"Tư khấu, nếu cứ chi tiêu theo tốc độ hiện nay, trước khi thu hoạch mùa thu năm tới, tiền bạc trong phủ khố ba ấp sẽ cạn sạch!"

Lời này của Kế Kiều không phải là không có căn cứ, những thẻ tre trên tay hắn viết đầy "số học Chu Bì" chính là thu nhập năm nay và dự toán cho năm tới.

Hắn khổ tâm khuyên nhủ: "Từ sau khi nước Lỗ thực hiện 'sơ thuế mẫu' trăm năm trước, liền bắt đầu thay đổi pháp 'triệt' của tịch điền thành thu thuế lương thực. Thế nhưng sau khi Tư khấu chấp chính, không những đốt bỏ trái phiếu tồn đọng những năm qua, mà còn miễn gần như toàn bộ thuế thu mùa thu năm nay. Cho nên đừng nói tới Vận Thành mới thu được một tháng, ngay cả Chân và Lẫm Khâu đã cai trị được gần nửa năm cũng chẳng có bao nhiêu thu nhập từ phú thuế..."

Về điểm này, Triệu Vô Tuất tự nhiên có lý do riêng.

Chàng đáp: "Trọng nông là ưu tiên hàng đầu, đó là căn bản pháp độ ta đã định ra khi triệu tập chư lại công nghị mấy ngày trước. Người xưa có câu, việc nông thắng thì nhập túc nhiều, nhập túc nhiều thì nước giàu, nước giàu thì vật trong thiên hạ đều sẽ tìm đến. Cho nên muốn phong địa giàu có, không thể không coi trọng lương thực, đạo lý này, Kế tiên sinh hẳn là nên biết rõ."

Vô Tuất làm vậy cũng là bất đắc dĩ. Trước kia quan phủ ba nước Vệ, Tề, Lỗ đều một thói như nhau, thu thuế gấp như lửa đốt, không có thời hạn cố định. Nông dân chỉ còn cách vay nặng lãi "một trả hai" từ ấp tự, tông tộc hoặc thương nhân để đối phó với sưu dịch, đó mới là nguyên nhân khiến trái phiếu tích tụ nhiều đến vậy.

Ngoài ra còn có chuyện quan phủ cấu kết thương nhân, cố ý ép giá lương thực vào mùa thu hoạch, chưa kể thuế quan thị, thuế phủ khố, thuế mười phần một, Khâu Giáp và đủ loại lao dịch đè nặng lên đầu người nông dân. Thế nên quanh năm suốt tháng, làm lụng vất vả cũng chỉ đủ nuôi sống một nhà, một khi gặp năm mất mùa, mỗi nhà chết đói một hai người là chuyện thường, đó chính là lý do dẫn đến việc một lượng lớn nông dân bỏ trốn sang Đại Dã Trạch.

Vô Tuất đối với việc này cũng đau lòng khôn xiết: "Nông dân bỏ đi, chính là vì lương ít mà dân hộ không có tích lũy. Huống hồ sau khi đại quân đi qua, tất có năm mất mùa, nơi có quân đóng thì gai góc mọc đầy. Ba ấp mới chịu cảnh chiến tranh tàn phá không lâu, tuy vì ta mà quân Tấn không cướp bóc, nhưng năm tháng vẫn không tốt lành gì. Huống chi còn phải đối phó với việc ta trưng tập. Ta làm sao đành lòng để dân chúng vì cớ này mà tan cửa nát nhà, bán vợ đợ con, lại làm sao cam tâm để họ dưới tay ta mà cũng đổ xô vào Đại Dã Trạch, gia tăng thực lực cho Đạo Chích!?"

Kế Kiều ngẩn người. Nhưng vẫn nói: "Tuy nói hành động này là để ổn định lòng người ba ấp, giúp kinh tế sau chiến tranh phục hồi, nhưng cũng có phần quá mức, giảm bớt một chút là được rồi. Nay đã vào đông, việc nông ba ấp không trông mong có thu nhập gì nữa. Ít nhất phải đợi tới đầu hạ năm sau, lúa mạch đông chín mới có khoản thu..."

Một năm rưỡi nay, bột mì đã từ nước Tấn lan truyền tới các nơi như Tống, Tề, Tào, ngay cả nước Lỗ cũng bắt đầu nở rộ. Thợ thủ công nước Lỗ vốn khéo tay hay làm, chỉ cần thấy qua vật thật của cối đá, việc mô phỏng lại thì có gì khó khăn. Chân Địa và Lẫm Khâu tuy đều xây cối xay sớm, nhưng theo sự lan truyền của kỹ thuật, tính độc quyền của bột mì ngày càng thấp, không xuất hiện lợi nhuận khổng lồ như Kế Kiều kỳ vọng.

