Gần một năm đã trôi qua kể từ khi cuộc hành hương đáng nhớ ấy kết thúc; và khi ngồi đây tại nhà riêng ở San Francisco để suy ngẫm, tôi chợt nhận ra rằng ngày qua ngày, những ký ôi về chuyến đi ấy ngày càng trở nên tốt đẹp hơn, khi mà những sự cố khó chịu từng làm phiền lòng chúng tôi cứ lần lượt phai mờ khỏi tâm trí — và giờ đây, nếu con tàu Quaker City đang nhổ neo để bắt đầu lại chính hải trình đó, thì chẳng gì khiến tôi hạnh phúc hơn là được làm một hành khách. Vẫn với vị thuyền trưởng ấy, thậm chí với cả những người đồng hành cũ, cả những bậc thánh nhân lẫn kẻ phàm phu. Tôi có mối quan hệ rất tốt với tám hoặc chín thành viên trong đoàn (họ vẫn là những người bạn tri kỷ của tôi cho đến nay), và thậm chí vẫn giữ liên lạc với phần lớn trong số sáu mươi lăm người còn lại. Tôi đã ở trên biển đủ lâu để hiểu rằng đó là một tỷ lệ tương đối cao. Bởi vì một chuyến hải trình dài không những phơi bày tất cả những tính cách tiểu nhân mà một con người có sẵn và phóng đại chúng lên, mà còn khơi gợi những thói hư tật xấu khác mà người đó chưa từng ngờ rằng mình sở hữu, thậm chí còn tạo ra cả những thói xấu mới. Một chuyến đi biển kéo dài mười hai tháng sẽ biến một con người bình thường thành một kỳ quan của sự ích kỷ. Ngược lại, nếu một người có những phẩm chất tốt đẹp, tinh thần hiếm khi thúc đẩy họ thể hiện chúng trên tàu, ít nhất là với bất kỳ sự nhấn mạnh nào. Giờ đây, tôi tin chắc rằng những người đồng hành của chúng ta là những người lớn tuổi dễ mến khi ở trên đất liền; tôi cũng tin rằng trong một chuyến đi thứ hai trên biển, họ sẽ còn dễ mến hơn một chút so với chuyến hành trình lớn vừa qua của chúng tôi, và vì thế tôi không do dự mà rằng tôi rất sẵn lòng được giương buồm cùng họ một lần nữa. Ít nhất tôi có thể tận hưởng cuộc sống với một nhóm nhỏ những người bạn cũ của mình. Họ cũng có thể tận hưởng cuộc sống với những bè phái của họ — các hành khách trên mọi con tàu luôn luôn chia bè chia phái.

Và tôi xin nói ngay tại đây rằng, tôi thà đi du lịch với một đoàn người già như thời cụ Methuselah còn hơn phải liên tục thay đổi tàu thuyền và bạn đồng hành, như cách mà những người đi du lịch theo kiểu thông thường vẫn làm. Nhóm người sau luôn tiếc nuối về một con tàu nào đó họ từng biết và đã mất đi, hay về những người bạn đồng hành bị chia cắt bởi những ngã rẽ khác nhau. Họ vừa kịp học cách yêu quý một con tàu thì lại phải đổi sang chiếc khác, và họ vừa gắn bó với một bạn đồng hành dễ mến thì lại phải rời xa người đó. Họ phải trải qua cảm giác ảm đạm tột cùng khi ở trên một con tàu lạ, giữa những con người xa lạ chẳng mảy may quan tâm đến họ, và phải chịu đựng những hành vi hách dịch quen thuộc từ các sĩ quan xa lạ cùng thái độ xấc láo của đám nhân viên tàu, lặp đi lặp lại hết lần này đến lần khác trong khoảng thời gian chưa đầy một tháng. Họ còn phải gánh chịu nỗi khổ tâm khác là việc thu dọn và mở vali — vượt qua cửa ải kiểm tra hải quan đầy căng thẳng — cùng những âu lo đi kèm khi phải vận chuyển một đống hành lý qua lại trên đất liền sao cho an toàn. Thà tôi đi buồm cùng cả một lữ đoàn các bậc tộc trưởng còn hơn phải chịu đựng những điều đó. Chúng tôi chỉ phải sắp xếp hành lý đúng hai lần — khi khởi hành từ New York và khi trở về nơi đó. Mỗi khi thực hiện một chuyến đi trên đất liền, chúng tôi ước tính số ngày vắng mặt và lượng quần áo cần thiết, tính toán chính xác đến từng chi tiết nhỏ, sắp xếp một hoặc hai chiếc va-li cho phù hợp, và để lại những chiếc rương lớn ở trên tàu. Chúng tôi chọn bạn đồng hành từ những người bạn cũ, đã qua thử thách, rồi lên đường. Chúng tôi chưa bao giờ phải phụ thuộc vào những người xa lạ để tìm kiếm sự bầu bạn. Chúng tôi thường cảm thấy thương hại những người Mỹ mà chúng tôi bắt gặp đang tha hương mệt mỏi giữa những người xa lạ, không có lấy một người bạn để cùng sẻ chia những nỗi đau và niềm vui. Mỗi khi trên đường trở về sau một chuyến đi trên cạn, ánh mắt chúng tôi trước tiên tìm kiếm một thứ ở đằng xa — con tàu — và khi nhìn thấy nó đang thả neo với lá cờ phấp phới trên đỉnh cột, chúng tôi cảm thấy như một kẻ lang thang trở về khi nhìn thấy ngôi nhà của chính mình. Khi bước lên boong tàu, mọi âu lo tan biến, mọi phiền muộn chấm dứt — bởi vì con tàu chính là mái nhà của chúng tôi. Chúng tôi luôn có căn phòng quen thuộc của mình để trở về, để cảm thấy an toàn, bình yên và thoải mái một lần nữa.

