SỰ THẬT VỀ NĂNG KHIẾU

(Khi nào gien quan trọng và khi nào thì không)

Nhiều người chắc đã quen thuộc với Michael Phelps, một trong những vận động viên cừ khôi nhất lịch sử. Phelps đã giành được nhiều huy chương Olympic hơn không chỉ so với bất kỳ tuyển thủ bơi lội nào, mà còn nhiều hơn bất cứ một nhà vô địch Olympic trong bất kỳ môn thể thao nào.

Ít người biết đến Hicham El Guerrouj hơn, nhưng anh là một vận động viên phi thường bằng chính sức mình. El Guerrouj là vận động viên điền kinh Ma Rốc, người nắm giữ hai huy chương vàng Olympic và là một trong những vận động viên chạy cự ly trung bình xuất sắc nhất mọi thời đại. Trong nhiều năm, anh giữ kỷ lục thế giới trên đường đua 1.500-mét và 2.000-mét. Trong Olympic ở Athens, Hy Lạp 2004, anh giành huy chương vàng trong cuộc đua 1.500-mét và 5.000-mét.

Hai vận động viên này có rất nhiều mặt khác nhau. (Đầu tiên là một người thì thi trên cạn, một người thì thi dưới nước.) Nhưng đáng chú ý là, họ có chiều cao hoàn toàn khác nhau. El Guerrouj cao gần 1m76. Phelps cao 1m93. Tuy chênh nhau 17cm, cả hai lại giống nhau ở một chỗ: Michael Phelps và Hicham El Guerrouj mặc quần có cùng độ dài đường may trong[1].

Làm sao như thế được? Phelps có đôi chân tương đối ngắn nếu so với chiều cao của anh, và một cái lưng dài, vô cùng thích hợp cho bơi lội. El Guerrouj lại có đôi chân rất dài và lưng ngắn, chính là tầm vóc lý tưởng cho chạy cự ly trung bình.

Bây giờ, hãy tưởng tượng khi hai tuyển thủ quốc tế này đổi môn thi đấu. Với thể lực đặc biệt của mình, liệu Michael Phelps có trở thành một vận động viên điền kinh chạy cự ly trung bình tầm Olympic nếu luyện tập đủ? Có vẻ không. Tại đỉnh cao của việc tập luyện, Phelps nặng 88kg, tức là nặng hơn 40% so với El Guerrouj, người đã tham gia chạy đua với cân nặng siêu nhẹ chỉ khoảng 63kg. Vận động viên chạy đua càng cao thì người đó càng nặng, mỗi cân nặng dư thêm đều là tai ương đối với môn chạy cự ly trung bình. Nếu chạy đua trong những cuộc thi chuyên nghiệp, Phelps sẽ bại trận ngay phút đầu.

Tương tự, El Guerrouj có thể là vận động viên điền kinh giỏi nhất trong lịch sử, nhưng sẽ hơi băn khoăn không biết anh có bao giờ đủ chuẩn để tham gia Olympic trong vai trò một tuyển thủ bơi lội không. Từ năm 1976, chiều cao trung bình của những nhà Olympic đoạt huy chương vàng trong môn chạy đua 1.500-mét nam là 1m78. So sánh với chiều cao trung bình của những nhà Olympic đoạt huy chương vàng trong môn bơi tự do 100-mét nam thì là 1m93. Tuyển thủ bơi lội thường cao, có lưng và sải tay dài, là hình mẫu lý tưởng để lướt trong nước. El Guerrouj sẽ mất lợi thế nghiêm trọng từ trước khi anh chạm vào hồ bơi.

Bí quyết để tăng tối đa tỷ lệ thành công của bạn là chọn lĩnh vực thi đấu phù hợp. Điều đó cũng đúng trong việc thay đổi thói quen như trong thể thao và kinh doanh. Khi thói quen phù hợp với thiên hướng tự nhiên và khả năng của bạn, nó sẽ dễ thực hiện và tạo ra cảm giác thỏa mãn để duy trì hơn. Như Michael Phelps trong hồ bơi hay Hicham El Guerrouj trên đường đua, bạn nên chơi một trò mà ở đó mình có lợi thế.

Nắm bắt chiến lược này cần bạn phải chấp nhận sự thật đơn giản là người ta được sinh ra với những khả năng khác nhau. Một số người không thích nói về thực tế này. Trên bề mặt, gien của bạn có vẻ cố định, và chẳng có gì vui khi bàn về những điều bạn không kiểm soát được. Thêm nữa, những cụm như tất định luận sinh học[2] nghe như một số cá nhân nào đó được định sẵn sẽ thành công và số khác thì phải cam chịu thất bại. Nhưng đây là cách nhìn nhận thiển cận về sự ảnh hưởng của gien đối với hành vi.

Điểm mạnh của di truyền cũng chính là điểm yếu của nó. Không dễ thay đổi gien, có nghĩa là nó tạo ra ưu điểm rất lớn trong những trường hợp có lợi và là trở ngại nghiêm trọng trong những trường hợp bất lợi. Nếu bạn muốn đưa bóng vào rổ, cao 2m1 sẽ rất hữu ích. Nếu bạn muốn thực hiện một tiết mục thể dục dụng cụ, cao 2m1 là một bất lợi cực khủng. Môi trường sống quyết định sự phù hợp của gien của chúng ta và sự hữu dụng của những năng khiếu tự nhiên. Khi môi trường sống thay đổi, những giá trị quyết định thành công cũng thay đổi.

Điều này cũng đúng không chỉ với những đặc điểm thể chất mà cả với đặc điểm tinh thần. Nếu bạn hỏi tôi về thói quen và hành vi loài người thì tôi giỏi đấy; nhưng nếu luận về đan móc, phóng hỏa tiễn, hay hợp âm guitar thì tôi thua. Năng lực phụ thuộc rất lớn vào ngữ cảnh.

Những người ở đỉnh cao của các lĩnh vực thi đấu không chỉ được luyện tập tốt, họ còn rất phù hợp với công việc đó. Và đó là lý do tại sao, nếu bạn muốn trở thành một người vĩ đại thực thụ thì chọn đúng chỗ để tập trung phát triển là trọng yếu.

Nói ngắn gọn: Gien không quyết định số phận của bạn. Nó quyết định lĩnh vực tạo ra cơ hội cho bạn. Như bác sĩ Gabor Mate viết, “Gien mở đường, chứ nó không định trước.” Những lĩnh vực mà bạn được gien mở đường để thành công là lĩnh vực mà thói quen sẽ dễ tạo ra cảm giác thỏa mãn. Mấu chốt là định hướng công sức của bạn đến các lĩnh vực vừa khiến bạn hưng phấn vừa hợp với kỹ năng tự nhiên của bạn, để tham vọng tương hợp với khả năng của bạn.

Câu hỏi ở đây hiển nhiên là, “Làm sao tôi tìm ra những lĩnh vực có lợi cho mình? Làm sao xác định cơ hội và thói quen nào phù hợp với mình?” Nơi đầu tiên mà chúng ta sẽ tìm câu trả lời chính là hiểu rõ tính cách của bạn.

❀ ❀ ❀

[1] Inseam: đường may quần ở phía đùi trong, tính từ đũng quần đến mắt cá chân trong. (ND)

[2] Biological determinism.