"Này, ta rải đậu đây"...

(Ferishtah, xin nói trước,

Đã tranh luận thế này với một gã học trò

Kẻ đặt ra câu hỏi đầy hờn dỗi: "Thưa thầy, xin cứ nói thật!

Điều tốt hay điều xấu — Cuộc đời rốt cuộc là gì?

Ánh sáng và bóng râm, hạnh phúc và khốn khổ

Đang quyết chiến nơi ấy: lực nào thắng, ta hỏi ngài?

Nếu con bốc đậu từ một đấu đầy —

Hạt này, hạt khác,— rồi gặng hỏi thầy

Rằng màu gì gọi đúng tên từng hạt cho chuẩn —

'Đen' là điều con đợi, và 'Trắng' là lời đáp ra:

Chẳng ngập ngừng dẫu cho một hạt chấm, vết, hay đốm

Của màu đối lập chen vào

Làm đổi thay phán quyết của thầy. Chà, thay cho đậu

Bằng những ngày tháng đi — hãy bày ra, xếp theo thứ tự, Cuộc Đời —

Rồi, hãy nói cho con hay màu thực của nó! Thời gian ngắn ngủi,

Những ngày đời chỉ là gang tấc,— lời lẽ cũng ngắn ngủi vậy thôi!

Con chọn phán là Đen, như Bậc hiền triết Ấn Độ,—

Đen — hiện tại, quá khứ, và tương lai, xen lẫn

Với những khoảng trống, không nghi ngờ gì, mà người phàm gọi là Tốt

Chỉ vì không phải Xấu: nào, thế ư? Quả thật,

Bóng đen trên nền Trắng thì cũng hóa Trắng mà thôi! Cái tệ hại nhất

Của Điều xấu là gì, nếu không phải khi qua đi, nó phủ bóng

Lên cả hiện tại vốn được miễn trừ? — ký ức,

Chúng ta gọi đó là tai họa! 'Không, nhưng ký ức của chúng ta phai mờ

Và để lại quá khứ tinh tuyền không vết nhơ!' Có phải thế không?

Chao ôi, lập tức mục đích của quãng thời gian thở phào ấy,

Của khoảng nghỉ ngơi khỏi những tai ương quá khứ ấy, trở nên quá rõ ràng!

Điều gì nối tiếp sau sự hoài niệm về quá khứ?

Nỗi sợ tương lai! Cuộc đời, từ lúc sinh ra đến khi chết đi,

Nghĩa là — hoặc nhìn lại những tai họa đã thoát,

Hoặc hướng về trước ngóng sự trở lại của tai họa ấy

Với sức tàn phá nhân lên gấp mười. Đen, chứ không phải Trắng,

Chưa bao giờ là sự tĩnh lặng trọn vẹn

Mà cuộc đời đáng lẽ phải là, không bị quấy rầy bởi sợ hãi! — cũng chẳng phải hy vọng —

Ta xin nói, vì ánh đèn lụi tàn trong nắng ngọ, hy vọng

Tự hòa tan vào sự chắc chắn. Số phận ấy

Lẽ ra là của con người: ta để mặc hệ quả

Cho những nhà phê bình táo bạo hơn hoặc Nguyên Nhân Tối Cao;

Ta không phải là người như vậy: nhưng với tư cách con người — ta cất lời:

Đen là cú vãi đậu: sự dữ chính là Cuộc Đời!")

"Này, ta rải đậu," — Ferishtah tiếp lời, — "những hạt đậu

Hơi đen và hơi trắng; những gì chúng biểu thị

Chính là tổng hòa những khoảnh khắc của con người, tốt và xấu,

Tạo nên Cuộc Đời, — từng khoảnh khắc khi anh ta cảm nhận

Niềm vui hay nỗi đau, thực tế giác quan thấp kém nhất của anh ta,

Dù sao cũng là ý thức; điểm khởi đầu nằm ở đó;

Để rồi bước tiến tiếp theo sẽ đi từ điểm lên đường thẳng,

Từ cá thể đến chuỗi, từ phần nhỏ đến tổng thể,

Và từ những khoảnh khắc thành Cuộc Đời. Trông chúng ra sao lúc này,

Khi nhìn toàn cục, những niềm vui và nỗi buồn nhỏ bé ấy

Được xếp ngay ngắn thành hàng cuối cùng, giống như những hạt đậu

— Chính là những hạt ta đang rải đây? Hạt đậu này màu trắng, hạt kia — màu đen,

Khi đặt đứng một mình, — nhưng hãy xem nếu tốt và xấu

Cứ nối tiếp nhau trong sự đồng hành,

Liệu màu đen có bớt đen đi và màu trắng bớt trắng đi hay không,

Cho đến khi sắc đen chỉ còn như màu nâu xám, và sắc trắng — thành xám,

Và cả hàng biến thành — chà, hoặc thành đen trong mắt anh

Hoặc có lẽ thành trắng trong mắt ta — điều đó chẳng quan trọng:

Kết quả chính là — cả hai đều bị cải biến

Tùy theo tầm mắt, khả năng bao quát

Về trước và về sau của chúng ta. Anh gọi hạt đậu này là đen ư?

Sao lại thế, khi theo sau nó là một vệt trắng, mà — kìa —

Trùm lên một nửa hạt bên cạnh? — và ngược lại,

Làm giảm đi vẻ ngọc ngà vốn đang tuyệt đối của nó,

Bị lu mờ bởi sắc đen tuyền bám sát ngay sau —

Nếu không thì hạt đậu của ta đã trắng hoàn toàn. Hãy chọn một niềm vui!