Tôi chẳng có điều gì phàn nàn về cách thức tổ chức chuyến hành trình của chúng tôi. Chương trình đề ra đã được thực hiện một cách nghiêm túc — điều khiến tôi ngạc nhiên, bởi các dự án lớn thường hứa hẹn rất nhiều nhưng thực hiện lại chẳng được bao nhiêu. Thật tuyệt vời nếu một chuyến du lịch như thế có thể được tổ chức mỗi năm và hệ thống này được đưa vào hoạt động thường xuyên. Du lịch là kẻ thù của định kiến, sự cố chấp và lòng hẹp hòi, và nhiều người đồng bào của chúng ta rất cần nó vì những lý do đó. Những cái nhìn rộng lượng, lành mạnh và bác ái về con người và sự vật không thể có được chỉ bằng cách sống thực vật trong một góc nhỏ của trái đất suốt cả cuộc đời.

Cuộc hành trình đã khép lại, lùi vào dĩ vãng như một phần của lịch sử. Nhưng những phong cảnh đa dạng cùng muôn vàn biến cố của nó sẽ vẫn lưu lại đầy lưu luyến trong ký ức của chúng tôi suốt nhiều năm tháng tới. Luôn luôn bay nhảy như những cánh chim, và chỉ dừng chân trong chốc lát để thu vào tầm mắt những nét thoáng qua về kỳ quan của nửa thế giới, chúng tôi không thể hy vọng sẽ thu nhận hoặc lưu giữ được trọn vẹn ấn tượng sâu sắc về mọi thứ mà chúng tôi may mắn được chiêm ngưỡng. Tuy nhiên, chuyến phiêu lưu kỳ nghỉ của chúng tôi đã không trôi qua vô ích — bởi vì vượt lên trên sự hỗn độn của những ký ức mơ hồ, một số bức tranh được trân trọng nhất vẫn vươn lên, giữ nguyên vẹn sắc màu và đường nét ngay cả khi cảnh vật xung quanh đã phai mờ.

Chúng ta sẽ nhớ về nước Pháp tươi đẹp; và nhớ cả Paris, dẫu nơi ấy vụt qua trước mắt chúng tôi rực rỡ như một vì sao băng rồi biến mất, đến nỗi chúng tôi hầu như chẳng kịp nhận ra bằng cách nào hay ở đâu. Chúng ta sẽ mãi mãi khắc ghi hình ảnh Gibraltar uy nghi được tô điểm bởi sắc màu phong phú của hoàng hôn Tây Ban Nha và bồng bềnh trong biển cầu vồng. Trong trí tưởng tượng, chúng ta sẽ lại thấy Milan, cùng nhà thờ lớn uy nghi với chốn hoang mạc cẩm thạch gồm những ngọn tháp duyên dáng. Và Padua — Verona — Como, được điểm xuyết bởi những vì sao; cùng một Venice quý tộc, nổi bồng bềnh trên dòng nước đọng — tĩnh lặng, hoang vắng, kiêu hãnh — bất cần trước hoàn cảnh sa cơ lỡ vận — tự quấn lấy mình trong những ký ức về các hạm đội đã mất, về chiến trận và khải hoàn, cùng tất cả sự lộng lẫy của một thời hào quang đã qua đi.

Chúng ta không thể quên Florence — Naples — hay hương vị thiên nhiên tuyệt diệu ẩn chứa trong bầu không khí ngọt ngào của Hy Lạp — và chắc chắn không thể quên Athens cùng những ngôi đền đổ nát trên pháo đài Acropolis. Chắc chắn không thể quên thành Rome cổ kính — hay đồng bằng xanh mướt bao quanh lấy nó, tạo nên sự tương phản rõ rệt giữa vẻ rực rỡ của thiên nhiên với sự tàn tạ mang màu xám của thành phố — hay những vòm cổng đổ nát đứng trơ trọi giữa đồng bằng, khoác lên mình lớp dây leo xanh rờn che phủ những ô cửa rách rưới. Chúng ta sẽ nhớ về đền thánh Phê-rô: không phải theo cách người ta nhìn thấy khi đi dạo qua những con đường ở Rome và tưởng tượng rằng tất cả các mái vòm ở đây đều giống hệt nhau, mà là cách ta nhìn thấy nó từ khoảng cách hàng dặm, khi mọi công trình tầm thường khác đã khuất tầm mắt và chỉ duy nhất mái vòm ấy hiện lên sừng sững trong ánh hoàng hôn rực rỡ, tràn ngập vẻ uy nghiêm và thanh nhã, nổi bật với đường nét sắc sảo như một ngọn núi.

Chúng ta sẽ ghi nhớ Constantinople và eo biển Bosporus — sự vĩ đại đồ sộ của Baalbec — những kim tự tháp Ai Cập — hình hài vĩ đại cùng nét mặt nhân từ của tượng Nhân sư Sphinx — thành phố Smyrna phương Đông — Jerusalem linh thiêng — Damascus, "Hòn ngọc phương Đông", niềm kiêu hãnh của xứ Syria, khu vườn địa đàng trong truyền thuyết, ngôi nhà của các bậc vương giả và thần linh trong truyện Nghìn lẻ một đêm, đô thị cổ xưa nhất trên Trái Đất, thành phố duy nhất trên thế giới vẫn giữ nguyên tên gọi, bảo tồn vị thế và thản quan sát các vương quốc cùng đế chế suốt bốn ngàn năm trỗi dậy, tận hưởng quãng thời gian kiêu hãnh lừng lẫy ngắn ngủi của họ, để rồi tan biến và bị lãng quên!