Hắn đối với điều này vô cùng bực bội. Lại cao giọng nói: "Chi tiêu nửa năm nay thực sự quá lớn, Tư khấu không thể không coi trọng. Tu sửa tường thành, đường sá, kênh rạch là một khoản chi. Thực thi chính sách mới, không cấp thực điền cho thuộc lại nữa, nên ấp lại mỗi tháng đều phải phát bổng lộc, vào thu sang đông lại còn phải ban cấp áo cừu chống rét, cũng là một khoản chi."

"Mà tiêu tốn nhiều nhất, vẫn là gần ngàn chiêu mộ binh mà Tư khấu nuôi dưỡng, bọn họ không làm việc đồng áng, ngày thường chỉ chuyên tâm huấn luyện và tiễu phỉ, binh giáp tinh lương, tháng nào cũng phải thay mới. Tử thương đều có tiền tuất. Đối với chinh triệu binh cũng quá mức ưu đãi, chư khanh nước Tấn trưng binh, bọn họ còn phải tự mang theo y phục và binh khí, Tư khấu ở đây lại cung cấp tất tần tật. Sau chiến tranh nếu có công, còn ban áo ban lương, làm cho dân chúng hân hoan khi bị trưng triệu..."

Vô Tuất cười nói: "Dân chúng hân hoan khi bị trưng triệu, không còn cố ý trốn tránh lao dịch, điều này chẳng phải rất tốt sao? Đây chính là 'bạc thuế liễm, mẫu hà ư dân. Đãi dĩ trung ái, nhi dân khả sử thân dã' (thuế mỏng thu nhẹ, chớ hà khắc với dân. Đối đãi bằng lòng trung ái, thì dân có thể khiến cho thân cận)."

Những việc Kế Kiều nói chàng đều rõ, nhưng Vô Tuất kiếp trước từng đọc "Của cải của các dân tộc", trong đó có nói, làm quân chủ, dù là nước lớn hay bang nhỏ, hoặc là một phong ấp chủ, đều phải thực hiện nhiều nghĩa vụ, đồng thời chi trả nhiều khoản phí tổn.

Ví dụ, khoản chi thứ nhất của quân chủ là hết sức duy trì tôn nghiêm của mình. Cho nên phải có một lượng tiền bạc nhất định để tu sửa phủ đệ, chế tạo y phục mão đai, duy trì xe ngựa nghi trượng khi ra ngoài, dịp lễ tết tặng quà cho các quý tộc quen biết. Những thứ này đúng là thứ Triệu Vô Tuất tiết kiệm nhất, về điểm này, Kế Kiều lại cực kỳ tán thưởng. Cần kiệm vốn luôn được hiền sĩ trong đời ca tụng, ví dụ như Trung Hàng Mục Tử giản phác, Trung Hàng Dần xa xỉ, nên cha con hai người mới có tiếng tăm khác nhau giữa các sĩ đại phu trong thiên hạ.

Quan trọng hơn nữa chính là nghĩa vụ thứ hai, tức đảm bảo an toàn cho lãnh địa, vì thế quân chủ phải bỏ ra chi phí lớn, khiến lãnh địa không bị các nước lân bang, giặc cướp ngang ngược xâm phạm. Cho nên Vô Tuất mới cần nuôi thường trực binh, cứ cách một ngày lại huấn luyện bọn họ, đồng thời gia cố thành trì, chế tạo khí giới chiến tranh v.v...

Nghĩa vụ thứ ba của quân chủ hoặc quốc gia là xây dựng và duy trì sự vận hành của cơ quan công cộng và công trình công cộng. Quan thự, hình ngục của ba ấp, các thuộc lại từ ấp đến đình lý, khai thông đường sá, khơi thông sông ngòi, đào kênh mương, xây dựng các khí giới thủy lợi có lợi cho việc nông v.v... Còn có kế hoạch của Triệu Vô Tuất về việc mô phỏng tư học của Khổng Tử, Thiếu Chính Mão, chấn hưng công học, thúc đẩy sự nghiệp giáo dục vỡ lòng trong quốc nhân, đều thuộc về phương diện này...

Ba đường cùng tiến, tiền bạc trong phủ khố mới hao hụt nhanh như vậy.

Từ khi đến phía bắc sông Bộc, Kế Kiều nhìn số tích lũy ngày càng ít đi mà lo đến phát sầu, Triệu Vô Tuất lại mặc kệ không bận tâm, tự mình dẫn binh ra ngoài đánh đông dẹp bắc.

Hắn nhịn đã lâu, liền nói hết ra một lượt: "Nếu là ngày thường thì không sao, Tử Cống ở Đào Ấp kinh doanh nghề xa xỉ phẩm, mỗi tháng đều có thể đổi lấy mấy ngàn thạch lương thực vận chuyển tới Chân Địa. Đây chính là lý do vì sao nửa năm nay sản lượng phía bắc sông Bộc ít hơn mọi năm, nhưng không đến nỗi đói kém, còn có thể chia cho Trung Đô một phần lương thực."

