Mỗi một hành vi đều có một cơn thèm muốn trên bề mặt và một động cơ thẳm sâu bên dưới. Tôi thường có một cơn thèm muốn như thế này: “Tôi muốn ăn taco[1].” Nếu bạn hỏi vì sao tôi muốn ăn taco, tôi sẽ không nói: “Vì tôi cần thức ăn để tồn tại.” Nhưng sự thực là, đâu đó thẳm sâu bên trong, tôi có động lực ăn taco vì tôi phải ăn để sống. Động cơ sâu bên dưới là kiếm thức ăn nước uống, ngay cả cơn thèm muốn cụ thể của tôi là một cái bánh taco.

Một số động cơ bên trong của ta gồm có:[2]

Bảo tồn năng lượng Kiếm thức ăn nước uống Tìm kiếm tình yêu và tái sinh sản Liên kết và gắn bó với người khác Giành được sự thừa nhận và công nhận của xã hội Giảm bớt sự không chắc chắn Đạt được địa vị và đặc quyền

Cơn thèm chỉ là hiện thân cụ thể của một động cơ sâu hơn bên dưới. Bộ não của bạn không tiến hóa để có một khao khát hút thuốc, lướt Instagram hay chơi trò chơi điện tử. Ở tầm mức sâu hơn, bạn chỉ là đang muốn giảm bớt sự bất ổn và giải tỏa căng thẳng, để được xã hội thừa nhận và công nhận, hoặc giả để giành được vị thế.

Hãy nhìn vào gần như mọi sản phẩm của việc hình thành thói quen mà xem, bạn sẽ thấy không có cái nào tạo ra động lực mới cả, mỗi một sản phẩm đều gắn với các động cơ bên dưới trong bản chất loài người.

Tìm kiếm tình yêu và tái sinh sản = dùng Tinder Liên kết và gắn bó với người khác = lướt Facebook Giành được sự thừa nhận và công nhận của xã hội = đăng bài trên Instagram Giảm bớt sự không chắc chắn = tìm kiếm trên Google Đạt được địa vị và đặc quyền = chơi trò chơi điện tử

Thói quen của bạn là giải pháp trong thời hiện đại cho các khát khao cổ xưa. Phiên bản mới hơn của các tật cũ. Các động cơ đằng sau hành vi vẫn giữ nguyên như cũ. Các thói quen đặc trưng ta có sẽ khác nhau theo từng thời kỳ lịch sử.

Đây là phần hữu dụng nhất: Có rất nhiều con đường khác nhau cùng dẫn về một động cơ bên dưới. Một người có thể học cách giảm căng thẳng bằng việc hút một điếu thuốc lá. Một người khác học cách giảm căng thẳng bằng việc chạy bộ. Thói quen hiện tại của bạn không chắc là cách tốt nhất cho vấn đề bạn đang đối mặt; có khi chúng chỉ là các cách bạn từng biết. Một khi đã gắn một giải pháp với một vấn đề cần giải quyết, bạn sẽ tiếp tục viện tới nó khi cần.

Thói quen hoàn toàn là câu chuyện về sự liên tưởng. Các liên tưởng này sẽ quyết định xem chúng ta dự đoán một thói quen có đáng để tái diễn hay không. Như ta đã bàn trong phần Nguyên tắc số 1, não bạn liên tục hấp thụ thông tin và chú ý đến tín hiệu trong môi trường. Mỗi khi nhận được một tín hiệu, não bạn lập tức chạy một mô phỏng và một dự đoán về điều nên làm tiếp theo.

Tín hiệu: Bạn nhận ra lò nướng đang nóng.

Dự đoán: Nếu mình chạm vào thì sẽ bị phỏng, cho nên mình phải tránh đụng vào nó.

Tín hiệu: Bạn nhận ra đèn giao thông chuyển sang màu xanh.

Dự đoán: Nếu mình đạp vào chân ga, mình sẽ vượt qua giao lộ an toàn và đến gần với đích đến hơn, vì vậy mình nên đạp vào chân ga.

Bạn thấy một tín hiệu, phân loại nó theo kinh nghiệm quá khứ, và quyết định phản ứng thích hợp.

Điều này xảy ra chỉ trong tích tắc, nhưng nó đóng vai trò thiết yếu trong thói quen của bạn bởi lẽ mọi hành động xảy ra đều là từ một dự đoán đi trước. Đời nghe như chuỗi phản ứng lại một cách thụ động, nhưng thực ra nó khá dễ đoán. Suốt ngày dài, bạn luôn luôn ở trong quá trình thực hiện các phỏng đoán tốt nhất để hành động dựa trên những điều mới vừa nhìn thấy và những thứ đã hiệu quả với mình trong quá khứ. Bạn liên tục dự đoán điều sẽ xảy ra trong khoảnh khắc tiếp theo.

