Học cách chơi một trò mà ở đó mình có lợi thế là yếu tố then chốt để giữ vững động lực và cảm thấy thành công. Theo lý thuyết, bạn có thể thích thú bất cứ cái gì. Trên thực tế, bạn sẽ thích hơn nếu cái đó đến với bạn dễ dàng hơn. Những người tài năng trong một lĩnh vực nào đó thường thông thạo những việc liên quan và được khen thưởng khi làm tốt. Họ luôn tràn đầy năng lượng bởi vì họ có được tiến bộ trong khi những người khác thì thất bại, và bởi vì họ được thưởng bởi mức lương cao hơn và cơ hội tốt hơn, không chỉ khiến họ hạnh phúc hơn mà còn khiến họ tạo ra thành quả công việc có chất lượng hơn. Đó là vòng xoáy đi lên.
Chọn đúng thói quen rồi thì quá trình thực hiện sẽ dễ dàng. Chọn sai thói quen rồi thì cuộc sống sẽ chật vật.
Vậy làm sao chọn đúng thói quen đây? Bước đầu tiên chúng ta đã bàn ở Nguyên tắc số 3: Khiến nó dễ dàng. Trong nhiều trường hợp, khi mọi người chọn nhầm thói quen, nói cho đơn giản thì điều đó có nghĩa là họ đã chọn một thói quen quá khó. Khi thói quen dễ dàng, bạn sẽ có nhiều khả năng thành công. Khi bạn thành công, bạn sẽ có nhiều khả năng cảm thấy thỏa mãn. Tuy nhiên, cần cân nhắc ở một mức khác. Trong chặng đường dài, nếu bạn tiếp tục phát triển và tiến bộ, mọi lĩnh vực đều có thể trở nên khó khăn. Tại vài thời điểm, bạn cần phải chắc rằng bạn đang chơi đúng trò chơi phù hợp với kỹ năng của mình. Vậy làm sao bạn tìm ra được?
Cách tiếp cận phổ biến nhất là thử và sai. Dĩ nhiên, chiến lược này có một vấn đề: Cuộc đời quá ngắn. Bạn đâu thể có đủ thời gian để thử mọi loại nghề nghiệp, hẹn hò với mọi anh chàng độc thân phù hợp, hay chơi mọi loại nhạc cụ được. May thay, có một cách rất hiệu quả để giải câu đố hóc búa này, và nó được gọi là cân bằng khám phá/ khai thác[1].
Lúc bắt đầu một hoạt động mới, nên có một giai đoạn dành để khám phá. Trong các mối quan hệ lứa đôi, đó gọi là hẹn hò. Trong trường đại học, đó gọi là giáo dục đại cương. Trong kinh doanh, đó gọi là thử nghiệm hai phiên bản[2]. Mục tiêu ở đây là có thể thử được càng nhiều khả năng càng tốt, nghiên cứu ý tưởng trên diện rộng, và quăng lưới thật xa.
Sau khi hoàn thành giai đoạn khám phá sơ khai này, hãy tập trung vào giải pháp tốt nhất bạn tìm được - nhưng thỉnh thoảng cũng hãy thử nghiệm cái mới. Cân bằng thích hợp phụ thuộc vào việc liệu bạn đang thắng hay đang thua. Nếu bạn đang thắng, hãy khai thác, khai thác, khai thác. Nếu bạn đang thua, hãy tiếp tục khám phá, khám phá, khám phá.
Trong chặng đường dài thì hiệu quả nhất là nên thực hiện chiến lược có thể sẽ cho ra kết quả tốt nhất từ khoảng 80 đến 90% và duy trì khám phá với 10 đến 20% còn lại. Google hay yêu cầu nhân viên dành 80% thời gian làm việc trong tuần cho công việc chính thức và 20% cho những dự án tùy chọn, là nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của những siêu phẩm bom tấn như AdWords và Gmail.