Nó đã được làm cho tốt hơn nhờ nỗi buồn đi trước,

Và trở nên đằm thắm hơn đôi chút bởi cảm giác mờ ảo

Về nỗi buồn đã đến sau hoặc có thể sẽ tới.

Niềm vui, nỗi buồn, — bởi sự đi trước, đi sau —

Cái này tác động lên cái kia, hòa quyện vào nhau, pha trộn trong Cuộc Đời

Vừa mang cả hai mà lại chẳng hoàn toàn là gì cả: xám hay nâu xám?

Anh quyết định là nâu xám ư? Sắc xám chiếm ưu thế, ta lại nói vậy:

Vì sao? Bởi vì tầm nhìn của ta đủ rộng,

Vươn từ đầu đến cuối mà chẳng hề chớp mắt:

Chính sự chuyển động mang lại điều đó: dừng lại đột ngột — là chúng ta kẹt cứng —

Có lẽ ngay tại hạt đậu đen nhất.

"Bởi vì —

Này con, hãy tin ta, — điều này ta biết và chỉ biết điều này —

Ta đang chuyển động, và tất cả những gì ở xung quanh

Xoay tròn quanh hành trình ta đi giữa chúng —

Chúng đều bất động, khi đối chiếu với ta:

— Điều đó có nghĩa là, ta chỉ công nhận một mình bản thân ta.

Chúng cũng có thể tự công nhận bản thân, chứ không phải ta,

Theo như những gì ta biết hay quan tâm: nhưng rõ ràng chúng phục vụ

Mục đích này, nếu không có mục đích nào khác — làm chất liệu để thử thách

Và kiểm định năng lực tỏa ánh sáng của ta

Và ban phát sắc thái cho vạn vật trên bước đường ta đi

Như vầng trăng lướt qua làn sương bạc. Hãy ngắm khối cầu đang bay lượn kìa!

Anh có nghĩ rằng vầng hào quang, cứ được tô điểm tươi mới mãi

Qua mỗi lớp mây mỏng mà nó đâm thủng và lướt qua,

Đã và đang và sẽ mãi mãi

Mang màu sắc vĩnh cửu không phai? Vinh quang ấy bơi lội

Ôm lấy kẻ ban phát vinh quang, để rồi bị nuốt chửng ngay lập tức

Bởi màn đêm u tối thẳm sâu, chẳng còn vinh quang nữa

Ở phía sau cũng như trước khi kẻ lữ hành tiến bước: bóng tối ư?

Đối mặt với kẻ đang dấn bước, kìa, tiếp nối ngay sau

Từ bầu trời đã bỏ lại là một bất ngờ mới,

Và bóng tối giờ ở đâu? — lập tức bị ánh bạc đánh thốc,

Hòa thành một vùng rực rỡ và muôn màu muôn vẻ! Cũng vậy với ta,

Kẻ di chuyển và tạo nên — chính mình — sắc đen, sắc trắng,

[943]

Điều tốt, điều xấu trong bầu không khí vây quanh cuộc đời.

Đứng yên lại xem! màu đen vẫn hoàn đen: bắt đầu chuyển động lần nữa! kìa sắc trắng

Khẳng định vị thế tối cao: sự chuyển động chính là tất cả

Những gì tô điểm cho khoảnh khắc của ta: được nhìn nhận như niềm vui ư? —

Ta đã thoát khỏi nỗi buồn, hoặc nỗi buồn ấy từng là

Hoặc có thể đã là thế: như nỗi buồn ư? — từ đó sẽ là

Sự thoát ly chắc chắn không kém: màu trắng đi trước màu đen,

Màu đen sẽ nhường chỗ cho màu trắng một cách trọn vẹn, — thế nên,

Chìm đắm sâu nhất trong sắc đen nghĩa là sắc trắng đang đến gần kề nhất,

Hãy đứng yên lại — chẳng có quá khứ, chẳng có tương lai! — cuộc đời

Sẽ hóa thành cái chết, sự tồn tại trở nên bất khả thi

Đối với một con người như ta. 'Giấc ngủ ngon lành thì còn là gì khác ngoài cái chết?'

Thế đấy, đó là niềm hạnh phúc được giải thoát

Khỏi mọi nhọc nhằn — đó là lúc giấc ngủ đến gần: cũng chắc chắn như vậy,

Sự kết thúc của giấc ngủ có nghĩa là nhọc nhằn đã bị đánh bại:

Chúng bao bọc lấy khoảng vô thức trống rỗng nằm giữa

Ánh sáng này và ánh sáng nọ, cả hai đều được đẩy đến mức bùng cháy

Chính nhờ sự chèn vào của khoảng trống ấy. Do đó

Công dụng của ngoại vật là gì: con người — chính là ta —

Dùng chúng để rèn luyện năng lực phóng thích ánh sáng của mình,

Và gọi tên thực thể — khi ánh sáng ta phóng ra

Bùng vỡ thành màu sắc — đúng với tên gọi đích thực của nó

— Vừa là sự thật lại vừa là điều giả dối: đen, trắng,

Là tên gọi của từng hạt đậu được nhặt ra từ nơi vốn nằm sát kề

Và đã hắt lên thứ ánh màu ấy: nỗi đau có thể thực sự là nỗi đau

Khi nhìn trong chặng đường lướt qua nó, — niềm vui chứng tỏ

Không hề là ảo tưởng khi ta dừng chân ngắm nghía, —

Dù rằng nỗi sợ hãi từng bao trùm và cản trở sắc thái của niềm vui kia

Chỉ là một1 tưởng tượng hão huyền làm sao!

Trong khi ấy, trái lại, bóng râm của nỗi đau lại làm tôn thêm vẻ rạng ngời

Của niềm vui, mà nếu không có nó thì chẳng còn là niềm vui nữa! Những hiệu ứng ấy

Đều bắt nguồn từ những nguyên nhân ấy. Khi hành trình chấm dứt, —

Những nỗi đau và niềm vui trong quá khứ, hiện tại, tương lai hòa quyện vào nhau

Sao cho chỉ một cái nhìn có thể thâu tóm cả sắc đen lẫn sắc trắng

Vào trọn một đời người, — giống như vệt đậu ta vừa rải đấy,

Chao ôi, chúng cuốn cuồng hòa vào sắc trắng chứ không phải sắc đen — đối với ta!"

"Ừ, nhưng còn đối với ta? Những màn đêm đen kịt không thể chối cãi,

Những nỗi khốn khổ khôn cùng, ở đây, ở đó

Và khắp mọi nơi trên thế giới — thế giới nằm ngoài ngươi

Đã nhợt nhạt đi một cách thật đúng lúc, — nào là bệnh tật của thể xác,

Nỗi dằn vặt của tâm hồn, — đâu là sự đồng cảm của ngươi

Dành cho nhân loại bao la đang quằn quại khắp chốn

Dưới gánh nặng của họ? Sự tuyệt vọng là gì?

Hãy nhìn kìa người đàn ông kia, người đàn bà kia, đứa trẻ — thậm chí cả con vật!

Liệu có một đốm trắng nào có thể làm bớt đen đi cuộc đời

Đang bị vấy bẩn, loang lổ, nhuộm sâu tận đáy địa ngục từ đầu đến cuối

Đối với anh ta hay cô ta hoặc nó — ai mà biết được? Ta thì không!"

"Ta cũng vậy, hỡi Con! Từ 'Nó' sẽ đại diện cho chim chóc, muông thú, cá tôm,

Thậm chí cả loài bò sát và côn trùng: hãy lấy loài sau cùng làm ví dụ!

Kìa là con rệp cây cọ, một kỳ quan tí xíu

Kỳ diệu chẳng kém gì anh hay ta:

Chà, và thế giới của nó chính là tàu lá cọ, nơi nó được sinh ra,

Sống, sinh sôi và chết đi trong phạm vi ấy,

Một tấc màu xanh dùng làm nôi, làm bãi chăn thả,

Làm chốn đi về và làm nấm mồ: công dụng của cây cọ là gì, hãy hỏi nó mà xem!

'Để cung cấp những thứ này,' trí tuệ của nó đáp: hãy hỏi trí tuệ của anh —

Kẻ nhìn thấy bầu trời bên trên, mặt đất bên dưới,

Sự sáng tạo ở khắp mọi nơi, — tất cả những thứ này, từng cái một

Đều đòi hỏi sự công nhận nhất định từ phía cái cây

Vì những dịch vụ đặc biệt đã cống hiến cho cành và thân,

Cho tán lá phía trên và rễ cái phía dưới: — còn đối với chính anh, nhìn theo cách đó,

Cây cọ cung cấp quả chà là để ăn, và tàu lá để che bóng,

— Biết đâu, còn dùng để lợp mái tranh — có một công dụng khác

Hơn những gì con rệp nhận thức được. Với ta cũng vậy, hỡi Con của ta!

Ta biết mảnh đất nhỏ bé được định sẵn của riêng mình trên thế gian này,

Điều gì mang lại niềm vui hay nỗi đau cho ta ở đó; tất cả mọi thứ bên ngoài —

Cách mà hắn, cô ta, nó, và thậm chí cả anh, hỡi Con, đang sống,

Đang vui hay đang buồn, đều vượt ngoài tầm phỏng đoán,

Một khi ta đã dò dẫm bên dưới vẻ bề ngoài — tất cả những gì phù hợp,

Để đem ra thử nghiệm, — chạm đến nơi ẩn giấu của sự thật

Sâu thẳm dưới hàng fathom nước. Đó là điểm đầu và điểm cuối

Của triết lý trong ta. Sắc đen làm lu mờ sắc trắng của anh ư?

Không phải của ta! Con rệp vẫn ăn, chứ không hề thấy chiếc lá của nó

Là không thể ở được, chỉ vì một nhát giáo, hay thậm chí

Sét đánh làm khô cháy một đám rêu ngay sát bên cạnh,

Nơi một vài con rệp khác vẫn đang sống và yêu đương.

Sự giới hạn trong một tấc vuông màu trắng độc nhất của nó,

Đó là định luật đối với nó, con rệp: nhưng đối với ta,

Con người với tâm hồn rộng lớn hơn, bên cạnh khoảng không gian trải dài

Gồm những sắc đen và trắng của mình, ta nhìn thấy cả một thế giới đau thương

Bủa vây quanh ta: chỉ một đợt bùng nổ sắc đen dữ dội ấy

Lại không thể dung thứ được đối với cuộc đời mà ta vẫn xem

Là trắng là chính, và, phải — dẫu chỉ là chút dấu vết nhỏ nhoi của màu trắng

Cũng sẽ bị xóa sạch hoàn toàn và vĩnh viễn.

Những người đồng loại của ta đều chung số phận ấy, bị nuốt chửng trong bóng tối

Cho đến mức ta có thể nhận thức được: mức độ ấy là bao xa?

Chuyện của Chúa cứ để Chúa lo! Phần việc của ta — là không khoe khoang niềm vui nào

Mà lại không được làm cho đằm thắm bởi những nỗi đau của đồng loại

Đang làm vấy bẩn bằng bóng tối của chúng lên cuộc đời rực rỡ của ta."

"Những khả năng phản chiếu của nỗi đau,

Thực ra, chỉ làm cho niềm vui thêm phần đằm thắm! Bản thân nỗi đau, —

Là sự thật chứ không phải tưởng tượng, chẳng lẽ điều này không tác động

Đến tổng thể màu sắc hay sao?"

"Hết chỗ này đến chỗ khác, một vài nét chấm phá

Đã dạy cho ta, từ sớm, thủ pháp của vạn vật —

Rằng tất cả mọi thứ xung quanh, nằm bên ngoài bản thân ta,

Được tạo ra để mà hoài nghi — không phải để vạch trần

Rõ mồn một là một trò lừa bịp — mà là nhìn thấu một nửa,

Kẻo màu trắng lại ngự trị không biên giới dọc theo suốt đường đi

Và vì thế màu trắng không được phép đắc thắng. Dẫu vậy,

Về thứ sắc đen tuyệt đối, không thể cứu vãn

Và áp đảo tất cả — cái tâm của bóng đen

Vượt quá khả năng làm giảm cường độ của màu trắng, —

Về điều đó ta chưa từng thấy một mẫu vật nào: một thứ như thế có thể tàn phá

Cuộc đời ta và hủy hoại triết lý của ta

Vào ngày mai, là cái chắc: do đó mới có bóng râm thường trực

Đổ xuống ánh sáng của cuộc đời — sự run rẩy len lỏi vào

Khi niềm tin của ta vào sắc trắng có vẻ vững chãi nhất. Anh hỏi rằng

'Ferishtah là ai, kẻ cho đến nay vẫn được miễn trừ

[944]

Khỏi những trải nghiệm đen tối? Tại sao, nếu Chúa công minh,

Lại có những người phàm đồng loại được chọn lựa riêng biệt

Để trải qua những thử thách vì lợi ích của Ngài,

Chính là để món quà đau khổ ban phát cho họ,

Có thể kìm hãm lại ở mức độ vừa phải đối với sự hào phóng vốn quá đà của niềm vui?' Quả thật là thế sao!

Chúng ta lại bị đưa trở về điểm xuất phát —

Sự bất lực của con người, quyền năng tuyệt đối của Chúa,

Những điều này chặn đứng câu trả lời của ta. Con rệp như ta,

Làm sao rời khỏi mảnh đất một tấc vuông của mình, tùy ý bước sang

Vùng tự do tung hoành của đồng loại,

Bước vào cảm nhận của họ về sắc đen và sắc trắng,

Khi mà mỗi màu, dưới cái nhìn của ta từ bên ngoài, có vẻ như

Chiếm ưu thế tuyệt đối về sắc thái? Cuộc Đời,

Do đồng loại ta trải nghiệm, liệu ta có bước vào

Và tự mình sống ở đó được không? Không — cũng giống như việc bước từ

Ba Tư, nơi ta tắm mình trong ánh nắng mặt trời từ khi sinh ra

Mỗi ngày, đến một vùng đất khắc nghiệt xa xôi nào đó,

Được kể lại bởi những lữ khách, nơi màn đêm băng giá

Bóp nghẹt ban ngày, và các chất lỏng tự đánh mất mình

Vì đã đóng băng thành cẩm thạch. Cách ta chịu đựng ánh mặt trời,

Dù nó có thiêu đốt quá mức đi chăng nữa, thì ta biết rõ:

Còn dòng máu một khi đã đông đặc lại làm sao có thể luân chuyển trở lại,

Thì vượt ngoài tầm phỏng đoán: thế nhưng vì con người vẫn sống

Bằng cách nào đó, chống chọi lại một khí hậu có thể đánh gục ta,

Chắc chắn phải có nguồn lực bù đắp nào đó xuất hiện vì lợi ích của họ.

'Không mặt trời, không nho —

Thế thì không có sự sống!' — nói vậy có khôn ngoan không?

Hay lập luận thế này là hợp lý — 'Ta có dám cảm nhận hơi ấm

Và nuông chiều vị giác của mình ở đây với giàn nho Ba Tư,

Mặc dù, bên kia những dãy núi — theo lời lữ khách kể lại —

Tuyết đang rơi dày như lông vũ trong lúc ta đang dự tiệc?

Lỡ như mùa đông tàn nhẫn ấy mở đường tràn vào

Cả chốn này thì sao?' Hỡi Con, câu trả lời khôn ngoan phải là thế này:

Khi cái lạnh từ bên kia núi đâm xuyên qua từng thớ thịt,

Xương cốt và tủy tủy của Ferishtah, — thì khi ấy,

Mới là lúc tìm chỗ trú ẩn — ít ra là lúc ấy,

Mới vò tay bứt tóc mà kêu lên 'Chẳng có chỗ trú nào cứu nổi!'

Chỗ trú ẩn, thuộc một loại nào đó, chưa có cái lạnh từng trải nào

Lại đảm bảo rằng ta phải tuyệt vọng đến mức không thể tìm thấy."

"Tuy nhiên,

Các bậc hiền giả ở đây vẫn bất đồng quan điểm; thầy cứ nói lý lẽ của thầy;

Trải nghiệm của người khác lại lấn át trải nghiệm của thầy,

Bị bác bỏ hoàn toàn bởi Bậc hiền triết chua ngoa,

Chứng nhân người Ấn Độ, với năng lực tinh tế

Chẳng kém gì Ferishtah, đã chẳng tìm thấy chút sắc trắng nào

Làm hoa văn cho sắc đen đang thống trị thế giới,

Không có điều tốt nào đánh bật được sự tối cao của điều xấu,

Đến mức điều tuyệt vời nhất của Cuộc đời là nó dẫn đến cái chết.

Thế còn lời chứng của ông ta thì sao?"

"Hỡi Con, giả sử

Con lạc đà của ta nói với ta rằng: 'Bảy mươi năm trời

Ta đã băng qua đồi núi thẳm sâu, nhưng chưa từng tìm thấy

Thức ăn để cầm cơn đói, nước uống để giải cơn khát;

Thế mà, ta vẫn đứng đây sống nhăn, và hãy coi đó là bằng chứng

Rằng việc sống sót hóa ra là điều bất khả thi!'

'Không, hãy chịu trận thế này đi, hỡi con vật không sống nổi,'

(Câu trả lời sẽ được thốt ra nhanh chóng,) 'nhát gậy này quất vào mạn sườn

Hoàn toàn chẳng ảnh hưởng gì đến thứ thịt đã chết khô!

Mày đang nhăn mặt đấy phờ? Lĩnh đòn trừng phạt lần thứ hai đi, và hãy sửa đổi

Cách gọi tên của mày vào lần sau! Hãy gọi màu trắng là trắng!'

Bậc hiền triết chua ngoa, kẻ có điều tuyệt vời nhất của cuộc đời là cái chết,

Vẫn sống trọn vẹn bảy mươi năm cuộc đời, trông khỏe mạnh, cười vang sảng.

Và trên hết — rất thích bữa tối của mình, — nói ngắn gọn là hắn đã nói dối."

"Nói dối là một từ ngữ thô thiển; hãy nói là ông ta đã sa ngã khỏi chân lý

Trong lúc đang leo lên tìm kiếm nó! — chắc chắn là ít sai trái hơn thế

So với việc ông ta ngồi ì ra đó và thỏa mãn

Với sự chính thống an toàn của thầy, 'Trắng, toàn là trắng,

Trắng ở mọi nơi là điều chắc chắn ta sẽ nhìn thấy

Chỉ cần ta hiểu được vì sao màu trắng lại chính là màu đen,

Theo như một giác quan minh mẫn hơn ta.' Giác quan minh mẫn hơn —

Đó có thể là của ai? Ta đây chỉ có đôi mắt phàm trần,

Và những đôi mắt như thế phân biệt được các màu sắc về mặt đại thể,

Cho dù bất kỳ cái lưỡi nào, vốn cũng thuộc về phàm nhân, lại vui miệng

Trình bày vấn đề thế nào đi nữa. Thầy có trách móc

Một tâm hồn chỉ cố gắng nhìn cho rõ, nói cho đúng,

Nói lên chân lý bằng mọi giá không? Ồ, cái thứ giả mạo chân lý này,

Cái sự trống rỗng giả vờ ra vẻ vững chãi này, —

Lúc nào cũng là chút sắc xám hóa trắng và sắc nâu xám hóa đen, —

Đến bao giờ chúng ta mới được nghỉ ngơi trên chính bản thể của sự vật

Chứ không phải trên vẻ bề ngoài của nó? — Tâm hồn — quả thực là quá yếu đuối,

Không kham nổi thực tế — nên lúc nào cũng thèm khát sự hư cấu ở khắp nơi!

Tâm can ta đã mệt mỏi với sự giả dối: ta muốn chân lý bằng bất cứ giá nào!"

"Hãy lấy một ví dụ và thử nghiệm xem — điều này chẳng hạn!

Chúa là đấng toàn thiện, toàn trí, toàn năng: đó là chân lý phải không?

Hãy nhận lấy nó và dừng chân ở đó. Con người là gì? Không phải là Chúa:

Do đó không sở hữu bất kỳ sự tuyệt đối nào trong số này — mà là chính mình,

Một sinh linh mang những phẩm chất của sinh linh.

