Trong quyển sách, tôi đã giới thiệu mô hình bốn bước cho hành vi loài người: tín hiệu, cơn thèm muốn, phản hồi, phần thưởng. Mô hình này không chỉ dạy ta cách tạo ra thói quen mới mà còn tiết lộ một số hiểu biết thú vị về hành vi con người.

Trong phần này, tôi sẽ tổng hợp vài bài học (và một số hiểu biết thông thường) được mô hình này xác nhận. Mục đích của các ví dụ này là để làm rõ tính hữu ích và áp dụng rộng rãi của mô hình này khi mô tả hành vi con người. Một khi đã nắm vững, bạn sẽ thấy ví dụ của nó ở khắp nơi.

Ý thức đến trước khao khát. Một cơn thèm muốn được tạo ra khi bạn gắn cho tín hiệu một ý nghĩa. Não bạn tạo ra một cảm xúc hay cảm giác để mô tả tình huống hiện tại, và điều đó có nghĩa là một cơn thèm muốn chỉ xuất hiện sau khi bạn chú ý đến một cơ hội.

Hạnh phúc chẳng qua là sự vắng mặt của khao khát. Khi bạn quan sát một tín hiệu, nhưng không có mong muốn thay đổi tình hình của mình, thì bạn đang hài lòng với hoàn cảnh hiện tại. Hạnh phúc không phải là chuyện đạt được khoái lạc (niềm vui hay sự thỏa mãn), mà là khi ham muốn không hiện diện. Hạnh phúc đến khi bạn không có thôi thúc muốn cảm thấy khác đi. Hạnh phúc là trạng thái bạn đạt tới khi không còn khao khát thay đổi hiện trạng của mình.

Tuy nhiên, hạnh phúc chỉ là thoáng qua bởi lẽ một khao khát mới luôn xuất hiện. Như Caed Budris nói, “Hạnh phúc là khoảng không gian ở giữa sau khi một khát khao được hoàn thành và trước khi một khát khao mới hình thành.” Tương tự, chịu đựng khổ đau là khoảng không gian giữa thèm muốn thay đổi và đạt được nó.

Ý tưởng về khoái lạc là cái ta đeo đuổi. Chúng ta đuổi theo hình bóng của khoái lạc mà bản thân tạo ra trong đầu. Vào thời điểm hành động, ta không biết khi đạt được trạng thái thì cảm giác thế nào (cũng không biết liệu nó có khiến ta hài lòng không). Cảm giác thỏa mãn chỉ đến sau đó. Đây chính là hàm ý của nhà thần kinh học người Áo Victor Frankl khi ông nói rằng hạnh phúc không phải là mục tiêu đeo đuổi, nó là kết quả đến sau quá trình. Khao khát là mục tiêu đeo đuổi. Khoái lạc là kết quả nảy sinh từ hành động.

Bình yên có được khi bạn không biến quan sát thành vấn đề. Bước đầu tiên trong mọi hành vi luôn là quan sát. Bạn chú ý đến tín hiệu, một mẩu thông tin, một sự kiện. Nếu bạn không khát khao hành động trên mọi quan sát mình có, thì bạn sẽ bình yên.

Cơn thèm muốn chính là câu chuyện về khát khao sửa chữa mọi thứ của bạn. Quan sát mà không thèm muốn là sự nhận ra rằng bạn không cần phải sửa bất kỳ điều gì cả. Ham muốn của bạn không chạy lung tung. Bạn không thèm muốn một sự thay đổi trạng thái. Tâm trí bạn không tạo ra vấn đề để bạn giải quyết. Chỉ đơn giản là bạn quan sát và hiện hữu.

Với một chữ vì sao đủ lớn, bạn có thể vượt qua mọi chữ bằng cách nào. Friedrich Nietzsche, triết gia và là nhà thơ người Đức đã từng viết một câu nổi tiếng, “Người có một lý do để sống thì có thể chịu đựng bất kỳ chuyện gì.” Câu nói này ẩn chứa một sự thật quan trọng về hành vi con người. Nếu động lực và ham muốn của bạn đủ lớn (nghĩa là, vì sao bạn hành động), bạn sẽ hành động ngay cả khi gặp khó khăn. Khao khát to lớn có thể bơm sức mạnh cho hành động to lớn - ngay cả khi lực cản quá mạnh.

Có óc hiếu kì thì tốt hơn óc thông minh. Có động lực và sự tò mò có giá trị hơn là thông minh bởi nó thôi thúc hành động. Thông minh tự nó sẽ không bao giờ cho ra kết quả bởi thông minh không giúp bạn hành động. Chính nhờ khao khát, chứ không phải trí thông minh, khởi phát hành động. Như Naval Ravikant nói, “Bí quyết là làm gì đó khơi gợi ham muốn trước tiên.”