Cách tiếp cận tốt nhất cũng phụ thuộc vào bạn có bao nhiêu thời gian. Nếu bạn có nhiều thời gian - như một người trong thời kỳ đầu sự nghiệp - việc khám phá sẽ hợp lý hơn bởi vì khi tìm được đúng thứ, bạn vẫn còn khá nhiều thời gian để khai thác. Nếu bạn không dư dả thời gian - như kiểu đang bị deadline dự án gí sát - thì bạn nên thực hiện giải pháp tối ưu nhất mà bạn tìm được để có kết quả.
Khi bạn khám phá các lựa chọn khác nhau, có một loạt câu hỏi bạn có thể đặt ra cho bản thân để tiếp tục thu hẹp thói quen và lĩnh vực khiến bạn thỏa mãn nhất:
Cái gì khiến tôi dễ chịu, nhưng là gánh nặng với người khác? Dấu hiệu cho thấy bạn được sinh ra để làm một công việc nào đó không phải là bạn yêu thích làm việc đó hay không mà là bạn có thể xử lý các khó khăn đó dễ dàng hơn những người khác. Khi nào thì bạn cảm thấy thoải mái trong khi những người khác thì kêu ca? Công việc dành riêng cho bạn chính là công việc mà bạn không cảm thấy mình đang bị hành xác như người khác khi làm.
Cái gì khiến tôi quên béng đi thời gian? Guồng làm việc là một trạng thái tâm lý mà khi bước vào, bạn tập trung toàn bộ sự chú ý của mình vào một công việc trước mắt và bỏ lại thế giới sau lưng. Sự hòa quyện giữa hạnh phúc và đỉnh cao hiệu suất này là cái mà các vận động viên và diễn viên trải qua khi họ “trong vùng”. Khó có thể nào đang trải nghiệm trạng thái vào guồng mà không cảm thấy việc đó thỏa mãn ở một mức tối thiểu nào đấy.
Tôi có được thành quả tốt hơn những người bình thường ở nơi nào? Chúng ta liên tục so sánh bản thân mình với những người xung quanh, và hành vi sẽ tạo ra sự thỏa mãn hơn nếu sự so sánh đó có phần lợi về phía ta. Khi tôi bắt đầu viết trên trang jamesclearcom, danh sách email của tôi phát triển nhanh chóng. Tôi cũng không rõ mình có làm tốt không, nhưng tôi biết rằng thành quả đến với tôi nhanh hơn so với đồng nghiệp của tôi, điều đó khiến tôi có thêm động lực để tiếp tục viết.
Cái gì đến với tôi một cách tự nhiên? Chỉ một lúc thôi, hãy phớt lờ những gì bạn đã được dạy. Hãy bỏ ngoài tai những gì xã hội bảo bạn. Đừng để ý người ta mong đợi gì ở bạn. Hãy nhìn sâu vào trong chính mình và hỏi, “Cái gì tôi cảm thấy tự nhiên? Lúc nào tôi cảm giác mình đang sống? Thời điểm nào tôi thấy mình được là chính mình nhất?” Không phán xét bản thân hay làm người khác vui lòng. Không chỉ trích hay tự phê bình. Hãy chỉ cảm thấy đầy hứa hẹn và thích thú. Mỗi khi bạn thấy mình chân thật và tin tưởng, bạn đang đi đúng hướng.
Thật tình mà nói, có một phần trong quá trình này thuần túy là may mắn. Michael Phelps và Hicham El Guerrouj đã may mắn vì được sinh ra với bộ kỹ năng hiếm có được xã hội đánh giá cao và cũng được đặt vào trong môi trường lý tưởng cho những hoạt động đó. Chúng ta đều có thời gian giới hạn trên hành tinh này, và những người kỳ tài trong số chúng ta không chỉ là người làm việc chăm chỉ mà còn có được cơ may tiếp xúc với các cơ hội có lợi cho mình.