Hãy làm cho chúng hòa hợp với nhau, hai khái niệm ấy! Mỗi bên

Đều phủ định bên còn lại. Phải chăng con người yếu đuối,

Khờ khạo và tồi tệ? Anh ta hẳn phải là Ahriman,

Kẻ ngang hàng với Ormuzd, Xấu ngang với Tốt,

Hoặc là một tạo vật được làm ra theo Ý Muối Tối Cao,

Thực hiện niềm vui của Đấng Tạo Hóa — với những kết quả

Mà khắp rộng khắp thế gian, người ta gọi là 'những gì bắt buộc phải xảy ra' —

Nhưng dưới góc nhìn của con người, và là góc nhìn duy nhất

Khả thi đối với năng lực của anh ta, lại được gọi là — bằng chứng

Về lòng tốt, sự khôn ngoan, sức mạnh? Chúng ta đang tự chế giễu chính mình

Trong tất cả những gì tốt đẹp nhất của bản thân — sự khao khát

Mù quáng nhưng chắc chắn của con người đối với những điều này bằng xương bằng thịt chứ không chỉ lời nói,

Là thực tế chứ không phải ảo ảnh. Chà, —

Vì những điều này vốn không hề tồn tại ở đâu cả — không ở nơi mà nguyên nhân

Bắt buộc phải có kết quả, cũng chẳng ở nơi mà sự khao khát có nghĩa là

Sự khao khát không được đáp ứng bằng hệ quả thích hợp

Và sự thỏa mãn trọn vẹn, dẫu luôn tìm kiếm mà chẳng bao giờ thấy —

Những điều này — chúng là gì nếu không phải là quy chuẩn về điều phải của chính con người?

Một hệ thống thiện lương được con người công nhận,

Mặc dù con người không thể nào hiện thực hóa được, —

Không phải của Chúa, đấng mà chỉ muốn là đã thực hiện xong:

[945]

Hoàn toàn không được thực hiện ở đây, thế nên chưa bao giờ được muốn.

Còn suy luận nào khác ngoài việc Chúa, đấng có thể làm điều tốt nhất,

Lại đi muốn điều tệ nhất, — trong khi con người, với năng lực có thể sánh ngang

Ý chí với hành động, đáng lẽ phải được hoan hô

Là đấng tối cao — miễn là... đây chính là điểm mấu chốt

Làm vỡ tung bong bóng... khái niệm này của con người

Lại chính là tác phẩm của con người, là sản phẩm từ trái tim và khối óc của anh ta,

Là ân huệ bẩm sinh của anh ta, hoàn toàn không phải món quà xa lạ nào cả.

Bong bóng vỡ ra ở đây. Ý chí của con người có thể sáng tạo ư?

Cũng chẳng khác nào bàn tay này của ta vừa rải những hạt đậu

Mà lại đồng thời tạo ra chúng từ những đầu ngón tay vậy.

Sự sáng tạo quay trở lại nguồn cội của nó, cội nguồn tối cao

Và cuối cùng, là đấng duy nhất và độc tôn."

"Làm sao hòa giải sự bất hòa, — gắn kết

Khái niệm này với khái niệm kia — Chúa là đấng duy nhất có thể

Nhưng lại không làm, — con người là kẻ thực sự muốn

Nhưng lại chắc chắn không thể làm được, — cả hai trong cùng một thực thể?

Trí tuệ của ngài nghĩ ra được cao kiến gì?"

"À, những hạt đậu, — hoặc — một ví dụ còn hay hơn thế, —

Là tấm thảm dệt ta từng nhìn thấy rời khỏi khung cửi

Và nằm trải dài rực rỡ ở Ispahan!

Người thợ dệt thao tác công việc của mình với những sợi tơ

Được nhuộm màu sao cho vừa khớp với từng loại ngọc quý nếu có thể,

Và dệt chúng lại, sợi này cạnh sợi kia. 'Làm sao hỡi bạn, —'

(Ta cất lời) — 'mà khi tách rời, sắc đỏ rực này,

Sắc mờ ảo ngập nước kia, lại khiến mắt ta phải choáng váng,

Quá chói lóa đến mức lóa mắt, hoặc không thì lại xúc phạm thị giác

Bởi sự xỉn màu, — thế nhưng hai sắc thái ấy, khi đặt cạnh nhau,

Bằng cách nào đó lại tạo ra một màu sắc sinh ra từ cả hai,

Một sắc độ trung gian vô cùng dễ chịu cho mắt nhìn?'

'Sắc độ trung gian ấy chính là đích đến mà ta hướng tới,' —

Người thợ thủ công đáp lời ta: 'chẳng có một sắc màu đơn lẻ nào

Có thể thỏa mãn khát khao của mắt muốn nếm trải

Bí mật của viên kim cương: hãy kết hợp các thái cực lại

Kết quả thu được sẽ là một bóng ma trung gian hữu dụng,

Là bản sao phỏng của viên kim cương. Cũng chính vì thế

Ta buộc phải pha trộn phẩm chất của con người

Với phẩm chất của Chúa, và nhờ đó giúp cho

Ánh mắt phàm trần có thể hiểu được Cuộc Đời của ta,

Hiểu được điều gì đang tồn tại, điều gì nên có, — từ đó hiểu được

Lý do vì sao ta căm ghét điều thứ nhất và yêu mến điều sau,

Hiểu được vì sao vạn vật lại bày ra trước mắt ta như thế,

Kẻ được đặt ở đây để chứng minh rằng ta hiểu biết.

Cứ thế, từ khởi đầu cho đến kết thúc, sợi dây xích kéo dài

Và trói buộc ta thật rành mạch. Do đó,

Ta bảo anh hãy bao dung, — chứ đừng đá thúng đụng nia

Kẻ cho rằng bản chất thực sự đã

Hòa quyện vào nhau như thế, bởi vì chính anh cũng bắt buộc phải hình dung chúng hòa quyện

Trong trí tưởng tượng, nếu nó bay cao đến thế."

"Một quyền năng, được thừa nhận là vượt quá sự hiểu biết, thậm chí vượt quá tư duy,

— Được tư duy như thế, được biết đến như thế!"

