Autolycus và một Quý ông bước vào.
AUTOLYCUS.
Xin thưa ngài, ngài có chứng kiến cuộc tường thuật này không?
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Tôi có đứng cạnh khi bọc đồ được mở ra, và nghe cụ già chăn cừu kể lại đầu đuôi cơ sự tìm thấy nó ra sao: sau đó, ai nấy đều ngẩn ngơ một lúc rồi bị lệnh truyền ra ngoài; chỉ có điều này, hình như tôi nghe lão chăn cừu nói rằng chính lão đã tìm thấy đứa trẻ.
AUTOLYCUS.
Tôi rất muốn biết kết cục của chuyện này ra sao.
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Tôi xin kể lại sự việc một cách đứt quãng; nhưng những nét biến đổi trên gương mặt nhà vua và Camillo quả là những cảnh tượng kinh ngạc tột độ. Khi nhìn chằm chằm vào nhau, họ ngỡ như muốn rách cả mi mắt. Sự im lặng của họ mang đầy ý nghĩa, từng cử chỉ đều thay lời muốn nói; họ trông giống như vừa nghe tin về một thế giới được cứu chuộc, hoặc bị tàn phá. Một vẻ kinh ngạc tột cùng hiện rõ trên gương mặt họ; nhưng dẫu là người quan sát uyên bác nhất, nếu chỉ nhìn bề ngoài thì cũng không tài nào đoán được niềm vui hay nỗi buồn mới là điều quan trọng hơn, dẫu rằng đó chắc chắn là thái cực tột cùng của một trong hai điều ấy. Kìa có một vị quý ông tới, may ra ngài ấy biết nhiều chuyện hơn.
Một Quý ông bước vào.
Có tin gì mới không, hỡi Rogero?
QUÝ ÔNG THỨ HAI.
Toàn là những cuộc ăn mừng: lời sấm truyền đã ứng nghiệm; con gái nhà vua đã được tìm thấy: biết bao điều kỳ diệu tuôn trào chỉ trong vòng một tiếng đồng hồ qua khiến các nghệ sĩ làm thơ ca dao cũng chẳng tài nào diễn tả nổi. Kìa quản gia của phu nhân Paulina đang đến kìa: ngài ấy có thể kể cho anh nghe nhiều hơn đấy.
Một Quý ông thứ ba bước vào.
Mọi chuyện thế nào rồi, thưa ngài? Tin tức này, dẫu được cho là sự thật, lại giống như một câu chuyện cổ tích đến mức người ta phải hoài nghi tính xác thực của nó. Nhà vua đã tìm lại được người thừa kế của mình chưa?
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Đích thị là sự thật, nếu như sự thật từng được minh chứng rõ ràng qua hoàn cảnh. Những gì anh nghe được, anh sẽ phải thề là mình đã tận mắt chứng kiến, bởi các bằng chứng trùng khớp đến kỳ lạ. Chiếc áo choàng của Vương hậu Hermione, món đồ trang sức giắt trên cổ áo, những bức thư của Antigonus được tìm thấy cùng với nét chữ quen thuộc của ông; dáng vẻ uy nghi mang hình bóng người mẹ, khí chất cao quý vượt lên trên nguồn gốc xuất thân, cùng bao minh chứng khác đã khẳng định chắc chắn cô bé chính là con gái nhà vua. Anh có được chứng kiến cuộc hội ngộ giữa hai vị vua không?
QUÝ ÔNG THỨ HAI.
Không.
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Thế thì anh đã bỏ lỡ một cảnh tượng vô tiền khoáng hậu, không lời nào tả xiết. Ở đó, anh có thể chiêm ngưỡng niềm vui này nối tiếp niềm vui khác, theo cách mà nỗi buồn dường như cũng phải rơi lệ khi cất lời từ biệt, bởi niềm vui của họ đẫm trong nước mắt. Người ta ngước nhìn lên, chắp tay, với những gương mặt bàng hoàng đến nỗi chỉ có thể nhận ra nhau qua trang phục chứ chẳng nhận ra nét mặt. Nhà vua nhà ta, vì quá đỗi vui mừng khi tìm lại được con gái mà như muốn nhảy cộp lên, rồi ngỡ như niềm vui ấy nay bỗng hóa thành nỗi mất mát, liền cất tiếng kêu "Ôi, mẹ con nàng, mẹ con nàng!", sau đó cầu xin xứ Bohemia tha thứ; rồi ôm chầm lấy con rể; rồi lại ôm xiết lấy con gái; giờ thì ngài đang cảm ơn cụ già chăn cừu, người đang đứng lặng thinh như một cột nước rêu phong qua bao đời vua trị vì. Tôi chưa từng nghe về một cuộc hội ngộ nào kỳ lạ đến thế, khiến mọi lời kể trở nên bất lực và mọi sự miêu tả đều trở nên vô nghĩa.
QUÝ ÔNG THỨ HAI.
Xin hỏi, điều gì đã xảy ra với Antigonus, kẻ đã đem đứa bé đi năm xưa?
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Vẫn giống như một câu chuyện cổ tích, luôn có những tình tiết để kể lại dẫu người ta có hoài nghi đến đâu và chẳng màng lắng nghe. Ông ta đã bị gấu xé xác: điều này được xác nhận bởi con trai lão chăn cừu—người không chỉ có sự ngây thơ, vốn là bằng chứng lớn, để bào chữa cho mình, mà còn giữ cả chiếc khăn tay và những chiếc nhẫn của Antigonus mà bà Paulina nhận ra.
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Thế còn con tàu và đoàn tùy tùng của ông ta thì sao?
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Đã đắm ngay thời khắc chủ nhân của chúng bỏ mạng, và ngay trước mắt lão chăn cừu: thế nên mọi phương tiện từng tiếp tay cho việc bỏ rơi đứa trẻ đều đã bị vùi dập đúng vào lúc đứa trẻ được tìm thấy. Nhưng ôi, trận chiến cao cả giữa niềm vui và nỗi buồn diễn ra trong lòng Paulina mới làm sao! Một mắt nàng rủ xuống vì thương tiếc người chồng quá cố, mắt kia ngước lên vì lời sấm truyền đã linh ứng. Nàng nâng công chúa dậy khỏi mặt đất, ôm chặt vào lòng như thể muốn dán cô bé vào trái tim mình để chẳng bao giờ phải đối mặt với nguy cơ mất đi một lần nữa.
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Sự trang nghiêm của hành động ấy xứng đáng để các vị vua và hoàng tử thưởng lãm; bởi chính họ là những người đã diễn lại nó.
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Một trong những chi tiết đẹp đẽ nhất, và là thứ đã đánh động đôi mắt tôi (chạm đến dòng lệ dẫu chẳng bắt được con cá nào), chính là khi nghe nhắc lại về cái chết của vương hậu—cùng với cách thức bà qua đời được nhà vua dũng cảm thú nhận và tiếc thương—niềm chăm chú ấy đã đâm thấu trái tim người con gái; cho đến khi, từ nỗi đau đớn này sang nỗi đau đớn khác, cô thốt lên một tiếng "Than ôi," mà tôi chỉ muốn nói là đã rỉ máu mắt, bởi tôi chắc chắn trái tim mình đang khóc ra máu. Kẻ băng giá nhất ở đó cũng phải đổi màu da; vài người ngất lịm, tất cả đều chìm trong đau thương: nếu cả thế giới này được chứng kiến cảnh ấy, thì nỗi bi ai hẳn đã lan khắp chốn.
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Họ đã quay về hoàng cung chưa?
QUÝ ÔNG THỨ BA.
Chưa: khi công chúa nghe tin về bức tượng của mẫu thân đang được Paulina bảo quản—một tác phẩm tạc suốt bao năm trời và vừa mới hoàn thành bởi bậc thầy người Ý hiếm có, Julio Romano; người mà giả sử có được sự trường tồn và có thể thổi hồn vào tác phẩm của mình, hẳn sẽ cướp mất nghề của tự nhiên, bởi ông mô phỏng bà quá đỗi hoàn hảo: ông đã tạc Hermione giống Hermione đến mức người ta đồn rằng chỉ cần cất lời với bức tượng là sẽ đứng chờ để mong nhận lại câu trả lời. Với tất cả niềm khao khát thiết tha, họ đã đến đó và dự định sẽ dùng bữa tối ở đó.
QUÝ ÔNG THỨ HAI.
Tôi cứ nghĩ bà ấy đang âm thầm mưu tính việc lớn gì; bởi kể từ sau cái chết của Hermione, ngày nào bà cũng lui tới ngôi nhà hẻo lánh ấy một mình hai ba bận. Chúng ta có nên đến đó để góp phần chung vui không?
QUÝ ÔNG THỨ NHẤT.
Ai lại muốn vắng mặt khi có cơ hội bước chân vào đó chứ? Cứ chớp mắt một cái là một ân huệ mới lại ra đời. Việc chúng ta vắng mặt chính là sự phung phí kiến thức của chính mình. Nào, đi thôi.
Các Quý ông bước ra.
AUTOLYCUS.
Giờ đây, giả sử trong tôi không còn chút vết nhơ nào của thói cày bừa trước kia, thì công danh phú quý hẳn đã rơi trúng đầu rồi. Tôi đã đưa cụ già và con trai lão lên chiến thuyền của hoàng tử; bảo với ngài rằng tôi nghe họ bàn tán về một bọc đồ này nọ. Nhưng ngài lúc bấy giờ vì quá say mê con gái lão chăn cừu (vốn là người ngài tưởng lúc ấy), trong khi nàng bắt đầu say sóng nặng, bản thân ngài cũng chẳng khá hơn là bao, lại thêm thời tiết khắc nghiệt cứ kéo dài, nên bí mật ấy vẫn chưa bị lộ tẩy. Nhưng với tôi thế nào cũng vậy; bởi dẫu tôi có là kẻ tìm ra bí mật này, nó cũng chẳng thể vớt vát nổi tiếng tăm nhơ nhuốc của tôi.
