Bất kể bạn kiên trì với thói quen của mình bao nhiêu thì vẫn khó tránh khỏi những lúc cuộc đời xen ngang làm ngắt quãng tiến trình. Hoàn hảo là chuyện bất khả. Chẳng chóng thì chày, một chuyện khẩn cấp nào đó sẽ nhảy xổ ra - bạn bị bệnh hay phải đi xa công tác, hoặc giả gia đình cần thêm một ít thời gian của bạn.

Khi nào chuyện này xảy ra với mình, tôi đều tự nhắc nhở mình một quy tắc đơn giản: Không bao giờ bỏ lỡ lần thứ hai.

Nếu tôi lỡ một ngày, tôi sẽ cố gắng quay trở lại với thói quen nhanh nhất có thể. Bỏ một buổi rèn luyện thi thoảng vẫn xảy ra, nhưng tôi sẽ không bỏ lỡ hai buổi liên tiếp. Tôi có thể ăn nguyên một cái pizza, nhưng sau đó tôi chắc chắn sẽ dùng một bữa lành mạnh. Tôi không thể hoàn hảo, nhưng tôi có thể tránh được vòng lặp lần thứ hai. Ngay khi một chuỗi thành quả kết thúc, tôi sẽ khởi động một chuỗi tiếp theo.

Sai lầm đầu tiên không bao giờ là thứ phá hỏng bạn cả. Chính là vòng xoáy mắc lỗi tái diễn theo sau mới là vấn đề. Lỡ một lần là tai nạn. Lỡ lần hai chính là khởi đầu của thói quen mới.

Và đây chính là đặc điểm phân biệt giữa người thắng và người thua. Bất kỳ ai cũng đều có thể có một màn thể hiện kém cỏi, một buổi tập luyện tồi tệ, hay một ngày tệ hại ở chỗ làm. Nhưng khi người thành công té ngã, họ bật dậy rất nhanh. Phá vỡ một thói quen không hề gì nếu ta khôi phục lại nó thật nhanh.

Tôi tin tưởng tầm quan trọng của nguyên tắc này đến mức tôi luôn luôn giữ vững ngay cả khi tôi không thể thực hiện một thói quen hoàn chỉnh như mình mong muốn. Rất thường khi, chúng ta hay rơi vào chu kỳ được ăn cả ngã về không với thói quen của mình. Vấn đề không phải ở chỗ bất cẩn mắc lỗi, mà ở suy nghĩ nếu không làm được một cách hoàn hảo thì thôi chi bằng không làm.

Bạn không nhận ra việc chỉ hiện diện để thực hành thói quen vào ngày tồi tệ (hay bận rộn) có giá trị thế nào. Những ngày thất thoát tổn hại đến bạn nhiều hơn giá trị của những ngày thành công mang lại cho bạn. Nếu bạn bắt đầu với số tiền 100 đô-la, thì 50% thu lợi sẽ cho bạn 150 đô-la. Nhưng bạn chỉ cần lỗ 33% là chỉ còn 100 đô-la trở lại. Nói cách khác, tránh đi 33% lỗ có giá trị bằng đúng 50% lời. Như Charlie Munger đã nói, “Quy tắc đầu tiên của lãi kép: Không bao giờ được gián đoạn nếu không cần thiết.”

Đây là lý do vì sao ngày rèn luyện “tồi tệ” thường lại là những buổi quan trọng nhất. Những ngày uể oải và bất lợi duy trì các lợi nhuận kép bạn đã tích lũy được từ những ngày suôn sẻ trước đó. Đơn giản làm gì đó - mười cái bật cóc, chạy năm vòng, hít đất, cái gì cũng được - có giá trị rất lớn. Đừng tạo ra một con số không. Đừng để thua lỗ ăn vào phần lãi của bạn.

Hơn thế nữa, vấn đề không chỉ đơn thuần là chuyện xảy ra trong phòng tập. Nó là chuyện kiểu người không bao giờ bỏ lỡ rèn luyện. Lúc bạn thấy ổn thì rất dễ tập luyện, nhưng khi bạn không dễ chịu, thì việc có mặt ở buổi tập là điều rất quan trọng - ngay cả khi bạn làm ít hơn mình mong đợi. Đi đến phòng gym năm phút có thể không cải thiện thành tích của bạn gì mấy, nhưng nó sẽ tái củng cố căn tính của bạn.

Chu kỳ được ăn cả ngã về không trong thay đổi hành vi chỉ là một trong những bẫy rập có thể làm thói quen của bạn chệch hướng. Còn có một nguy cơ tiềm ẩn khác nữa - đặc biệt nếu bạn đang sử dụng một công cụ theo dấu thói quen - đó là đo lường sai thứ.

BIẾT RÕ KHI NÀO THÌ NÊN THEO DẤU THÓI QUEN (VÀ KHI NÀO KHÔNG NÊN)

Ví dụ bạn mở một nhà hàng, bạn muốn biết xem đầu bếp có làm tốt việc của mình không. Có một cách đo lường thành công là theo dõi xem có bao nhiêu khách hàng trả tiền cho một bữa ăn mỗi ngày. Nếu có nhiều khách đến hơn thì có lẽ do món ăn có chất lượng. Nếu ít khách hơn thì hẳn là có trục trặc đâu đó.