Cảm xúc thúc đẩy hành vi. Ở mức độ nào đó thì mỗi một quyết định đều là quyết định về cảm xúc. Bất kể lý do logic đằng sau hành động ấy là gì đi nữa thì bạn chỉ bị thu hút về phía hành động bởi cảm xúc. Thực tế cho thấy những người bị thương tổn các vùng cảm xúc của não có thể liệt kê rất nhiều lý do để hành động nhưng vẫn không thực sự hành động bởi lẽ họ không có phần cảm xúc thúc đẩy họ. Đây là lý do cơn thèm muốn xuất hiện trước phản hồi. Cảm giác đến trước, sau đó mới đến hành vi.

Chúng ta chỉ suy nghĩ logic và hợp lý sau khi đã cảm tính. Chế độ chính của bộ não là cảm giác; chế độ thứ cấp là tư duy. Phản hồi đầu tiên của ta - phần nhanh nhạy và phi ý thức của não - được tối ưu hóa cho cảm giác và dự cảm. Phản hồi thứ hai - phần ý thức và chậm hơn - là phần thực hiện nhiệm vụ “tư duy”.

Các nhà tâm lý học gọi đây là Hệ 1 (cảm giác và phán đoán nhanh) và Hệ 2 (phân tích lý tính). Cảm giác đi trước (Hệ 1); tư duy lý tính chỉ xen vào sau đó (Hệ 2). Sự vận hành này diễn ra suôn sẻ nếu hai hệ này hoạt động nhịp nhàng với nhau, nhưng nó sẽ dẫn đến sự bất hợp lý và tư duy cảm tính nếu hai hệ không còn đồng bộ.

Phản ứng của bạn có khuynh hướng đi theo cảm xúc. Suy nghĩ và hành động của ta bắt nguồn từ cái mà ta thấy hấp dẫn, không nhất thiết là cái hợp lý. Hai người khác nhau có thể chú ý đến cùng một khối dữ kiện nhưng phản ứng khác nhau bởi vì họ xử lý các thông tin này bằng các bộ lọc cảm xúc khác nhau đặc trưng của từng người. Đây là một trong những lý do vì sao bị hút về phía cảm xúc thì thường xảy ra hơn là bị hút về phía lý do. Nếu một chủ đề nào đó làm một người xúc động, họ sẽ hiếm khi còn để ý đến dữ liệu. Điều này lý giải vì sao cảm xúc có thể đe dọa đến quyết định khôn ngoan.

Nói một cách khác - phần đông người ta tin rằng phản ứng lý tính là có lợi nhất - phản ứng thỏa mãn mong muốn của họ. Tiếp cận một tình huống từ vị trí trung hòa hơn về mặt cảm xúc có thể giúp bạn phản hồi trên cơ sở dữ liệu thay vì cảm tính.

Tình trạng khổ sở thôi thúc sự tiến bộ. Tất cả khổ sở trên đời đều là nguồn cơn cho khao khát thay đổi hiện trạng. Đây cũng chính là nguồn cơn cho mọi tiến bộ. Khát khao thay đổi hiện trạng sẽ cho bạn sức mạnh để hành động. Chính mong muốn có nhiều thêm thôi thúc con người tìm kiếm cải thiện, phát triển công nghệ mới, và vươn lên tầm mức cao hơn. Với cơn thèm muốn, chúng ta không còn hài lòng mà bị thôi thúc. Không có thèm muốn, chúng ta hài lòng nhưng lại thiếu tham vọng.

Hành động của bạn tiết lộ bạn muốn có gì đó đến mức nào. Nếu bạn liên tục nói điều gì đó là ưu tiên nhất của mình nhưng lại không bao giờ hành động cho nó, thì bạn không thực sự muốn nó đâu. Đã đến lúc thẳng thắn với chính mình. Hành động của bạn tiết lộ động cơ thực sự bên trong.

Phần thưởng nằm ở phía bên kia của hy sinh. Phản hồi (bỏ ra năng lượng) luôn luôn đi trước phần thưởng (tập hợp các nguồn lực). Cơn “hưng phấn của người chạy” chỉ đến sau một cuộc chạy cật lực. Phần thưởng chỉ đến sau khi bỏ ra năng lượng.

Tự kiểm soát bản thân không phải là việc dễ dàng bởi nó không tạo cảm giác thỏa mãn. Phần thưởng là một kết quả đầu ra thỏa mãn được cơn thèm muốn của bạn. Điều này làm cho việc tự kiểm soát bản thân trở nên không hiệu quả bởi lẽ ức chế khao khát thường không giải quyết được vấn đề. Chống lại cám dỗ không thỏa mãn cơn khát của bạn, chỉ là phớt lờ nó đi. Nó cho cơn thèm muốn không gian để trôi qua. Tự kiểm soát đòi hỏi bạn phải giải tỏa cơn thèm muốn thay vì thỏa mãn nó.

Kỳ vọng của ta quyết định mức độ thỏa mãn của ta. Khoảng cách giữa cơn thèm muốn và phần thưởng quyết định mức độ thỏa mãn sau khi ta hành động. Nếu độ chênh giữa kỳ vọng và kết quả là tích cực (kinh ngạc và vui sướng), thì nhiều khả năng ta sẽ lặp lại một hành vi trong tương lai. Nếu là tiêu cực (thất vọng và bực bội) thì ít khả năng ta sẽ lặp lại.

Ví dụ, nếu bạn mong đợi có 10 đô-la và có được 100 đô-la, bạn sẽ cảm thấy tuyệt vời. Nếu bạn mong đợi có 100 đô-la và chỉ có được 10 đô-la, bạn sẽ thất vọng. Kỳ vọng của bạn sẽ biến đổi sự thỏa mãn của bạn. Một trải nghiệm trung bình theo sau một kỳ vọng cao sẽ gây nên thất vọng. Một trải nghiệm trung bình theo sau một kỳ vọng thấp sẽ tạo nên vui sướng. Khi thích và muốn xấp xỉ nhau, bạn sẽ hài lòng.

Thỏa mãn = Thích - Muốn

Đây là sự thông tuệ đằng sau câu trích nổi tiếng của Seneca, “Nghèo không phải là có quá ít, mà là muốn nhiều hơn nữa.” Nếu cái bạn muốn vượt quá cái bạn thích, bạn sẽ luôn luôn không hài lòng. Bạn sẽ mãi chú trọng vấn đề hơn là giải pháp.

Hạnh phúc có tính tương đối. Khi tôi lần đầu tiên chia sẻ công khai các bài viết của mình, tôi mất ba tháng mới có một ngàn người đăng ký. Lúc chạm cột mốc ấy tôi đã kể cho ba mẹ và bạn gái của mình. Chúng tôi đã ăn mừng. Tôi rất hào hứng và cảm thấy có động lực. Ít năm sau tôi có được một ngàn người đăng ký mỗi ngày. Vậy mà tôi chẳng nghĩ đến chuyện kể với ai. Cảm giác thật bình thường. Tôi đang đạt được thành quả nhanh hơn lúc trước đến chín mươi lần nhưng lại cảm giác được ít niềm vui hơn trước. Mãi đến vài ngày sau tôi mới nhận ra thật vô nghĩa khi mình không ăn mừng một điều mà mới cách đây vài năm đã từng là một giấc mơ viển vông.

Nỗi đau thất bại tỷ lệ thuận với mức độ kỳ vọng. Khi có khát vọng lớn, thật đau đớn nếu ta không thích kết quả đầu ra. Không đạt được cái mình muốn đau lòng hơn là không đạt được cái mình không nghĩ đến nhiều vào lúc đầu. Bởi vậy mà người ta hay nói, “Tôi không muốn hy vọng nhiều.”

Cảm giác xuất hiện cả trước và sau hành vi. Trước khi hành động, có một cảm giác là động lực cho bạn - cơn thèm muốn. Sau khi hành động, có một cảm giác khiến bạn lặp lại hành vi ấy trong tương lai - phần thưởng.

Tín hiệu > Thèm muốn (cảm giác) > Phản hồi > Phần thưởng (cảm giác)

Ta cảm thấy thế nào sẽ ảnh hưởng ta hành động ra sao, và ta hành động ra sao cũng ảnh hưởng trở lại đến ta cảm thấy thế nào.

Khao khát sẽ khởi phát. Khoái lạc sẽ duy trì. Muốn và thích là hai động cơ của hành vi. Nếu nó không gây ra thèm muốn, thì bạn không có lý do để thực thi. Khao khát và thèm muốn là yếu tố khởi phát hành vi. Nhưng nếu nó không vui thích, bạn sẽ không có lý do lặp lại. Khoái lạc và thỏa mãn là yếu tố giúp duy trì bền vững một hành vi. Cảm giác có động lực giúp bạn nhấc chân lên hành động. Cảm giác thành tựu giúp bạn lặp lại hành vi.

Hy vọng giảm xuống theo trải nghiệm và được thay thế bằng sự chấp nhận. Lần đầu tiên một cơ hội nảy sinh, sẽ xuất hiện hy vọng về việc có thể xảy ra. Kỳ vọng của bạn (cơn thèm muốn) được đặt trên hứa hẹn thuần túy. Lần thứ hai xảy ra, kỳ vọng của bạn đặt nền tảng trên thực tế. Bạn bắt đầu hiểu cách vận hành của quá trình, và hy vọng của bạn dần dần đổi lấy một dự đoán chính xác hơn cộng với sự chấp nhận kết quả có thể xảy ra.

Đây là lý do vì sao chúng ta không ngừng chộp lấy các kế hoạch giảm cân hay làm giàu nhanh mới nhất. Kế hoạch mới cho ta hy vọng bởi ta chưa có bất kỳ trải nghiệm nào cho mong đợi của mình. Chiến lược mới dường như hấp dẫn hơn cái cũ bởi chúng có hy vọng không giới hạn. Như Aristotle nói, “Tuổi trẻ rất dễ bị lừa phỉnh bởi vì rất nhanh có hy vọng.”[1] Có lẽ nên sửa lại như sau, “Tuổi trẻ rất dễ bị lừa phỉnh bởi vì chỉ biết hy vọng.” Không có trải nghiệm nào để đặt nền móng cho kỳ vọng. Vào lúc ban đầu, hy vọng là toàn bộ những gì bạn có.

❀ ❀ ❀

[1] Youth is easily deceived because it is quick to hope. - Aristotle.