Lúc ban đầu, lặp đi lặp lại một thói quen là vô cùng cần thiết cho việc tích lũy bằng chứng cho căn tính mong muốn. Tuy vậy, khi bạn đã gắn bó với căn tính mới này rồi, các niềm tin ấy có thể níu chân bạn tiến triển lên tầm cao hơn. Khi chống lại bạn, căn tính sẽ tạo ra một “niềm kiêu hãnh” khuyến khích bạn phớt lờ các điểm yếu và ngăn bạn thực sự tiến lên. Đây là một trong các mặt trái của việc xây dựng thói quen.

Một ý niệm càng thiêng liêng với ta bao nhiêu - nghĩa là, nó càng gắn chặt vào căn tính của ta bao nhiêu - thì ta bảo vệ nó trước công kích càng mạnh mẽ. Bạn sẽ thấy điều này trong mọi ngành nghề. Người giáo viên từ chối các phương pháp dạy học tân tiến và bám chặt vào giáo án đã qua kiểm chứng của mình. Nhà quản lý cựu chiến binh kiên quyết làm mọi thứ “theo cách của mình”. Viên bác sĩ phủ quyết các ý kiến của người đồng sự trẻ hơn. Ban nhạc ra mắt được một album tạo được tiếng vang lớn và rồi đi vào lối mòn. Chúng ta càng bám chặt vào một căn tính, thì nó càng vững chắc đến mức rất khó cho ta vượt qua.

Có một giải pháp là tránh để cho bất kỳ khía cạnh nào trong căn tính trở thành phần áp đảo con người bạn. Theo lời nhà đầu tư Paul Graham, “Giữ căn tính của bạn nhỏ thôi.” Bạn càng để cho một niềm tin định hình mình nhiều bao nhiêu thì bạn càng ít có khả năng thích nghi khi cuộc sống biến thiên quanh bạn. Nếu bạn dồn mọi thứ bạn có vào vị trí hậu vệ dẫn bóng, hay vào một đối tác ở công ty, hay bất cứ điều gì, thì khi điều đó mất đi, bạn sẽ sụp đổ. Nếu bạn là người ăn chay rồi sau đó mắc phải một vấn đề về sức khỏe buộc bạn phải thay đổi chế độ ăn của mình, bạn sẽ gặp khủng hoảng căn tính. Khi bạn bám quá chặt vào một căn tính, bạn trở nên dễ vỡ. Mất một thứ và bạn đánh mất cả bản thân mình.

Trong phần lớn khoảng thời gian thanh thiếu niên, trở thành một vận động viên là một phần chính yếu trong căn tính của tôi. Khi sự nghiệp bóng chày kết thúc, tôi đã phải vất vả đi tìm lại bản thân. Khi bạn dành toàn bộ cuộc sống của mình để định nghĩa mình theo một cách, thì lúc nó không còn nữa, bạn là ai lúc này?

Các cựu chiến binh và các doanh nhân về hưu cho thấy các cảm giác tương tự. Khi căn tính của bạn gói gọn trong một niềm tin như “Tôi là một người lính vĩ đại”, thì khi không còn tại ngũ, chuyện gì sẽ xảy ra? Với nhiều chủ doanh nghiệp, căn tính của họ sẽ đâu đó đại ý như “Tôi là một CEO” hay “Tôi là nhà sáng lập”. Nếu bạn dành từng phút giây trong đời sống khi thức của mình cho công ty, vậy bạn sẽ thấy thế nào sau khi bán nó đi?

Chìa khóa làm dịu bớt sự mất mát căn tính là tái định nghĩa bản thân theo cách giữ lại các khía cạnh quan trọng của căn tính ngay cả khi vai trò nào đó của bạn thay đổi.

“Tôi là một vận động viên” trở thành “Tôi là kiểu người có tinh thần kiên cường và thích các thử thách về thể chất”. “Tôi là một người lính vĩ đại” trở thành “Tôi là kiểu người kỷ luật, đáng tin cậy và làm việc đội nhóm tốt”. “Tôi là một CEO” trở thành “Tôi là kiểu người xây dựng và kiến tạo”.

Khi được lựa chọn hiệu quả, một căn tính có thể linh hoạt thay vì dễ gãy vỡ. Như nước lượn quanh một trở vật, căn tính của bạn sẽ hợp tác với hoàn cảnh thay đổi thay vì chống lại chúng.

Đoạn trích sau đây từ Đạo đức kinh bao hàm hoàn hảo ý tưởng trên: