Tại trạm nghỉ Hermitage, chúng tôi ở độ cao khoảng một nghìn rưỡi đến một nghìn tám trăm thước so với mặt biển, và tính đến đây, một chặng đường leo núi đã khá dốc. Trong hai dặm tiếp theo, con đường mang tính chất hỗn hợp – có lúc dốc đứng, có lúc lại không: nhưng có một đặc điểm mà nó luôn giữ vững, chẳng bao giờ suy chuyển, chẳng bao giờ thay đổi – đó là sự tồi tệ đến cùng cực, không sao tả xiết. Đó là một lối mòn gồ ghề, hẹp, vắt ngang qua một dòng dung nham cổ – một đại dương đen ngòm bị xáo trộn thành hàng nghìn hình thù kỳ dị – một hỗn mang hoang tàn, tiêu điều và cằn cỗi – một chốn hoang dã của những đợt dâng trào cuồn cuộn, của những xoáy nước hung hãn, của những ngọn núi nhỏ bị xé toạc – của những khối đen sần sùi, u nần, nhăn nheo và vặn vẹo mô phỏng những rễ cây đan cài, những dây leo lớn, những thân cây, tất cả quyện lấy và hòa vào nhau: và tất cả những hình thù kỳ quái ấy, toàn bộ bức tranh hỗn loạn ấy, khoảng không gian đen tối bão táp, trải dài vô tận ấy, với sức gợi tả mãnh liệt về sự sống, về hành động, về sự sục sôi, dâng trào, chuyển động cuồng nộ, lại bị hóa đá! – tất cả đều chết sững và lạnh ngắt trong khoảnh khắc cuồng loạn tột độ nhất! – bị xiềng xích, bị tê liệt, và bị bỏ lại để trừng trừng nhìn lên bầu trời với sự phẫn nộ bất lực đến muôn đời!

Cuối cùng, chúng tôi đứng trong một thung lũng bằng phẳng, hẹp (một thung lũng được tạo nên bởi cuộc hành quân khủng khiếp của đợt phun trào thời cổ đại nào đó) và hai bên là hai đỉnh núi dốc đứng của Vesuvius sừng sững uy nghi. Ngọn núi mà chúng tôi phải leo lên – ngọn núi chứa miệng hỏa sơn đang hoạt động – cao chừng tám trăm đến một nghìn thước, trông gần như dựng đứng đến mức chẳng ai có thể trèo lên nổi, và chắc chắn không một con la nào có thể leo lên được mà chở theo người trên lưng. Bốn tên cướp bản địa sẽ khiêng bạn lên tới đỉnh bằng một chiếc kiệu nếu bạn muốn, giả sử chúng trượt chân và để bạn ngã – liệu có khả năng nào bạn ngừng lăn không? Có lẽ chẳng bao giờ cho đến tận cõi vĩnh hằng. Chúng tôi bỏ lại những con la, mài giấu móng tay, và bắt đầu cuộc hành trình leo núi mà tôi vừa kể từ nãy đến giờ vào lúc năm giờ bốn mươi phút sáng. Con đường dẫn thẳng lên một sườn dốc hiểm trở ngập những mảnh đá bọt vụn, và cứ tiến lên được hai bước thì chúng tôi lại trượt lùi một bước. Con đường dốc đến mức cứ đi năm mươi hoặc sáu mươi bước, chúng tôi lại phải dừng lại nghỉ một lát. Muốn nhìn thấy các bạn đồng hành, chúng tôi phải ngước lên gần như thẳng đứng đối với những người đi trên, và cúi xuống gần như thẳng đứng đối với những người đi dưới. Cuối cùng, chúng tôi đã đặt chân lên đỉnh núi – chuyến đi đã ngốn hết một tiếng rổi mười lăm phút.

Cảnh tượng đập vào mắt chúng tôi ở đó đơn giản chỉ là một miệng núi lửa hình tròn – hay đúng hơn là một cái hào hình tròn – sâu khoảng hai trăm thước, rộng bốn, năm trăm thước, với bức tường thành bên trong dài chừng nửa dặm tính theo chu vi. Ngay giữa đấu trường lớn được tạo ra ấy là một khối đá nham nhở, rách rưới cao một trăm thước, được phủ kín bởi lớp vỏ lưu huỳnh với muôn vàn sắc màu rực rỡ và tươi đẹp, và cái hào bao quanh nó giống như con hào của một lâu đài, hoặc bao bọc lấy nó như một con sông nhỏ ôm lấy hòn đảo nhỏ, nếu ví như vậy thì đúng hơn. Lớp lưu huỳnh khoác lên hòn đảo ấy vô cùng sặc sỡ – tất cả hòa quyện vào nhau trong sự hỗn độn phong phú nhất gồm đỏ, xanh dương, nâu, đen, vàng, trắng – tôi không biết còn có màu sắc, sắc thái màu hay sự kết hợp màu sắc nào mà ở đây lại không có – và khi ánh mặt trời bừng phá qua làn sương ban mai và thắp sáng vẻ huy hoàng đẫm màu sắc ấy, nó đội lên đỉnh Vesuvius hoàng tráng một chiếc vương miện đính ngọc!

Bản thân miệng hỏa sơn – cái hào ấy – không có màu sắc đa dạng đến thế, nhưng bù lại, với vẻ dịu dàng, phong phú và nét thanh lịch khiêm nhường, nó lại quyến rũ và làm say đắm ánh nhìn hơn. Chẳng có chút gì “lòe loẹt” ở vẻ ngoài lịch lãm và phẳng phiu của nó người ta có thể đứng ngắm nhìn nó suốt cả tuần mà không thấy chán. Nó mang dáng dấp của một đồng cỏ êm đềm, nơi những cọng cỏ mảnh mai và lớp rêu mượt như nhung được phủ một lớp bụi lấp lánh, tô điểm bằng sắc xanh nhạt nhất rồi dần đậm lên thành sắc tối nhất của chiếc lá cam, rồi lại đậm thêm lần nữa thành sắc nâu trầm trang nhã, rồi nhạt dần thành sắc cam, rồi thành màu vàng rực rỡ nhất, và kết tinh lại thành sắc hồng dịu dàng của một nẻo hoa hồng vừa hé nở. Tại những khoảng đồng cỏ bị sụt lún, và những nơi bị xé toạc ra như tảng băng trôi, nhữngh miệng hang của chốn này, cùng những rìu cạnh nham nhở chổng ngược lộ ra của chốn kia, được trang hoàng bằng một lớp ren làm bằng các tinh thể lưu huỳnh mang sắc thái dịu nhẹ, biến những hình thù dị dạng ấy thành những dáng vẻ kỳ quái, đầy duyên dáng và xinh đẹp.

Những bức tường hào rực lên những dải lưu huỳnh vàng óng cùng dung nham và đá bọt đủ màu sắc. Không một ngọn lửa nào lộ diện, nhưng từng đợt hơi nước bốc mùi lưu huỳnh lặng lẽ và vô hình bốc lên từ hàng nghìn khe nứt nhỏ trong miệng hỏa sơn, phả vào mũi chúng tôi theo từng cơn gió. Tuy nhiên, chừng nào chúng tôi còn vùi mũi vào khăn tay, thì nguy cơ ngạt thở là rất nhỏ.

Một vài người trong bọn chúng tôi nhét những dải giấy dài xuống các hố rồi châm lửa, nhờ thế mà đạt được vinh quang châm xì gà bằng ngọn lửa của Vesuvius, trong khi những người khác thì luộc trứng trên các khe nứt ở các thớ đá và tỏ ra vô cùng thích thú.

Cảnh quan từ trên đỉnh núi sẽ tuyệt mỹ biết bao nếu không vì chuyện ánh mặt trời chỉ có thể xuyên qua làn sương mù vào những khoảng thời gian cách rất xa nhau. Thế nên, những cái nhìn thoáng qua của chúng tôi về bức tranh toàn cảnh vĩ đại bên dưới chỉ mang tính chập chờn và chưa thỏa mãn.