Hôm nay là một ngày thật sôi nổi. Viên Giám đốc đường sắt đã bố trí riêng cho chúng tôi một đoàn tàu, lại còn chu đáo tháp tùng chúng tôi đến tận Ephesus để quan tâm chăm sóc từng chút một. Chúng tôi mang theo sáu mươi con lừa trông gần như vô hình trong các toa hàng, bởi chặng đường trước mắt còn rất dài. Dọc theo tuyến đường sắt, chúng tôi đã chứng kiến những bộ trang phục kỳ quái nhất có thể tưởng tượng được. Thật may là không có từ ngữ nào trên đời có thể tả hết được chúng, nếu không chắc tôi lại dại dột thử làm điều đó rồi.
Tại cổ thành Ayassalook, giữa một vùng hoang mạc tiêu điều, chúng tôi bắt gặp những dãy cầu dẫn nước đổ nát kéo dài cùng những dấu tích kiến trúc nguy nga khác, đủ để nói lên rằng chúng tôi đang đến gần một đô thị từng một thời sầm uất. Chúng tôi rời tàu và lên lưng lừa, đồng hành cùng những vị khách mời – là những sĩ quan trẻ dễ mến đến từ biên chế một chiến hạm Mỹ.
Những chú lừa nhỏ được trang bị yên rất cao để chân người cưỡi không bị chạm đất. Thế nhưng, biện pháp phòng ngừa ấy lại chẳng hiệu quả mấy đối với những hành khách cao kều của đoàn. Chẳng có lấy một chiếc dây cương nào – tất cả chỉ là một sợi thừng duy nhất buộc vào miếng ngậm bit. Nó chỉ mang tính chất trang trí là chính, vì lũ lừa chẳng thèm bận tâm đến nó đâu.
Nếu chú lừa chệch hướng sang mạn phải, bạn có thể bẻ lái hết cỡ sang hướng ngược lại, dẫu điều đó có làm bạn thấy thỏa mãn đôi chút, thì nó vẫn cứ nhởn nhơ đi lệch sang mạn phải mà thôi. Chỉ có đúng một cách duy nhất có hiệu quả, đó là tụt xuống và nhấc phần mông nó quay đi cho đến khi đầu nó hướng về đúng hướng, hoặc kẹp nó vào nách rồi bê thẳng đến đoạn đường nào mà nó không thể bước ra ngoài nếu không chịu trèo. Nắng chiếu xuống gay gắt tựa lò nung, khăn choàng cổ, mạng che mặt và ô che nắng hầu như chẳng có chút tác dụng bảo vệ nào; chúng chỉ làm cho đoàn người diễu hành dài dằng dặc trông càng thêm kỳ dị – vì xin thưa rằng các quý bà đều phải cưỡi dạng chân bởi không tài nào ngồi vắt vẻo trên những chiếc yên kỳ quái ấy được, đàn ông thì mồ hôi nhễ nhại và cáu bẳn, chân cứ va đập vào đá lởm chởm, lũ lừa thì nhảy tưng túng tung tứ tung chẳng chịu đi đúng hướng và bị quất gậy tơi bời vì tội đó, rồi chốc chốc lại có một chiếc ô rộng vành đột ngột thụp xuống khỏi đoàn người, báo hiệu cho tất cả biết rằng lại có thêm một hành khách vừa ngậm đắng nuốt cay ngã quỵ. Đó là một khung cảnh hoang dã hơn bất cứ thứ gì mà chốn thâm sơn cùng cốc ấy từng chứng kiến suốt bao lâu nay. Tôi nghĩ chẳng có con lừa nào trên đời này lại ương bướng khó điều khiển đến thế, hay lại lắm bản năng xấu xa và chọc tức người ta đến vậy. Thỉnh thoảng, chúng tôi mệt mỏi và hụt hơi đến mức phải bỏ cuộc vì chiến đấu với chúng, – và ngay lập tức, chú lừa liền hạ tốc độ xuống thành một nhịp đi buông thõng. Điều này, cộng với sự mệt mỏi và ánh nắng chói chang, sẽ khiến một người buồn ngủ; và ngay khi người vừa chợp mắt, con lừa liền nằm lăn ra đất. Chắc chắn con lừa của tôi sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy quê hương thuở nhỏ của nó nữa. Nó đã nằm ì ra đó một lần quá giới hạn. Nó phải chết.
