi đến mùa thu hoạch vài tháng sau đó. Tuy nhiên, chỉ mới vài thế kỷ gần đây thì cuộc sống của chúng ta mới lấp đầy toàn những lựa chọn trì-hoãn-phản-hồi: kế hoạch sự nghiệp, kế hoạch nghỉ hưu, kế hoạch du lịch, và mọi thứ khác chiếm chỗ trên lịch của chúng ta. (TG)

[4] Sự bất định thời gian (time inconsistency) còn gọi là sự trừ hao ngoa dụ. (TG)

[5] Điều này cũng ảnh hưởng đến việc đưa ra quyết định của chúng ta. Bộ não đánh giá quá cao các nguy cơ từ bất cứ thứ gì trông có vẻ như là một mối hiểm họa ngay trực tiếp nhưng gần như không xảy ra thực sự: máy bay của bạn rơi sau một vài chấn động nhỏ, một tên trộm lẻn vào khi bạn đang ở nhà một mình, một kẻ khủng bố đánh bom chiếc xe buýt mà bạn đang ở trên đó. Trong khi đó, nó xem nhẹ những gì được cho là những mối hại xa xôi nhưng lại nhiều khả năng xảy ra: chất béo tích tụ đều đặn từ việc ăn thức ăn không dinh dưỡng, sự giảm sút cơ bắp từ việc ngồi văn phòng, núi đồ chất đống khủng khiếp khi bạn không dọn phòng. (TG)