Lão Chăn cừu và Gã hề bước vào.
Kìa những kẻ tôi từng ra tay giúp đỡ dẫu chẳng mấy tự nguyện nay đã bắt đầu hái quả ngọt cuộc đời.
LÃO CHĂN CỪU.
Nào con trai; ta thì chẳng thể sinh thêm con được nữa, nhưng từ nay các con trai con gái của con đều sẽ là dòng dõi quý tộc.
GÃ HỀ.
Chào ngài, chúng ta lại gặp nhau rồi. Hôm nọ ngài từ chối tỉ thí với tôi chỉ vì tôi không phải dòng dõi quý tộc. Ngài có thấy bộ y phục này không? Cứ việc bảo là không thấy và hãy đinh ninh rằng tôi vẫn chẳng phải quý tộc đi: tốt nhất là ngài cứ phủ nhận luôn cả việc những chiếc áo này thuộc về giới quý tộc đi xem nào. Cứ việc chối đây đẩy đi xem tôi bây giờ có phải là quý tộc hay không.
AUTOLYCUS.
Tôi thừa biết ngài giờ đây đã là một người sinh ra thuộc tầng lớp quý tộc rồi, thưa ngài.
GÃ HỀ.
Phải, và tôi đã mang thân phận ấy suốt bốn tiếng đồng hồ nay rồi đấy.
LÃO CHĂN CỪU.
Ta cũng vậy, con trai ạ!
GÃ HỀ.
Đúng thế thật; nhưng con đã trở thành quý tộc trước cả tía; bởi con trai nhà vua đã nắm lấy tay con và gọi con bằng hiền đệ; rồi hai vị vua gọi tía là hiền huynh; rồi hoàng tử, đại huynh của con, và công chúa, hiền tỷ của con, đã gọi tía là phụ thân; thế là chúng ta cùng khóc; và đó là những giọt nước mắt mang phong thái quý tộc đầu tiên mà chúng ta từng rơi.
LÃO CHĂN CỪU.
Biết đâu chúng ta vẫn còn sống để mà rơi thêm nhiều giọt nước mắt nữa đấy, con trai ạ.
GÃ HỀ.
Vâng; chứ nếu không thì thật là vận rủi, khi mà chúng ta đang ở một địa vị trớ trêu nhường này.
AUTOLYCUS.
Tôi thành tâm cúi xin ngài đại xá cho mọi tội lỗi tôi từng gây ra trước tôn nhan, và xin ngài nói giúp vài lời tốt đẹp trước chỗ hoàng tử, chủ nhân của tôi.
LÃO CHĂN CỪU.
Nào con, hãy giúp ngài ấy đi; bởi chúng ta phải sống cho ra dáng người tao nhã, giờ chúng ta đã là quý tộc rồi mà.
GÃ HỀ.
Ngươi sẽ cải tà quy chính chứ?
AUTOLYCUS.
Vâng, nếu điều đó làm đẹp lòng tôn nhan.
GÃ HỀ.
Đưa tay đây nào: ta sẽ thề trước hoàng tử rằng ngươi là một kẻ trung thực và chân chính bậc nhất ở xứ Bohemia này.
LÃO CHĂN CỪU.
Con có thể nói thế, chứ đừng thề.
GÃ HỀ.
Không được thề ư, bây giờ mà tôi lại không được thề sao? Cứ để cho đám nhà quê với tầng lớp điền chủ nói thế đi, còn tôi, tôi sẽ thề.
LÃO CHĂN CỪU.
Nhưng nhỡ đó là lời dối trá thì sao, con trai?
GÃ HỀ.
Dẫu nó có dối trá đến đâu đi nữa, một vị quý tộc chân chính vẫn có quyền thề vì lợi ích của bạn bè mình. Và tôi sẽ thề trước hoàng tử rằng ngươi là một kẻ tháo vát, dũng mãnh và sẽ không bao giờ say xỉn; dẫu tôi biết thừa ngươi chẳng tháo vát gì cam và thế nào cũng có lúc say mèm: nhưng tôi cứ thề đấy; và tôi cũng mong ngươi hãy trở thành một kẻ tháo vát, lanh lẹ đi.
AUTOLYCUS.
Tôi sẽ cố gắng hết sức để chứng tỏ điều đó, thưa ngài.
GÃ HỀ.
Được rồi, bằng mọi giá hãy chứng tỏ mình là một tay sành sỏi nhé: nếu tôi không khỏi ngạc nhiên khi thấy ngươi dám cả gan chuốc lấy cơn say mà chẳng phải là kẻ tháo vát, thì cứ việc đừng tin tôi nữa. Kìa! Các vị vua và các vương tôn công tử, những người thân thích của chúng ta, đang đi xem bức chân dung của vương hậu kìa. Nào, đi theo chúng tôi; tụi này sẽ là những người chủ tốt của ngươi.
Các nhân vật bước ra.