"Nhưng một khi khai chiến, cứ như lần này, Tư khấu động viên mấy ngàn chúng, chỉ ra ngoài trăm dặm, tác chiến một tháng trong nước Lỗ, vậy mà vẫn ngày tốn mấy kim."

Một khi liên quan tới vấn đề tài chính, Kế Kiều lại chẳng nể mặt ai, hắn kiểm soát nghiêm ngặt từng khoản chi tiêu, mỗi một sổ sách đều phải cùng học sinh các khoa tính toán chi li, quản gia của Triệu Vô Tuất quả nhiên không dễ làm!

Đúng như Tôn Tử đã nói, phàm phương pháp dùng binh, chi tiêu nội ngoại, chi phí tân khách, vật liệu giao tất (keo sơn), phụng dưỡng xe giáp, ngày tốn ngàn kim, sau đó đội quân mười vạn mới có thể cất bước. Những nguyên liệu chiến tranh này, lấy từ một lượng tích lũy ít ỏi trong vũ khố Chân Địa, Lẫm Khâu, cùng với việc chế tạo ngày đêm không ngừng nghỉ của xưởng thợ thủ công mới xây dựng.

Triệu Vô Tuất gần nửa năm nay quả thực có chút "cùng binh độc vũ" (hiếu chiến), nhưng trong lời Kế Kiều ẩn ý muốn chàng giải tán bớt một bộ phận chiêu mộ binh sau chiến tranh, điểm này chàng tuyệt đối sẽ không đồng ý.

Thế là Vô Tuất liền phản bác: "Kế tiên sinh nói không sai, thứ tiêu tiền nhất trên đời là chiến tranh, nhưng thứ vốn một lời mười cũng chính là chiến tranh!"

Vô Tuất có đủ tự tin để nói câu này. Những vàng ngọc và bảo vật cung nước Lỗ mà Dương Hổ mang theo, ngoại trừ Đại Đông bảo ngọc và đại cung của Bá Cầm là trấn quốc chi khí, buộc phải trả lại công cung, còn lại đều được vận chuyển về Lẫm Khâu. Bên ngoài thì nói là bị dư đảng Dương Hổ chia chác, "không biết tung tích" rồi. Ngoài ra mượn cớ tiễu trừ Đạo Chích, vũ khố phía tây thành Khúc Phụ cơ bản bị chàng dọn sạch, binh khí giáp trụ hao tổn khi võ tốt tác chiến đều đã được bổ sung. Thậm chí còn dư lại không ít, có thể dùng để trang bị cho ấp binh. Cuối cùng, khi truy kích Đạo Chích, cũng thu được một phần tiền bạc bị cướp đoạt, một nửa trả lại Trung Đô và Khản Thành. Số còn lại sau khi kiểm kê thì bỏ vào phủ khố, đủ để bù đắp chi phí trận này.

Chàng nói câu cuối cùng: "Kế tiên sinh đừng quên, số nhân khẩu chúng ta tổn thất, còn xa mới bằng hơn ngàn tên giặc cướp bị bắt sống kia. Đám người này có thể giáng làm lệ thần, chuyên làm việc cày cấy công điền và khai khẩn hoang địa, thu hoạch tất cả thu về phủ khố, lại là một khoản thu lớn."

Kế Kiều buông tay: "Quả thực, nếu không có những khoản thu này, chúng ta e rằng ngay cả gieo hạt mùa xuân năm tới cũng không chống đỡ nổi. Nhưng dù là vậy, Tư khấu cũng phải cân nhắc thay hạ thần, nếu không có thu nhập mới, ba ấp đến tháng bảy mùa thu năm sau sẽ phủ khố trống rỗng, không thể duy trì chi phí quân bị được nữa!"

Đây đã không còn là chuyện vặt vãnh ở Thành Hương lúc trước, mà là quan hệ tới chuyện ăn mặc, sinh tử tồn vong của hơn ba vạn người ở ba ấp! Nếu trị lý thất bại thì cũng không có Triệu Ưng ở Hạ Cung đến che chở, đến giúp đỡ thu dọn tàn cuộc.

Thế nhưng Triệu Vô Tuất đã dám vung tay quá trán thì tự nhiên là đã có chủ ý khai nguồn từ sớm.

