Các nhà khoa học có thể lần ra dấu vết của khoảnh khắc chính xác một cơn thèm muốn xảy ra bằng cách đo nồng độ một hóa chất dẫn truyền thần kinh tên là dopamine[1]. Tầm quan trọng của dopamine trở nên rõ hơn bao giờ hết vào năm 1954 khi nhà khoa học thần kinh James Olds và Peter Milner thực hiện một thí nghiệm tiết lộ quá trình thần kinh đằng sau cơn thèm muốn và dục vọng. Bằng cách cấy các điện cực vào não của chuột, các nhà nghiên cứu chặn lại sự tiết ra dopamine. Trước sự kinh ngạc của các khoa học gia, mấy con chuột mất hết ý chí sinh tồn. Chúng không ăn. Chúng không giao phối. Chúng không thèm muốn bất kỳ điều gì nữa. Chỉ trong vài ngày, các con vật chết vì khát.

Trong các nghiên cứu theo sau đó, các nhà khoa học khác cũng ức chế khu vực tiết ra dopamine trong bộ não, nhưng lần này họ nhỏ một vài giọt đường vào miệng những con chuột bị tước đoạt dopamine. Mấy con chuột nhỏ sáng bừng với vẻ đầy thỏa mãn từ dòng chất lỏng ngon lành. Ngay cả khi dopamine đã bị chặn, chúng vẫn thích đường nhiều như trước đây; chúng chỉ không còn muốn nó nữa. Khả năng trải nghiệm khoái lạc vẫn còn, nhưng nếu không có dopamine thì cơn thèm muốn cũng chết. Và khi không còn thèm muốn, hành động cũng dừng.

Khi các nhà nghiên cứu khác đảo ngược quá trình và làm tràn ngập trung tâm phần thưởng của não bằng dopamine, các con vật thực hiện thói quen với tốc độ chóng mặt. Trong một nghiên cứu, con chuột sẽ nhận một liều mạnh dopamine mỗi lần chúng chọt mũi vào một cái hộp. Trong vài phút, lũ chuột bắt đầu hình thành một cơn thèm muốn mạnh tới mức chúng bắt đầu chọt mũi vào cái hộp tám trăm lần một giờ. (Con người cũng không khác mấy: Một người chơi xổ số trung bình gạt vòng quay sáu trăm lần mỗi giờ.)

Thói quen là một vòng lặp phản hồi thúc đẩy bởi dopamine. Mỗi một hành vi có khả năng cao sẽ trở thành thói quen - như dùng ma túy, ăn vặt, chơi điện tử, lướt mạng xã hội - gắn với nồng độ dopamine khá cao. Điều tương tự cũng có thể phát biểu cho các hành vi theo thói quen căn bản của ta như ăn, uống nước, làm tình, và tương tác xã hội.

Trong nhiều năm liền, các nhà khoa học cho rằng dopamine chỉ là câu chuyện về khoái lạc, nhưng giờ chúng ta đã biết nó còn đóng vai trò trung tâm trong nhiều quá trình thần kinh, bao gồm động lực, học tập và ghi nhớ, trừng phạt và ác cảm, cũng như vận động tự giác.

Khi nói đến thói quen, điểm quan trọng cần nhớ là: Dopamine được tiết ra không chỉ khi bạn đang kinh qua khoái lạc, mà còn khi bạn dự cảm được khoái lạc. Những tay nghiện cờ bạc có một liều dopamine ngay trước khi họ đặt cược, không phải sau khi đã thắng. Với người nghiện cocaine thì dopamine cuộn lên khi họ nhìn thấy thứ bột đó, không phải sau khi đã hít. Bất kỳ khi nào bạn đoán trước một cơ hội nhận phần thưởng, nồng độ dopamine tăng lên trong dự cảm. Và bất kỳ khi nào dopamine dâng lên, động lực hành động cũng tăng theo.

Chính sự dự cảm phần thưởng - chứ không phải sự hoàn thành - đã thôi thúc ta hành động.