"Việc nhận biết về nó, suy nghĩ về nó —

Đó là toàn bộ năng lực mà tâm trí con người thực hiện được

Khi đem ra áp dụng vào nguyên tử nhỏ bé nhất của trái đất, hỡi Con!

Nguyên tử ấy từng là gì, đang là gì, có thể là gì?

Không có câu trả lời! Mặc dù vậy, dưới cảm nhận của con người thì nó có vẻ là gì?

Một nguyên tử mang theo một số thuộc tính nhất định

Được nhận biết, được suy ngẫm tùy theo nhu cầu thực tế,

— Những thứ đó của con người — hay chỉ là những cơ hội của vũ trụ?

Con người không thể tư duy nổi, không thể thấu hiểu nổi.

Thế nhưng, vì việc suy ngẫm và thấu hiểu ngọn ngành về ngọn lửa

Vượt quá sức con người, thì liệu cái ấm áp của ngọn lửa có là điều chưa biết,

Và công dụng của nó — có phải là điều quá ư không thể nghĩ bàn hay sao?

Hãy chuyển từ thứ quyền năng hiển nhiên ấy sang những quyền năng vô hình,

Những điều chưa từng dám mơ tới ngoại trừ qua hệ quả chắc chắn của chúng:

Hãy lấy thứ mà chúng ta vừa bàn tới lúc nãy, thứ kéo rớt xuống đất

Cây gậy từ tay ta: ít ra thì nó cũng kéo xuống —

Con người suy nghĩ và biết được chừng ấy, nếu chẳng biết gì thêm."

"Ừ, nhưng con người có đưa tâm trí nào vào thứ quyền năng đó đâu!

Anh ta chẳng thèm cảm ơn nó khi một quả táo rơi xuống,

Cũng chẳng cầu nguyện nó tha cho cái đầu hói của mình khi đang đứng bên dưới.

Chẳng lẽ anh ta cảm ơn Mùa Hạ vì nó làm cho vỏ quả căng mọng lên sao?

Sao lại đi cảm ơn thứ lực lượng kia — dù tên gọi của nó là gì đi nữa —

Thứ đã ban cho anh ta hàm răng để cắn, chiếc lưỡi để nếm

Và cái cổ họng để phần thịt quả trôi qua? Lực lượng này rồi lực lượng khác,

Hết lực lượng này đến lực lượng khác! Liệu chúng có tâm trí giống như con người không?"

"Giả sử con đến thăm lãnh chúa Shalim-Shah của chúng ta,

Mang theo cống vật như đã định. 'Con đến đây

Để dâng nộp phần của mình!' Ngay lập tức một tên nô bộc

Khom lưng cúi rạp trải sẵn tấm thảm cho chân con bước lên,

Kẻ khác thì dâng bánh ngọt, trong khi người thứ ba

Chuẩn bị tẩu thuốc: con có lời cảm ơn hay ngợi ca nào dành cho bọn chúng?

Chỉ là sự ghi nhận xứng đáng cho một dịch vụ nhanh chóng. Lòng biết ơn

Phải vượt qua họ để hướng về Shah, người có cái gật đầu ân huệ

Đã khiến toàn bộ sự tiếp đãi nhã nhặn ấy khởi động;

Nếu không có lệnh của ngài, ta nghi lắm,

Rằng học trò của ta hẳn đã bị bỏ mặc cho đứng lạnh chân

Trên nền đất không thảm, hoặc có lẽ — khả năng cao hơn —

Là bị quất gậy phạt vì tội dám xông vào xâm nhập. Bọn nô lệ

Bắt buộc phải tuân lệnh chủ nhân của chúng: 'lực lượng này rồi lực lượng khác,

Hết lực lượng này đến lực lượng khác,' hoạt động theo lệnh của một lực lượng nào đó

Tối cao trên tất cả và trên từng thứ một: tìm thấy lực lượng đó ở đâu?

Làm thế nào để nhận ra ngài? Đơn giản như cách con đã làm

Với Shah — bằng cách suy luận rằng 'Vì ta cảm thấy mình mang một món nợ,

Thiết tưởng ta phải trả món nợ ấy cho kẻ ý thức được rằng

Ta có bổn phận của mình, và hắn có đặc quyền của hắn.'

Chẳng lẽ con lại mong đợi tên nô lệ vừa châm tẩu thuốc cho con

Cũng sẽ làm tốt nhiệm vụ xách chiếc túi cống vật

Và cứu con khỏi phiền toái về sau sao?"

"Cứ cho là vậy đi!

Cảm giác bên trong ta rằng mình đang mang một món nợ

Đảm bảo với ta rằng — thế nào cũng phải có một ai đó ở đâu đó

Sẵn sàng nhận lấy phần đáng được hưởng của mình. Mọi chuyện rốt cuộc quy về điều này —

Nơi nào có món nợ, nơi đó ắt có sự tiếp nhận: hãy tìm ra

Kẻ chấp nhận món nợ ấy! Và việc gì phải tìm đâu xa?

Hãy nhìn những bậc tiền nhân đang vây quanh con kìa!

Trước khi con sinh ra và sau khi con chết đi,

Những con người anh hùng vẫn hiên ngang đứng đó với tư cách Shahan-Shah.