Tất cả chúng tôi đứng trong nhà hát khổng lồ của thành Ephesus cổ đại – ý tôi là nhà hát vòng tròn với những hàng ghế bằng đá – và cùng nhau chụp một bức ảnh kỷ niệm. Chắc là chúng tôi trông cũng đàng hoàng trang nghiêm ở đó như khi ở bất cứ nơi nào khác. Chúng tôi chẳng làm tôn lên được vẻ đẹp cho sự tiêu điều hoang vắng chung của một vùng sa mạc là bao. Chúng tôi thêm thắt chút ít phẩm giá cho một tàn tích uy nghi bằng những chiếc ô xanh và đám lừa lác của mình, nhưng chẳng thấm vào đâu. Dù sao thì, chúng tôi cũng có lòng tốt mà.
Tôi muốn nói vài lời ngắn gọn về diện mạo của Ephesus.
Trên một ngọn đồi cao và dốc hướng về phía biển, có một tàn tích xám xịt được dựng bằng những khối đá cẩm thạch nặng trịch, mà theo truyền thuyết, Thánh Paul từng bị giam cầm ở đó cách đây mười tám thế kỷ. Từ những bức tường cổ kính ấy, bạn có thể phóng tầm mắt bao quát khung cảnh hoang tàn tuyệt đẹp nơi từng tọa lạc Ephesus, thành phố kiêu hãnh nhất thời cổ đại, nơi có Ngôi đền thờ Nữ thần Diana với thiết kế vô cùng cao quý và những đường nét chạm trổ tinh xảo đến mức từng đứng vị trí hàng đầu trong danh sách Bảy kỳ quan của Thế giới.
Phía sau bạn là biển cả; trước mặt là một thung lũng xanh bằng phẳng (thực chất là một đầm lầy) trải dài khuất dạng giữa những dãy núi; bên phải hướng nhìn phía trước là pháo đài cổ Ayassalook nằm trên một ngọn đồi cao; Ngôi đền Hồi giáo Sultan Selim đã đổ nát đứng gần đó trên vùng đồng bằng (nơi này được xây đè lên ngôi mộ của Thánh John và trước kia từng là một nhà thờ Cơ đốc giáo); gần hơn về phía bạn là ngọn đồi Pion, bao quanh phần mặt tiền là tất cả những gì còn sót lại của các tàn tích Ephesus vẫn đang đứng vững; bị ngăn cách bởi một thung lũng hẹp là ngọn núi Coressus dài, nhiều đá và gồ ghề. Cảnh sắc vừa đẹp đẽ lại vừa tiêu điều – bởi trên vùng đồng bằng rộng lớn ấy không một bóng người sinh sống, và chẳng có lấy một mái tranh nhà cửa nào. Nếu không vì những vòm cổng đổ nát, những trụ cột khổng lồ và những bức tường vỡ vụn nhô lên từ chân đồi Pion, thì chẳng ai có thể tin nổi rằng nơi đây từng tọa lạc một thành phố mà tiếng tăm còn có từ trước cả những câu chuyện truyền thuyết.
