Nhà tâm lý học Gary Klein có lần kể cho tôi nghe câu chuyện về một cô gái tham dự họp mặt gia đình. Cô có nhiều năm kinh nghiệm làm chuyên viên cấp cứu, và ngay khi đến buổi họp mặt, cô nhìn chăm chú bố chồng của mình và cảm thấy lo ngại.

“Con không thích vẻ mặt của bố”, cô bảo.

Bố chồng cô, hiện đang cảm thấy vô cùng khỏe khoắn, đã hài hước đáp lại, “Ừm, bố cũng chẳng thích vẻ ngoài của con.”

“Không phải”, cô kiên trì nói tiếp. “Bố phải đến bệnh viện ngay.”

Vài giờ sau, người đàn ông phải tiếp nhận ca phẫu thuật cấp cứu sau một cuộc kiểm tra kỹ lưỡng cho thấy ông bị một khối tắc nghẽn trong động mạch chủ và có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim cấp. Nếu không có trực giác của cô con dâu, có khi ông đã mất mạng.

Người chuyên viên cấp cứu đã thấy gì? Làm sao cô dự cảm được cơn đau tim sắp tới của bố chồng?

Khi động mạch chủ bị tắc, cơ thể của ta tập trung chuyển máu tới các cơ quan trọng yếu và tránh xa các vị trí ngoại vi gần bề mặt da. Kết quả của việc này là sự thay đổi trong mô thức phân bố lượng máu trên gương mặt. Sau nhiều năm làm việc với người bị tổn hại ở tim, người phụ nữ này đã vô thức phát triển một khả năng nhận ra mô thức này ngay lập tức. Cô không thể giải thích cô đã nhận thấy điều gì trên mặt bố chồng mình, nhưng cô biết có gì đó không ổn.

Chuyện tương tự xảy ra trong các lĩnh vực khác. Ví dụ, các nhà phân tích quân sự có thể định vị dấu chớp nào trên màn hình radar là tên lửa của địch và cái nào là máy bay cùng phi đội, mặc dù chúng bay với cùng tốc độ, cùng độ cao và trông y hệt nhau trên radar gần như ở mọi khía cạnh. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh, Thiếu tá Hải quân Michael Riley đã cứu nguy toàn chiến hạm khi ông hạ lệnh bắn hạ tên lửa - bất chấp trên radar nó trông y hệt một chiếc phi cơ của chiến hạm. Ông đã ra một quyết định chính xác, nhưng ngay cả các sĩ quan cao cấp của ông cũng không thể lý giải vì sao ông làm thế.

Các nhà giám tuyển của bảo tàng nổi tiếng là người có thể phân biệt được một tác phẩm nghệ thuật đích thực với các tác phẩm nhái được sản xuất chuyên nghiệp, mặc dù họ không thể nào nói cho bạn biết chính xác chi tiết gì đã cảnh báo họ. Các kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh có thể nhìn vào một bản quét não và dự đoán vùng não nào sẽ có thể phát triển thành cơn đột quỵ trước khi có bất kỳ dấu hiệu rõ ràng nào đối với những người không chuyên. Tôi thậm chí còn nghe kể về các nhà tạo mẫu tóc có thể nhận ra một khách hàng đang có thai chỉ dựa trên cảm giác khi sờ tóc của họ.

Bộ não con người là một cỗ máy dự đoán. Nó liên tục nhận thông tin từ môi trường xung quanh và phân tích khi thông tin lướt qua. Bất cứ khi nào bạn trải qua một cái gì đó lặp đi lặp lại - như khi chuyên viên cấp cứu quan sát gương mặt của bệnh nhân bị đau tim, hay một nhà phân tích quân sự nhìn thấy một quả tên lửa trên màn hình radar - não bạn bắt đầu chú ý những gì quan trọng, sàng lọc các chi tiết và đánh dấu các tín hiệu xác đáng, sau đó lập bảng liệt kê các mẩu thông tin này cho lần sử dụng sau.

Nếu được luyện tập đủ, bạn có khả năng bắt lấy tín hiệu dự đoán ra các kết quả đầu ra nhất định mà không cần suy nghĩ về nó bằng ý thức. Một cách tự động, não bạn mã hóa các bài học đã học được thông qua kinh nghiệm. Chúng ta không thể luôn luôn lý giải được ta đang học cái gì, nhưng việc học vẫn luôn xảy ra suốt quá trình sống, và khả năng nhận biết các tín hiệu xác đáng trong một tình huống cho sẵn là nền tảng cho mọi thói quen bạn có.