Tuy vậy, phương thức đo lường này - doanh thu hằng ngày - chỉ cho thấy một bức tranh rất hẹp về những việc đang xảy ra. Chỉ vì có ai đó trả tiền cho bữa ăn không có nghĩa là họ thưởng thức món ăn. Ngay cả khi người khách không vừa ý cũng khó lòng ăn xong mà quịt tiền. Thực tế là nếu bạn chỉ đo lường doanh thu thì thức ăn vẫn có thể đang tệ đi trong lúc bạn bù đắp cho nó bằng chiến lược tiếp thị, giảm giá hay các phương thức khác. Thay vào đó, có thể sẽ hiệu quả hơn nếu theo dõi xem bao nhiêu khách hàng ăn hết bữa ăn, hoặc bằng số phần trăm khách hàng để lại nhiều tiền boa.

Mặt tối của việc theo dấu một hành vi nào đó là chúng ta rốt cuộc bị thúc đẩy bởi con số hơn là mục đích đằng sau nó. Nếu thành công của bạn được đo bằng thu nhập theo quý, bạn sẽ tối ưu doanh số, doanh thu, và chi phí kế toán theo thu nhập từng quý. Nếu thành công của bạn được đo bằng quy mô nhỏ hơn, bạn cũng sẽ tối ưu trong một phạm vi nhỏ hơn, ngay cả khi điều đó nghĩa là khư khư giữ lấy một chế độ ăn kiêng, nước quả thải độc, và cả uống thuốc giảm béo. Tâm trí con người luôn muốn “thắng” dù là đang chơi trò gì.

Chiếc bẫy này hiển hiện trong mọi lĩnh vực đời sống. Chúng ta tập trung vào làm việc dài giờ hơn là làm hoàn tất những việc có ý nghĩa. Chúng ta để tâm tới việc làm sao để đạt được mười ngàn bước chân hơn là làm sao để sống lành mạnh. Chúng ta giảng dạy để đáp ứng những bài kiểm tra chuẩn hóa hơn là đặt trọng tâm vào học hỏi, hiếu kỳ và tư duy phản biện. Nói ngắn gọn là chúng ta tối ưu hóa theo cách chúng ta đo đạc thành quả. Khi ta chọn sai phương thức đo lường, chúng ta sẽ có hành vi sai.

Đôi khi bẫy này được gọi là Quy luật Goodhart. Được đặt tên theo nhà kinh tế học Charles Goodhart, nguyên lý này nói rằng, “Khi một cách đo đạc trở thành mục tiêu, thì nó không còn là phương thức đo lường hiệu quả.” Đo lường chỉ hữu ích khi nó hướng dẫn và cung cấp thêm bối cảnh cho bức tranh lớn hơn, không phải lúc nó nuốt mất bạn. Mỗi con số đơn thuần chỉ là một mẩu thông tin phản hồi trong toàn bộ hệ thống.

Trong một thế giới bị thúc đẩy bởi dữ liệu, chúng ta có xu hướng đánh giá quá cao giá trị của con số và coi nhẹ những thứ không bền, linh hoạt và khó đo đếm. Chúng ta đã sai lầm khi nghĩ rằng các yếu tố đo đếm được là các yếu tố duy nhất có tồn tại. Nhưng chỉ vì bạn có thể đo lường cái gì đó không có nghĩa nó quan trọng. Và chỉ vì bạn không thể đo được cái gì đó cũng không có nghĩa nó không quan trọng chút nào.

Ý tôi đang muốn nói, điểm cốt lõi là theo dấu thói quen ở đúng lúc đúng chỗ. Cảm giác ghi chép lại một thói quen và theo dõi tiến trình của mình đúng thật là thỏa mãn, nhưng đo lường không phải là điều duy nhất có ý nghĩa ở đây. Thêm nữa, có nhiều cách đo đếm tiến trình, và đôi khi chuyển sự chú tâm qua cái gì đó hoàn toàn khác có lẽ sẽ có ích cho bạn.

Đây là lý do vì sao chiến thắng không cân[1] lại hiệu quả trong việc giảm cân. Con số hiển thị trên cái cân khá là bướng bỉnh, cho nên nếu bạn chỉ chú ý đến con số đó, bạn sẽ chùn bước. Nhưng nếu bạn để ý thấy làn da của mình trông khỏe hơn, hay bạn thức dậy sớm hơn, hoặc là ham muốn của mình trở nên mạnh hơn. Đây đều là cách phù hợp với việc theo dõi các cải thiện của bạn. Nếu bạn không cảm thấy phấn khởi với con số trên cân, thì có lẽ đã đến lúc tập trung vào một cách đo lường khác đi - cách nào có thể cho bạn thêm nhiều dấu hiệu tiến bộ.

Bất kể bạn đo lường cải thiện của mình như thế nào, theo dấu thói quen là một cách đơn giản làm cho thói quen của bạn tạo ra cảm giác thỏa mãn. Mỗi một cách đo đều cung cấp bằng chứng cho thấy bạn đang đi đúng hướng và một niềm khoan khoái ngắn ngủi tức thời khi một nhiệm vụ được hoàn thành.

❀ ❀ ❀

[1] Nonscale victories.