Thật khó mà tin nổi khi ngẫm lại rằng những điều ngày nay đã trở nên quen thuộc khắp thế giới như những câu cửa miệng hằng ngày, lại thuộc về lịch sử và những truyền thuyết mờ ảo của chốn hoang vắng tĩnh lặng, đượm buồn này. Chúng ta nói về Apollo và Diana – họ sinh ra ở đây; về việc Syrinx hóa thành một cây sậy – điều đó diễn ra ở đây; về vị thần vĩ đại Pan – ngài từng trú ngụ trong các hang động của ngọn đồi Coressus này; về những nữ chiến binh Amazon – đây là quê hương được họ trân quý nhất; về việc cả Bacchus lẫn Hercules đều từng chiến đấu với những người phụ nữ thượng võ ấy tại đây; về những người khổng lồ Cyclops – chính họ đã đặt những khối đá cẩm thạch nặng trịch cho một số tàn tích đằng kia; về Homer – đây là một trong số rất nhiều nơi sinh của ông; về Cimon ở Athens; về Alcibiades, Lysander, Agesilaus – họ từng đến thăm nơi này; Alexander Đại đế cũng vậy; Hannibal và Antiochus, Scipio, Lucullus và Sylla cũng thế; Brutus, Cassius, Pompey, Cicero và Augustus; Antony từng làm thẩm phán tại nơi này, và đã rời khỏi ghế tòa án công khai giữa lúc các luật sư đang tranh tụng để chạy theo Cleopatra khi bà đi ngang qua cửa; từ thành phố này, hai người đã cùng nhau giương buồm du ngoạn trên những chiếc thuyền chèo mái chèo bằng bạc, cánh buồm xức nước hoa, cùng đoàn tùy tùng là những thiếu nữ xinh đẹp phục vụ và các diễn viên, nhạc công tấu nhạc giải trí; vào những ngày tưởng chừng như rất hiện đại, xa vời biết bao so với lịch sử thuở sơ khai của thành phố này, Sứ đồ Paul từng rao giảng tôn giáo mới tại đây, Thánh John cũng vậy, và người ta cho rằng chính tại nơi này, vị thánh đi đầu đã từng bị ném vào đấu trường với dã thú, bởi trong Thư thứ nhất gửi tín hữu Cô-rin-tô, chương xv, câu 32, ông viết rằng:
“Nếu theo cách của loài người mà tôi đã chiến đấu với thú dữ tại Ephesus,” v.v.,
khi mà lúc bấy giờ vẫn còn rất nhiều người từng tận mắt nhìn thấy Chúa Cứu Thế; nơi đây là chốn Ma-đê-len qua đời, và cũng là nơi Trinh nữ Mary kết thúc những ngày cuối đời bên cạnh Thánh John, dẫu cho sau này Roma lại thấy việc đặt ngôi mộ của bà ở một nơi khác là hợp lý hơn; chừng sáu, bảy trăm năm trước – xét ra cũng gần như chỉ mới ngày hôm qua thôi – từng đoàn Thập tự quân mặc giáp sắt nườm nượp kéo qua các con đường; và để nhắc đến những chuyện vặt vãnh hơn, chúng ta hay nói về những dòng suối quanh co uốn khúc, để rồi lại tìm thấy một sự hứng thú mới mẻ ở một từ ngữ quen thuộc khi phát hiện ra rằng con sông Meander ngoằn ngoèo ở thung lũng đằng kia chính là nguồn gốc mang từ đó vào từ điển của chúng ta. Việc nhìn xuống những tàn tích phủ rêu phong, bãi chiến địa lịch sử hoang tàn này khiến tôi có cảm giác già nua như chính những ngọn đồi thê lương ấy. Người ta có thể đọc Kinh Thánh và tin tưởng, nhưng không thể bước đến đứng đó trong nhà hát đổ nát rồi dùng trí tưởng tượng để tái hiện lại khung cảnh nơi đây với đám đông náo loạn từng vây hãm các đồng đội của Paul và đồng thanh hô vang: “Thần Diana của người Ephesus thật vĩ đại!” Ý nghĩ về một tiếng hô vang giữa chốn hoang vắng quạnh hiu này suýt làm người ta phải rùng mình.
