Trong quyển sách đoạt giải của mình, Súng, Vi trùng, và Thép, nhà nhân chủng học và sinh vật học Jared Diamond đã chỉ ra một thực tế đơn giản: Các lục địa khác nhau thì có hình dạng khác nhau. Lúc mới đọc qua, tuyên bố này trông có vẻ rất rõ ràng và không có gì quan trọng, nhưng thật ra nó có tác động không hề nhỏ đến hành vi con người.

Trục chính của châu Mỹ chạy từ Bắc xuống Nam. Tức là, lãnh thổ Bắc Mỹ và Nam Mỹ có khuynh hướng cao hẹp hơn là phình rộng. Điều đó cũng đúng với châu Phi. Trong khi đó, lãnh thổ khu vực châu Âu, châu Á và vùng Trung Đông thì ngược lại. Sự trải rộng về hình dạng lãnh thổ này có khuynh hướng chạy theo chiều Đông - Tây. Theo Diamond, sự khác biệt về hình dạng này có một vai trò đáng chú ý trong việc lan tỏa nông nghiệp qua các thế kỷ.

Khi nông nghiệp bắt đầu lan rộng khắp thế giới, nông dân không gặp trở ngại nhiều khi phát triển theo tuyến Đông - Tây thay vì tuyến Bắc - Nam. Đó là bởi vì những khu vực trải dài trong cùng vĩ tuyến có sự tương đồng về mặt khí hậu, lượng ánh nắng mặt trời, lượng mưa và những thay đổi mùa màng. Những yếu tố này cho phép nông dân ở châu Âu và châu Á thuần dưỡng một vài giống cây và gieo trồng theo sự trải rộng lãnh thổ từ Pháp đến Trung Quốc.

Hình 13: Trục chính của châu Âu và châu Á là Đông - Tây. Trục chính của châu Mỹ và châu Phi là Bắc - Nam. Điều này dẫn đến khí hậu biến đổi theo chiều lên - xuống ở châu Mỹ nhiều hơn châu Âu và châu Á. Kết quả là, nông nghiệp lan nhanh gần gấp hai lần ở châu Âu và châu Á so với những nơi khác. Hành vi của nông dân - dù đã trải qua hàng trăm ngàn năm - vẫn bị ràng buộc bởi lực cản của môi trường.

Theo so sánh, khí hậu thay đổi đáng kể khi đi dọc từ Bắc xuống Nam. Hãy tưởng tượng khí hậu ở Florida khác nhiều thế nào so với Canada. Bạn có thể là nông dân tài giỏi nhất trên thế giới, nhưng điều đó không giúp bạn trồng cam Florida vào mùa đông ở Canada được. Tuyết là một sự thay thế tệ hại cho đất. Nếu muốn lan rộng vụ mùa theo trục Bắc - Nam, người nông dân sẽ phải tìm ra giống cây hợp thủy thổ và thuần dưỡng cây trồng mới mỗi khi thời tiết thay đổi.

Kết quả là, nông nghiệp lan nhanh với tốc độ hơn gấp hai đến ba lần ở châu Á và châu Âu so với châu Mỹ. Trải qua nhiều thế kỷ, sự khác biệt nhỏ này tạo ra một tác động rất lớn. Gia tăng sản xuất thực phẩm cho phép gia tăng dân số nhanh chóng. Khi có nhiều nhân lực, các nền văn hóa này có thể tạo lập được quân đội hùng mạnh và được trang bị tốt hơn để phát triển công nghệ mới. Mới đầu, sự thay đổi diễn ra nhỏ thôi - một vụ mùa lan rộng hơn một chút, dân số tăng nhanh hơn một chút - nhưng khi hợp lại thì thành sự thay đổi lớn lao theo thời gian.

Sự lan nhanh của nông nghiệp là một ví dụ minh họa cho Nguyên tắc số 3 trong Thay đổi Hành vi trên cấp độ toàn cầu. Tri thức truyền thống cho rằng động cơ là chìa khóa dẫn đến thay đổi thói quen. Đúng là khi bạn thực sự muốn, thì bạn cũng sẽ làm thôi. Thế nhưng thực tế là, động cơ thực sự đằng sau ta là cơn lười và ta sẽ làm cái gì mình thấy tiện. Mặc kệ các sách bán chạy nhất về năng suất nói gì với bạn, đây là một chiến lược khôn ngoan chứ không hề ngớ ngẩn.

Năng lượng rất quý giá, và não bộ được lập trình để bảo toàn năng lượng bất cứ khi nào có thể. Tuân theo Quy luật Nỗ lực Ít nhất là lẽ tự nhiên của con người, trong tình thế mà khi phải đưa ra quyết định giữa hai lựa chọn từa tựa nhau, người ta tự nhiên sẽ hướng về lựa chọn đòi hỏi ít lao động nhất.[1] Ví dụ như mở rộng trang trại của bạn theo hướng Đông, nơi bạn có thể trồng cùng loại cây thay vì theo hướng Bắc với khí hậu khác hẳn. Trong tất cả những hành động khả dĩ, cái được công nhận sẽ là cái đưa đến kết quả giá trị nhất với ít công sức nhất. Chúng ta có động cơ để làm những việc dễ dàng.

Mỗi một hành động đều cần một lượng năng lượng nhất định. Càng đòi hỏi nhiều năng lượng, càng ít khả năng hành động đó sẽ xảy ra. Nếu mục tiêu của bạn là thực hiện một trăm cái hít đất mỗi ngày, như vậy thì tốn nhiều năng lượng lắm! Mới đầu, khi bạn cảm thấy hào hứng và có động lực, bạn có thể gom đủ sức mạnh để thực hiện. Nhưng sau vài ngày, nỗ lực lớn như thế có thể làm bạn kiệt sức. Trong khi đó, duy trì thói quen hít đất mỗi ngày một cái thì lại hầu như chẳng tốn tí năng lượng nào từ lúc bắt đầu. Và thói quen nào càng đòi hỏi ít năng lượng, thói quen đó càng dễ thành lập.

Hãy thử nhìn lại các hành vi đang lấp đầy cuộc sống của bạn, bạn sẽ thấy rằng những hành vi này đều được thực hiện với mức độ động lực rất thấp. Các thói quen như lướt màn hình điện thoại, kiểm tra thư điện tử, xem truyền hình ngốn rất nhiều thời gian của bạn bởi vì những việc làm này hầu như không tốn công để thực hiện. Tất cả đều rất tiện lợi.

Theo một nghĩa nào đấy, mỗi một thói quen đều chỉ là một chướng ngại vật trên con đường dẫn đến điều bạn mong muốn. Giảm cân là trở ngại trên con đường dẫn đến dáng chuẩn. Thiền là trở ngại trên con đường dẫn đến tịnh tâm. Viết nhật ký là trở ngại trên con đường dẫn đến suy nghĩ thông suốt. Thật sự thì bạn không phải muốn có thói quen đó. Cái bạn muốn chính là kết quả mà thói quen đó mang lại. Chướng ngại vật càng lớn - tức là, thói quen càng khó - thì lực cản giữa bạn và trạng thái mong đợi cuối cùng của bạn càng lớn. Đó là lý do chủ yếu vì sao bạn cần phải làm cho thói quen thật dễ dàng để có thể thực hiện ngay cả khi bạn không thích. Nếu bạn có thể khiến thói quen tốt của mình tiện lợi hơn nữa, bạn sẽ dễ dàng duy trì được các thói quen ấy về sau.

Thế còn những lúc chúng ta có vẻ như đang làm ngược lại thì sao? Nếu chúng ta lười chết đi được, thì làm sao giải thích được chuyện người ta đạt được những mục tiêu rất khó như nuôi dạy một đứa trẻ, bắt đầu khởi nghiệp hay trèo lên đỉnh Everest?

Hiển nhiên là bạn có khả năng làm được những thứ cực kỳ khó. Vấn đề ở chỗ, có một số ngày bạn cảm thấy muốn làm chuyện khó và những ngày khác thì chỉ muốn bỏ cuộc. Vào những ngày khó khăn ấy, điều cần thiết là bạn phải khiến càng nhiều việc có lợi cho mình càng tốt để có thể vượt qua các thử thách mà cuộc sống ném vào lộ trình của mình. Gặp phải càng ít lực cản, bạn càng dễ dàng vươn lên mạnh mẽ. Ý tưởng đằng sau chuyện khiến mọi chuyện dễ dàng không phải là chỉ làm việc dễ. Ý tưởng ở đây là khiến cho mọi thứ càng dễ càng tốt tại thời điểm bạn thực hiện những việc có thể bù đắp cho nỗ lực bỏ ra về lâu về dài.

❀ ❀ ❀

[1] Đây là nguyên tắc nền móng của vật lý, được biết đến với tên gọi Nguyên lý Tác động Tối thiểu. Nó phát biểu rằng đường thẳng nối hai điểm bất kỳ luôn là con đường ít tốn năng lượng nhất. Nguyên tắc đơn giản này làm nền tảng cho các quy luật của vũ trụ. Từ một ý tưởng này, bạn có thể mô tả các quy luật vận động và tính tương đối. (TG)