Thú vị là, trung tâm phần thưởng khởi phát trong não khi bạn nhận một phần thưởng cũng chính là hệ thống được kích hoạt khi bạn dự cảm một phần thưởng. Đây là một lý do vì sao sự dự cảm một trải nghiệm thường có thể tạo cảm giác tuyệt hơn là sự đạt thành. Khi ta còn bé, cảm giác mong nghĩ về buổi sáng Giáng sinh có khi còn tuyệt vời hơn là khi mở quà. Khi ta lớn rồi thì mơ mộng ban ngày về một kỳ nghỉ sắp tới có thể khoan khoái hơn cả khi ta thực sự ở trong kỳ nghỉ. Các nhà khoa học gọi đây là khác biệt giữa “muốn có” và “ưa thích”.

Não của bạn có nhiều mạch thần kinh phân bố cho thèm muốn phần thưởng hơn là ưa thích chúng. Trung tâm thèm muốn trong não khá rộng: bao gồm cuống não, vùng nucleus accumbens, vùng ventral tegmental, vùng dorsal striatum, hạch hạnh nhân, và một phần của vỏ não trán trước. Khi so sánh tương quan ta sẽ thấy vùng phụ trách ưa thích trong não nhỏ hơn nhiều. Chúng thường được gọi là “điểm nóng khoái lạc”, phân bổ rải rác như những hòn đảo tí hon khắp não. Ví dụ, các nhà nghiên cứu đã phát hiện thấy 100% vùng nucleus accumbens được kích hoạt khi cơn thèm muốn xảy ra. Trong khi đó, chỉ có 10% cấu trúc được kích hoạt khi cơn ưa thích xảy ra.

Hình 9: Trước khi một thói quen được học (A), dopamine tiết ra khi phần thưởng được trải nghiệm lần đầu tiên. Lần tiếp theo (B), dopamine tăng lên trước khi hành động xảy ra, ngay sau khi tín hiệu kích hoạt hành động được nhận biết. Liều dopamine này dẫn đến cảm giác thèm muốn và thôi thúc hành động bất kỳ khi nào tín hiệu lộ diện. Khi thói quen đã được học, dopamine sẽ không dâng lên khi trải nghiệm phần thưởng nữa vì bạn đã biết chắc phần thưởng rồi. Tuy vậy, nếu bạn thấy tín hiệu và mong chờ phần thưởng, nhưng nếu không nhận được thì liều dopamine này sẽ sụt xuống trong thất vọng (C). Độ nhạy của phản ứng dopamine có thể thấy rõ khi một phần thưởng xuất hiện trễ (D). Đầu tiên, tín hiệu được định vị và dopamine tăng lên khi cơn thèm hình thành. Tiếp theo, một phản hồi xảy ra nhưng phần thưởng không đến nhanh như mong đợi và dopamine bắt đầu sụt xuống. Cuối cùng, khi phần thưởng đến hơi trễ hơn mong đợi của bạn, dopamine lại dâng lên. Như thể bộ não đang muốn nói: “Đó thấy chưa, mình biết mình đúng mà. Đừng quên lặp lại hành động này lần tới.”

Thực tế bộ não phân bố một lượng không gian quý giá khá lớn cho các vùng phụ trách cơn thèm muốn và khao khát, cho thấy các bằng chứng về vai trò cốt yếu của các quá trình này. Thèm muốn là động cơ thúc đẩy hành động. Mỗi một hành động được thi hành là vì sự dự cảm xảy ra trước đó. Chính cơn thèm muốn đã dẫn tới phản ứng.

Các hiểu biết này tiết lộ tầm quan trọng của Nguyên tắc số 2 trong Thay đổi Hành vi. Chúng ta cần làm cho thói quen của mình trở nên hấp dẫn bởi vì chính sự mong đợi một trải nghiệm mang tính tưởng thưởng đã tạo động lực cho ta hành động vào lúc ban đầu. Đây chính là lúc một chiến lược gọi là bao bọc cám dỗ lên sân khấu.

❀ ❀ ❀

[1] Dopamine không phải là hóa chất duy nhất ảnh hưởng đến thói quen. Mỗi một thói quen đều có liên quan đến nhiều vùng não và hóa chất thần kinh khác nhau. Người nào cho rằng “thói quen chỉ là câu chuyện về dopamine” đang bỏ qua nhiều phần trọng yếu của quá trình. Dopamine chỉ là một trong những cầu thủ quan trọng của cuộc chơi hình thành thói quen. Tuy vậy, tôi sẽ chỉ nói riêng về chu trình dopamine trong chương này, bởi vì nó mở ra cửa ngõ dẫn tới nền tảng sinh học của dục vọng, cơn thèm muốn và động lực đằng sau mọi thói quen. (TG)