Nhưng lỡ bạn không muốn giao hết số phận cho vận may thì sao?
Nếu bạn không tìm được trò chơi mà mình có lợi thế, thì tạo ra nó đi. Scott Adams, họa sĩ hoạt hình của bộ Dilbert, nói rằng, “Tất cả mọi người đều có ít nhất một vài lĩnh vực mà họ ở trong 25% đứng đầu với một ít nỗ lực. Trong trường hợp của tôi, tôi có thể vẽ đẹp hơn số đông người khác, nhưng tôi gần như không phải một họa sĩ. Và tôi cũng chẳng hài hước hơn những diễn viên hài độc thoại thông thường ngoài kia, nhưng tôi vui tính hơn đa số người ta. Phép màu ở đây là ít người có thể vừa vẽ đẹp và vừa viết truyện cười. Sự kết hợp giữa hai thứ đó chính là cái khiến tôi làm nên những điều hiếm thấy. Và khi bạn thêm cả bối cảnh kinh doanh của tôi, đột nhiên tôi trở thành một đề tài không có mấy họa sĩ có thể hy vọng mình hiểu được mà không trải qua.”
Khi bạn không thể thắng bằng cách trở nên tốt hơn, bạn có thể thắng bằng cách trở nên khác biệt. Bằng cách kết hợp các kỹ năng của mình, bạn giảm được mức độ cạnh tranh, và khiến bạn dễ nổi bật. Bạn có thể đi đường tắt cho nhu cầu cần một lợi thế di truyền (thay vì nhiều năm dài khổ luyện) bằng cách viết lại luật chơi. Một người chơi giỏi nỗ lực để thắng trò chơi mà người khác cũng đang chơi. Một người chơi vĩ đại sẽ tạo ra một trò chơi mới mà ở đó họ phát huy sức mạnh của mình và tránh đi các nhược điểm.
Lúc còn học đại học, tôi tự thiết kế chuyên ngành của mình, cơ sinh học[3], là sự kết hợp của vật lý, hóa học, sinh học và giải phẫu học. Tôi không đủ thông minh để nổi bật giữa những chuyên đề vật lý và sinh học hàng đầu, nên tôi tạo ra trò chơi cho riêng mình. Và bởi vì nó phù hợp với tôi - tôi chỉ đăng ký học các khóa mà tôi ưa thích - chuyện học hành trở nên đỡ vất vả hơn. Đó cũng là một cách để dễ dàng tránh cái bẫy so sánh mình với người ta. Sau tất cả, không có ai đăng ký học cùng những môn như thế, cho nên ai mà khẳng định được là người nào tốt hơn hay tệ hơn chứ?
Chuyên môn hóa là một cách mạnh mẽ để vượt qua “tai nạn” của di truyền xấu. Bạn càng quán triệt một kỹ năng nào đó, người khác càng khó cạnh tranh với bạn. Khá nhiều những người tập thể hình khỏe hơn hẳn những vận động viên vật tay, nhưng ngay cả một người tập thể hình khổng lồ cũng có thể thua một trận vật tay bởi vì nhà vô địch vật tay có một sức mạnh vô cùng đặc thù. Ngay cả khi bạn không phải một người có năng khiếu thiên bẩm, bạn vẫn có khả năng chiến thắng nếu trở thành người tài giỏi nhất trong một phạm trù rất hẹp.
Nước sôi có thể ninh nhừ khoai nhưng lại làm rắn trứng. Bạn không thể kiểm soát được liệu mình là khoai hay là trứng, nhưng bạn có toàn quyền quyết định chơi một trò mà rắn hay nhừ thì tốt hơn. Nếu bạn tìm được một môi trường có triển vọng cho mình, bạn có thể biến tình huống bất lợi thành có lợi.
❀ ❀ ❀
[1] Explore/ exploit trade-off.
[2] Split testing.
[3] Biomechanics.
