Triết gia người Pháp Denis Diderot sống gần như cả đời trong nghèo khó, nhưng tất cả thay đổi vào một ngày năm 1765.

Con gái của Diderot sắp kết hôn mà ông thì không thể nào chi trả nổi cho đám cưới. Dù túng thiếu nhưng Diderot nổi danh trong vai trò đồng sáng lập và tác giả của Encyclopédie, một trong những bộ từ điển bách khoa toàn diện nhất thời bấy giờ. Khi Catherine Đại đế, Nữ hoàng Nga, nghe về các vấn đề tài chính của Diderot, trái tim bà cảm thương cho ông. Bà là một người yêu thích đọc sách và vô cùng hâm mộ bộ bách khoa từ điển của Diderot. Bà đề nghị mua lại thư viện riêng của Diderot với giá 1.000 bảng Anh - hơn 150.000 đô-la Mỹ theo thời giá bây giờ[1]. Thế là bất thình lình, Diderot có một khoản tiền kếch xù. Với cục tiền mới này, ông không những chi trả được cho đám cưới mà còn mua được cho mình một chiếc áo choàng màu đỏ tươi.

Tấm áo choàng màu đỏ của Diderot vô cùng xinh đẹp. Thực tế là nó đẹp tới mức ngay lập tức ông nhận thấy nó thật chỏi với mấy thứ xoàng xĩnh mà ông có trong nhà. Ông viết rằng có gì đó “không còn tương thích, không còn thống nhất, không còn đẹp đẽ” giữa tấm áo choàng thanh nhã và toàn bộ đồ đạc còn lại của mình.

Rất nhanh chóng Diderot cảm thấy thôi thúc phải nâng cấp đồ dùng của mình. Ông thay tấm thảm cũ bằng một tấm từ Damascus. Ông trang hoàng lại nhà với mấy tác phẩm điêu khắc đắt tiền. Ông mua một tấm gương đặt phía trên bệ lò sưởi, và một chiếc bàn bếp ngon lành hơn. Ông vứt chiếc ghế mây của mình đi, thay bằng một chiếc ghế bọc da. Như hàng cờ domino ngã đổ dây chuyền, ông mua hết món này đến món khác.

Hành vi của Diderot không hiếm gì. Trong thực tế, xu hướng hết mua món này đến món khác có một tên gọi riêng cho nó: Hiệu ứng Diderot. Hiệu ứng Diderot phát biểu rằng việc sở hữu một món đồ mới thường tạo ra một vòng xoáy tiêu thụ và dẫn tới những đợt mua hàng thêm nữa.

Bạn có thể nhận thấy mô thức này ở khắp mọi nơi. Bạn mua một chiếc đầm và phải mua thêm một đôi giày mới và hoa tai mới cho đồng điệu. Bạn mua một chiếc sofa và đột nhiên đắn đo về bố cục toàn bộ phòng ngủ của mình. Bạn mua một món đồ chơi cho con và nhanh chóng phát hiện ra mình đã mua toàn bộ phụ kiện đi kèm với nó. Đó là phản ứng mua sắm dây chuyền.

Rất nhiều hành vi con người đi theo vòng tròn này. Bạn thường quyết định mình cần làm gì tiếp theo dựa trên việc mình vừa hoàn thành trước đó. Bước vào nhà tắm dẫn tới việc rửa tay và hong khô tay, việc này lại nhắc bạn nhớ mình cần phải cho mớ khăn bẩn vào thùng giặt, thế là bạn thêm xà phòng giặt đồ vào danh sách đi chợ, và cứ thế. Không có hành vi nào xảy ra độc lập. Mỗi một hành động đều là tín hiệu kích hoạt hành vi tiếp theo.

Tại sao điều này lại quan trọng?

Khi nói đến việc tạo lập thói quen, bạn có thể tận dụng đặc tính liên kết của hành vi để có lợi cho mình. Một trong những cách tốt nhất để xây dựng một thói quen mới là định vị nó với một thói quen bạn đang thực hiện mỗi ngày và sau đó xếp hành vi mới này lên đầu. Đây được gọi là chồng lớp thói quen.

Chồng lớp thói quen là một hình thức đặc biệt của dự định thực thi. Thay vì kết nối thói quen mới của mình với thời gian và địa điểm cụ thể, bạn có thể gắn nó với một thói quen bạn đang có. Phương pháp này, được tạo ra bởi BJ Fogg trong một phần chương trình Thói quen Tí hon[2] của ông, có thể được dùng để thiết kế một tín hiệu rõ ràng cho gần như mọi thói quen[3].

❀ ❀ ❀

[1] Ngoài món tiền trả cho thư viện, Catherine Đại đế còn yêu cầu Diderot bảo quản những quyển sách bà cần, và trả lương hằng năm cho ông như người thủ thư của bà. (TG)

[2] Tiny Habits program - BJ Fogg.

[3] Fogg gọi chiến lược này là “công thức Thói quen Tí hon”, nhưng tôi sẽ gọi nó là công thức chồng lớp thói quen trong quyển sách này. (TG)