Hành vi của chúng ta phụ thuộc nặng nề vào các dự đoán này. Nói khác đi, hành vi của ta phụ thuộc rất lớn vào cách ta diễn giải các sự kiện xảy ra với mình, chứ không hẳn chỉ vào hiện thực khách quan của bản thân sự kiện. Hai người cùng nhìn vào một điếu thuốc, một người cảm thấy thôi thúc muốn châm lửa trong khi người kia cự tuyệt vì cái mùi của nó. Cùng một tín hiệu có thể kích hoạt cả thói quen tốt lẫn thói quen xấu, tùy thuộc vào bạn đang dự đoán điều gì. Nguồn cơn của các thói quen bạn có thực ra chính là những phỏng đoán đi trước các thói quen ấy.

Các dự đoán này dẫn tới cảm giác, đây chính là cách ta thường mô tả một cơn thèm muốn - một cảm giác, một khao khát, một thôi thúc. Cảm xúc và cảm giác chuyển đổi các tín hiệu ta tri nhận và dự đoán của ta thành một dấu hiệu mà ta có thể sử dụng. Chúng lý giải những điều ta đang cảm nhận. Ví dụ, dù có nhận ra hay không thì bạn vẫn biết rằng mình đang cảm thấy ấm hay lạnh như thế nào vào lúc này. Nếu nhiệt độ giảm xuống một độ, bạn hẳn sẽ không thấy khác gì. Nhưng nếu nhiệt độ giảm xuống mười độ thì bạn sẽ cảm thấy lạnh và mặc thêm áo. Cảm thấy lạnh là một dấu hiệu thúc đẩy bạn hành động. Bạn luôn luôn tri nhận các tín hiệu mọi lúc mọi nơi, nhưng chỉ khi trong bạn xuất hiện phán đoán cho rằng tốt hơn mình nên thay đổi tình trạng hiện tại, thì bạn mới hành động.

Cơn thèm muốn là dấu chỉ cho thấy có gì đang bị thiếu. Đó là thôi thúc muốn thay đổi trạng thái bên trong. Nhiệt độ giảm xuống tạo ra một khoảng cách giữa cái mà cơ thể bạn đang cảm giác và cái mà nó muốn cảm giác. Khoảng cách giữa tình trạng hiện tại và tình trạng mong muốn cung cấp lý do cho hành động.

Khao khát là sự khác biệt giữa nơi bạn đang ở và nơi bạn muốn đến trong tương lai. Một hành động dù là bé nhỏ đến đâu cũng đều nhuốm màu động cơ muốn cảm thấy khác hơn tình trạng hiện tại. Khi bạn ăn uống quá độ, châm thuốc hay lướt mạng xã hội, cái bạn thực sự muốn không phải là một miếng khoai chiên hay điếu thuốc hoặc một chùm like. Điều bạn thực sự muốn là được cảm thấy khác đi.

Cảm giác và cảm xúc báo cho ta biết có nên giữ nguyên trạng huống hiện tại hay là nên thay đổi. Chúng giúp ta quyết định con đường hành động tốt nhất. Các nhà thần kinh học đã khám phá ra rằng khi cảm giác và cảm xúc gặp trục trặc, chúng ta thực sự mất đi khả năng quyết định. Chúng ta không có dấu hiệu nào bảo cho biết mình nên theo đuổi cái gì và tránh né cái gì. Như nhà khoa học thần kinh Antonio Damasio lý giải, “Chính cảm xúc là thứ cho phép bạn đánh dấu cái nào tốt, cái nào xấu, cái nào không cần quan tâm.”

Tóm lại, cơn thèm muốn đặc trưng bạn đang có và các thói quen bạn thực hiện chính là nỗ lực hướng đến các động cơ nền tảng bên dưới. Bất cứ khi nào một thói quen giải quyết thành công một động lực, bạn sẽ hình thành một cơn thèm muốn thực hiện thói quen này một lần nữa. Đúng lúc đó, bạn học được cách tạo ra một dự đoán, chẳng hạn như lướt mạng xã hội sẽ giúp bạn cảm thấy được yêu mến, hoặc xem YouTube có thể cho phép bạn quên đi nỗi sợ của mình. Thói quen trở nên hấp dẫn khi ta gắn chúng với cảm giác tích cực, và ta có thể lợi dụng hiểu biết này thay vì để nó gây bất lợi cho mình.

❀ ❀ ❀

[1] Bánh taco là món bánh kẹp truyền thống của Mexico, vỏ làm từ bột ngô và có nhiều loại nhân khác nhau. (ND)

[2] Đây chỉ là một phần danh sách các động cơ nằm sâu bên dưới. Tôi có viết một bản hoàn chỉnh hơn và có nhiều ví dụ làm sao để ứng dụng các động cơ này vào doanh nghiệp, tại trang atomichabits.com/business. (TG)