Chúng ta đánh giá thấp những việc bộ não và cơ thể ta có thể làm mà không cần suy nghĩ. Bạn đâu có yêu cầu tóc bạn mọc dài ra, đâu có bảo tim phải bơm, phổi phải thở, hay bao tử phải tiêu hóa. Vậy mà cơ thể bạn có thể xử lý tất cả những việc này và nhiều hơn thế nữa, bằng chế độ tự động. Bạn là điều gì đó nhiều hơn cả bản thể ý thức.

Hãy xem xét cơn đói. Bạn biết mình đói như thế nào? Không phải đợi đến khi nhìn thấy chiếc bánh trên quầy thì bạn mới nhận ra đã đến giờ ăn. Cảm giác thèm ăn và cơn đói được quản lý một cách phi ý thức. Cơ thể bạn có vô số các vòng lặp phản hồi làm nhiệm vụ cảnh báo bạn dần dần khi đến giờ phải ăn nữa, cũng như theo dõi dò tìm những thứ diễn ra quanh bạn và bên trong bạn. Cơn thèm muốn có thể trồi lên nhờ vào các hormone và hóa chất lưu chuyển trong cơ thể bạn. Thế là đột nhiên bạn thấy đói mặc dù bản thân bạn không biết chắc cái gì đã báo động cho mình.

Đây là một trong những hiểu biết đáng kinh ngạc về thói quen: Bạn không cần phải ý thức về tín hiệu khơi mào cho một thói quen. Bạn có thể chú ý đến một cơ hội và bắt đầu hành động mà không cần để dành sự chú ý về mặt ý thức cho nó. Đây chính là điểm hữu dụng của thói quen.

Điều này cũng làm nó trở nên nguy hiểm. Một khi thói quen đã hình thành, hành động của bạn chạy ngầm dưới phương hướng dẫn dắt của tâm trí tự động và phi ý thức của bạn. Bạn sẽ rơi vào các mô thức cũ trước khi kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra. Trừ phi ai đó chỉ cho bạn thấy, có thể bạn sẽ không nhận ra mình hay đưa tay che miệng những lúc cười to, rằng bạn luôn xin lỗi trước khi đặt một câu hỏi, hoặc là bạn có thói quen nói chen vào lời người khác. Bạn càng lặp lại mô thức này nhiều bao nhiêu thì bạn càng ít có khả năng tự hỏi về việc mình đang làm, cũng như vì sao mình làm vậy.

Có lần tôi nghe chuyện về một nhân viên bán lẻ, người này được hướng dẫn cắt hủy các thẻ quà tặng trống sau khi khách hàng đã dùng hết số tiền tặng trong thẻ. Một ngày nọ, người nhân viên tính tiền cho liên tiếp mấy khách hàng thanh toán bằng thẻ quà tặng. Khi người khách kế tiếp bước đến, người nhân viên quẹt chiếc thẻ tín dụng thứ thiệt của khách hàng xong thì cầm lấy kéo, và cắt tấm thẻ làm đôi - hoàn toàn tự động - trước khi kịp nhìn thấy gương mặt kinh ngạc của người khách và nhận biết chuyện gì vừa mới xảy ra.

Một người phụ nữ khác tôi gặp trong cuộc nghiên cứu của mình là một cựu giáo viên mầm non đã chuyển nghề qua một công ty. Mặc dù bây giờ làm việc với người lớn nhưng thói quen cũ của cô thỉnh thoảng vẫn len vào, khiến cô hay hỏi đồng nghiệp mình đã rửa tay sau khi vào nhà vệ sinh hay chưa. Tôi còn biết câu chuyện về một người đàn ông đã làm nhân viên cứu hộ nhiều năm, thỉnh thoảng anh hay quát “Đi từ từ!” khi anh bắt gặp một đứa trẻ đang chạy nhảy.

Theo thời gian, các tín hiệu kích hoạt thói quen của ta trở nên thông dụng đến mức chúng về cơ bản là vô hình với ta: đồ ăn trên quầy bếp, thiết bị điều khiển bên cạnh ghế sofa, điện thoại trong túi. Phản ứng của ta với các tín hiệu này đã được mã hóa sâu bên trong đến mức nó tạo nên một thôi thúc hành động từ trên trời rơi xuống. Vì lý do này, chúng ta cần bắt đầu quá trình thay đổi hành vi bằng ý thức.

Trước khi ta có thể xây dựng thói quen mới một cách hiệu quả, chúng ta cần tìm hiểu các thói quen hiện tại. Việc này có thể dễ nói hơn làm bởi vì một khi thói quen đã bám rễ vững chắc vào đời sống của bạn, nó trở nên gần như là tự động và phi ý thức. Nếu một thói quen vẫn ở tình trạng vô thức, bạn không thể mong đợi nó được cải thiện. Như nhà tâm lý học Carl Jung đã nói, “Chừng nào bạn còn chưa ý thức được vô thức thì nó còn dẫn dắt đời bạn, và bạn vẫn còn gọi nó là định mệnh.”