"Không nông không ổn, không binh không an. Không công không giàu, không thương không sống, không sĩ không hưng! Sĩ nông công thương, chính là cột trụ của quốc gia. Thiếu một không được. Tuy nhiệm vụ hàng đầu là khuyến khích khôi phục việc nông, nhưng công và thương lại cũng sẽ không bỏ lại phía sau, đây chính là cách để duy trì chi phí trước khi đến mùa thu thu thuế, phú, Khâu Giáp. Kế tiên sinh đừng quên, những thợ thủ công lấy từ Lỗ Thành về, cộng thêm những người lần lượt đến từ nước Tấn, nước Tống, cùng với những người thu nạp được trong đại chiến lần này, đã vượt quá năm trăm người."

Nói đến đây, tâm trạng Kế Kiều mới tốt lên một chút: "Quả thật, số lượng bọn họ đông đảo, tinh thông nghiệp bách công, từ nay bất cứ hàng hóa thủ công nào, chúng ta đều có thể tự cung tự cấp, không cần phải ngửa tay cầu xin người ngoài nữa!"

Tự sản tự tiêu, đương nhiên là tiết kiệm hơn so với mua từ bên ngoài, nhưng điều Triệu Vô Tuất nghĩ lại xa hơn thế.

Chân Địa và Vận Thành lãnh thổ rộng lớn, ruộng đất màu mỡ, còn Lẫm Khâu thì kém hơn một chút, cho nên chàng muốn để nơi đây chuyên về làm nghề thủ công, tạo thành trung tâm thủ công nghiệp của vùng Duyện Châu!

Chàng bắt đầu mô tả bức tranh hoành tráng trong lòng với Kế Kiều: "Thứ được làm ra qua bàn tay con người, ngưng kết giá trị mới vào đó, cho nên thông thường là đắt hơn nguyên liệu. Như vậy, ta phụ trách nghĩ chủ ý khai nguồn, Công Thâu thị và bách công trong xưởng thợ thủ công biến những ý tưởng này thành hiện thực, Tử Cống dựa vào nghiệp xa xỉ phẩm mở ra con đường thương mại và nhân mạch, bán hàng hóa mới ở Đào Ấp với giá cao, kiếm lấy lợi nhuận. Sau đó hắn lại dùng lợi nhuận mua vào nguyên liệu mà ba ấp thiếu, vận chuyển tới phía bắc sông Bộc để gia công..."

Còn Kế Kiều thì phụ trách tiết lưu, phân bổ tốt chi phí cho cơ quan công cộng, dân sinh và quân sự, như vậy là có thể hình thành một vòng tuần hoàn lành mạnh.

Triệu Vô Tuất đã có địa bàn ổn định, một số cải tiến năng suất tự nhiên phải đưa vào chương trình nghị sự, ví dụ như cải tiến luyện sắt, cải tiến nông cụ binh khí, làm cho hiệu suất của chúng cao hơn.

Nhưng việc này cần lượng lớn đồng, sắt, bi kịch là nước Lỗ về cơ bản không có núi đồng, trong phủ khố lưu lại cũng không nhiều, Vô Tuất tổng không thể học Đạo Chích, chạy vào miếu vũ nấu chảy lễ khí chứ? Cho nên chỉ có thể mua riêng với bên ngoài, ví dụ như quý tộc nước Ngô, nước Sở. Nước Lỗ ngược lại có mấy ngọn núi sản sắt, sắt hiện nay tuy bị gọi là "ác kim", nhưng cũng không rẻ.

Ngoài ra da lông, lông vũ, muối, đều là thứ ba ấp thiếu hụt.

Muốn đổi lấy những thứ trên, chỉ dựa vào tiền trích hoa hồng từ việc Tử Cống kinh doanh nghiệp xa xỉ phẩm ở Đào Ấp, cùng với thuế phú nông nghiệp trong tương lai rõ ràng là không đủ, còn phải có ngành công nghiệp đặc sắc thuộc về ba ấp, có hàng hóa có thể tiến hành trao đổi, làm cho chúng tạo thành chuỗi ngành hàng với nguyên liệu nhập vào, mới có thể hoàn thành "tích lũy nguyên thủy"!

Vô Tuất nói: "Qua sự thăm dò của Lỗ Đào Ông, đất sét ở Chân Địa là nhiều và tốt nhất, cho nên lò gốm sứ phải xây ở đó, đợi sau đông chí là có thể ra lò mẻ đầu tiên, hy vọng không kém hơn thành phẩm gốm sứ, đây là thứ kiếm tiền đầu tiên."

"Còn thứ hai, chính là 'ma chỉ' (giấy gai) mà ta đang để xưởng thợ thủ công thử chế tạo, qua nửa tuần nghiên cứu, lô thành phẩm đầu tiên đã làm ra... Công Tây Tử Hoa thích dùng thẻ tre viết chữ, cho rằng vật này vô dụng, đồng thời trái với cổ chế, là người phản đối việc sản xuất đại trà đầu tiên, hiện tại hắn đang ở đó đợi ta tranh luận đây, Kế tiên sinh có muốn cùng ta đi xem không?"