“Xem Naples rồi chết.” Vâng, tôi không chắc người ta nhất thiết phải chết chỉ vì ngắm nhìn nó, nhưng thử sống ở đó lại có thể là một câu chuyện hoàn toàn khác. Ngắm nhìn Naples theo cách chúng tôi đã thấy trong buổi bình minh sớm từ sườn núi Vesuvius cao vời vợi, chính là chiêm ngưỡng một bức tranh tuyệt mỹ. Từ khoảng cách ấy, những tòa nhà xám xịt bỗng trở nên trắng phau—cứ thế, từng lớp ban công, khung cửa sổ và mái nhà xếp chồng lên nhau từ làn nước biển xanh thẳm cho đến khi lâu đài khổng lồ St. Elmo ngự trị trên đỉnh kim tự tháp trắng vĩ đại, mang lại cho bức tranh sự cân xứng, điểm nhấn và nét trọn vẹn. Và khi những đóa bách hợp hóa thành sắc hồng—khi thành phố đỏ bừng dưới nụ hôn đầu tiên của ánh thái dương—nó đẹp đến mức không thể diễn tả bằng lời. Lúc ấy, người ta hoàn toàn có thể thốt lên: “Xem Naples rồi chết.” Khung của bức tranh tự thân nó đã vô cùng quyến rũ. Phía trước là mặt biển phẳng lặng—một bức tranh khảm khổng lồ muôn màu muôn vẻ; những hòn đảo cao ngạo bồng bềnh trong làn sương mờ ảo phía xa; ở đầu phía chúng ta là ngọn núi Vesuvius sừng sững với hai đỉnh và những sườn đen rắn chắc cùng các vệt dung nham trải dài tận vùng đồng bằng campagna phẳng lặng vô tận—một tấm thảm xanh làm say đắm lòng người, dẫn dắt ánh nhìn đi mãi, đi mãi, băng qua những cụm cây, những ngôi nhà đơn độc, và những ngôi làng trắng muốt, cho đến khi tan biến vào một dải sương mờ mịt và mông lung ở tận chân trời. Chính từ Am thất, nơi sườn núi Vesuvius ấy, người ta mới nên “xem Naples rồi chết.”

Nhưng chớ nên bước vào trong tường thành và săm soi nó một cách tỉ mỉ. Điều đó sẽ làm vơi đi phần nào vẻ lãng mạn vốn có. Con người nơi đây có lối sống nhếch nhác, chính điều đó tạo nên những con phố bẩn thỉu và sinh ra những cảnh tượng cùng mùi hương khó chịu. Chưa từng có một cộng đồng nào lại tỏ ra bài xích bệnh tả dữ dội như người dân Naples này. Nhưng họ có lý do chính đáng để làm vậy. Bệnh tả thường đánh gục một người Naples ngay khi nó tóm lấy anh ta, bởi vì, bạn biết đấy, trước khi ông bác sĩ kịp đào bới qua lớp bụi bẩn để tiếp cận căn bệnh thì bệnh nhân đã ngấp ngoải qua đời. Tầng lớp thượng lưu có thói quen tắm biển mỗi ngày và trông khá đàng hoàng.

Đường phố ở đây nhìn chung chỉ đủ rộng cho một chiếc xe ngựa, và chúng tấp nập người qua lại biết bao! Đó chính là đại lộ Broadway được lặp lại ở mọi con phố, mọi khoảng sân, mọi con hẻm! Biết bao khối người, bao đám đông, bao nhiêu là biển người đang hối hả, nhộn nhịp, giãy giụa trong cuộc mưu sinh! Chúng tôi chưa từng thấy cảnh tượng nào tương tự, họa chăng chỉ có ở New York, tôi nghĩ vậy. Hầu như chẳng có vỉa hè nào, và nếu có, chúng cũng chẳng đủ rộng để nhường chỗ cho một người đi qua mà không va vào người khác. Thế nên tất cả mọi người đều đi xuống lòng đường—và ở những đoạn đường đủ rộng, xe ngựa cứ thế phóng như bay suốt ngày đêm. Việc hàng nghìn người không bị xe tông và tàn phế mỗi ngày quả là một điều kỳ diệu mà không ai có thể giải đáp. Nhưng nếu có kỳ quan thứ tám trên thế giới, thì đó chắc chắn phải là những ngôi nhà ở Naples. Tôi thành tâm tin rằng phần lớn chúng cao tới cả trăm thước! Và những bức tường gạch đặc dày tới bảy thước. Bạn phải leo qua chín tầng lầu mới đến được tầng “trệt”. Không, không phải chín tầng, nhưng đại loại là tầm ấy. Có một chiếc lồng chim nhỏ bằng sắt thò ra trước mọi ô cửa sổ vút lên tận mây xanh, nơi có mái nhà, và lúc nào cũng có người nhòm ra từ mỗi khung cửa sổ—những con người với vóc dáng bình thường nhìn ra từ tầng một, những người nhỏ hơn một chút ở tầng hai, những người trông còn nhỏ hơn nữa ở tầng ba—và cứ thế càng lên cao họ càng nhỏ dần theo một tỷ lệ thu nhỏ đều đặn, cho đến khi những người ở các ô cửa sổ tột cùng trông giống những chú chim trong một chiếc chuồng bồ câu cao kỳ lạ hơn là bất cứ thứ gì khác. Phối cảnh của một trong những khe hẹp ngút ngàn này, với các dãy nhà cao tầng trải dài cho đến khi chụm lại vào nhau ở phía xa như hai đường ray xe lửa; với những giàn phơi quần áo giăng chéo ở mọi độ tuổi và phất phơ những dải rách rưới như cờ phướn bên trên đám đông lúc nhúc bên dưới; và những người phụ nữ mặc váy trắng đậu trên lan can ban công từ mặt đường vút lên tận thiên đường—một phối cảnh như thế thực sự đáng để đi sâu vào từng chi tiết của Naples mà chiêm ngưỡng.