Ephesus quả là một thành phố kỳ diệu. Dù bạn có đi bất cứ đâu trên những vùng đồng bằng rộng lớn này, bạn cũng sẽ bắt gặp vô số mảnh vỡ cẩm thạch được chạm trổ tinh xảo nằm vương vãi dày đặc giữa bụi mù và cỏ dại; và nhô lên từ lòng đất, hoặc nằm phơi mình trên mặt đất, là những cột đá hoa cương cùng đủ loại cẩm thạch quý giá với những đường rãnh soi đẹp mắt; và ở mỗi bước chân, bạn lại tìm thấy những đầu cột được chạm khắc tao nhã, những bệ cột đồ sộ cùng các phiến đá mượt mà được khắc đầy chữ Hy Lạp cổ. Đây là một thế giới của những di vật quý giá, một chốn hoang mạc tràn ngập những viên ngọc bích bị đẽo gọt tơi tả và tàn phá. Thế nhưng những thứ đó là gì so với những kỳ quan đang nằm chôn vùi dưới lòng đất nơi đây? Tại Constantinople, tại Pisa, hay ở các thành phố của Tây Ban Nha, có những nhà thờ Hồi giáo và thánh đường lớn với những cột trụ vĩ đại nhất lấy từ đền đài và cung điện của Ephesus, vậy mà người ta chỉ cần khỏa nhẹ lớp đất ở đây là đã có thể tìm thấy những thứ tương đương sánh ngang với chúng. Chúng ta sẽ chẳng bao giờ thấu hiểu thế nào là sự tráng lệ cho đến khi thành phố đế vương này được phơi bày trọn vẹn dưới ánh mặt trời.
Tác phẩm điêu khắc đẹp nhất mà chúng tôi từng thấy và để lại ấn tượng sâu sắc nhất cho chúng tôi (bởi chúng tôi chẳng am hiểu mấy về nghệ thuật và không tài nào tự dâng trào cảm xúc say mê tột độ về nó được) chính là bức tượng nằm trong nhà hát cổ Ephesus – nơi cuộc bạo loạn liên quan đến Thánh Paul đã làm cho nổi tiếng khắp nơi. Đó chỉ là phần thân không đầu của một người đàn ông mặc áo giáp lưới, ngực khắc hình đầu nữ quỷ Medusa, thế nhưng chúng tôi vẫn cảm thấy bị thuyết phục rằng chưa từng có nét uy nghi và bệ vệ nào được thổi vào một hình khối bằng đá đến thế trước đây.
Họ quả là những bậc thầy xây dựng, những con người thời cổ đại ấy! Những mái vòm khổng lồ của một số tàn tích này tựa lên những trụ móng vuông vức rộng mười lăm feet, được xây hoàn toàn bằng những khối đá cẩm thạch nguyên khối, trong đó có những viên to bằng chiếc rương đựng đồ đi nghỉ mát Saratoga, và một số viên khác có kích thước bằng chiếc ghế sofa ở nhà trọ. Chúng không phải là những lớp vỏ hay lõi đá rỗng ruột được nhồi đầy rác bên trong, mà toàn bộ trụ móng là một khối xây đặc chắc chắn. Những chiếc vòm khổng lồ, từng có thể là cổng thành, cũng được xây dựng theo cách tương tự. Chúng đã hiên ngang chống chọi lại giông bão và các cuộc vây hãm suốt ba ngàn năm qua, từng hứng chịu bao trận động đất rung chuyển, thế nhưng vẫn sừng sững đứng đó. Khi người ta đào bới ngay bên cạnh chúng, họ lại tìm thấy những dãy kết cấu đá nặng trịch hoàn hảo đến từng chi tiết y như ngày mà những gã khổng lồ thời Cổ đại hoàn thành chúng. Một công ty của Anh sắp tiến hành khai quật Ephesus – và lúc đó thì chuyện gì sẽ xảy ra!
Và giờ đây, tôi lại sực nhớ đến –