Rustem và Gew, Gudarz và tất cả những người khác,

Làm sao họ lại thiếu đi vị thế bá chủ đang cần phải tìm kiếm cơ chứ?

Những bậc hiền tài đã khuất! Nhưng con người chắc chắn vẫn đang sống

Được phú bẩm tài năng như Sindokht, sánh ngang bậc hiền triết Sulayman,

Dũng cảm như Kawah: phải, và chừng nào trái đất còn tồn tại

Thì những người anh hùng ấy sẽ vẫn xuất hiện dồi dào — tất cả đều dành cho con

— Kẻ đang hưởng lợi từ toàn bộ hoạt động trong hiện tại, quá khứ,

Và tương lai của giống loài mình.

Thế thì, tại sao lại phải oằn mình gánh nặng của món nợ biết ơn,

Rồi ngóng chờ một bàn tay từ trên mây thò xuống

Để nhận lấy nó, trong khi ở khắp xung quanh, một đám đông vô số

Sẵn sàng giúp con trút gánh nặng ấy trong chớp mắt?"

[946]

"Những lời cảm ơn được dâng tặng kiểu đó

Sẽ lăn quay trở lại đầu kẻ đang khát khao tống khứ nó thôi, hỡi Con!ุ

— Còn ai vào đây nữa ngoài cái thân tạ tội này của ta? Hãy nhìn kìa! Các vì sao đã mọc —

Những vì sao vốn chẳng màng đến ánh mắt đang ngước nhìn của con bên dưới,

Vẫn cứ lững lờ tỏa sáng vinh quang, và vinh quang ấy cũng ban phát cho cả con nữa

— Cự Thất ấy, vẻ đẹp của Zurah, chòm sao kỳ dị Parwin!

Liệu tình yêu và sự ngợi ca nên được dâng hiến cho các vì sao

Hay — giả sử — cho một vị Mubid nào đó, vì lòng tốt với con

Vốn bị mù lòa từ khi sinh ra, bằng thứ phép thuật của riêng mình

Đã mở mắt cho con, ban cho kẻ mù lòa đôi mắt sáng,

Và để cho vinh quang của các vì sao lọt vào tầm mắt? Hãy bảo rằng bùa phép của ông ta

Đã linh nghiệm trong lúc bản thân con đang say ngủ: khi ông ta đi rồi

Con bừng tỉnh giấc: 'Ta mới có một giác quan thật lạ lẫm làm sao!

Ta phải yêu mến và ngợi ca ai đây?' 'Các vì sao, từng thiên thể

Mà con đang đứng ngẩn ngơ bên dưới,' một kẻ đề xuất:

'Chẳng phải chúng đang sống cuộc đời của chúng, tự làm mình vui vẻ,

Và nhờ thế làm con vui lòng đó sao? Còn gì cần thiết hơn thế nữa?'

Con hãy đáp lại thế này: 'Nếu quả thực chẳng có bậc pháp sư nào

Mở mắt cho ta và làm nên phép lạ,

Thì hãy để các vì sao phải cảm ơn ta, kẻ đã nhận thức được rằng

Vật này thì trắng, vật kia thì xanh!

Nếu không có nhận thức của ta thì cả hai đã hoàn toàn mù mịt.

Chẳng lẽ ta không thể nhắm mắt lại và ra lệnh cho bộ não của mình

Tự tạo ra những sắc trắng sắc xanh, tự hình dung mà không cần sự trợ giúp của các vì sao,

Những phẩm chất màu sắc mới mẻ hay sao? Nếu thị lực của ta

Bị mất đi hoặc dẫn đường sai lối, liệu sắc đỏ kia — mà ta phán đoán

Là ân huệ của một viên hồng ngọc — có còn đại diện cho điều gì khác

Ngoài màu xanh của thứ thủy tinh rẻ tiền phàm tục? Chính ta là kẻ định giá

Cho ánh hào quang này với ánh hào quang nọ: nếu ta bỏ qua

Fomalhaut và tuyên bố một ngọn lửa ma trơi nào đó là vua,

Thì ai sẽ là kẻ sửa sai cho ta, hay cho ta mượn đôi mắt mà hắn tin tưởng

Còn ít hơn mức ta tin tưởng mắt mình? Pháp sư của ta phải là chính ta!

Ta chưa từng gặp mặt ông ta: nếu ông ta chưa từng tồn tại,

Thì ta chính là kẻ phân xử tối cao!'" Không đâu, hỡi Con!

Hãy hạ thấp chúng ta xuống mức phép ẩn dụ quen thuộc của con đi:

Ta ăn quả táo của mình, tận hưởng hương vị chín mọng —

Phía đón ánh mặt trời, ngắm nghía sự độc đáo của nó

Bởi vì một nửa số táo trên cây đã nhăn nheo, và phần còn lại

Thường giấu một con giòi ở ngay lõi, —

Và Zerdusht trôi tuột xuống bụng kèm theo tiếng chép môi đầy thỏa mãn:

- Nhưng — cảm ơn quả táo ư? Kẻ đã tạo ra cái miệng của ta

Để nhai, vòm miệng của ta để thưởng thức,

Cái bao tử của ta để tiêu hóa tiếp — Chính là Ngài —

Kẻ mà nếu không có công lao, sự giàu có của vườn cây ăn trái

Có lẽ cũng chỉ là ngần ấy cái gổ sồi — cành khô hốc đá

Chẳng đáng để ta suy nghĩ, hay biết đến, hay quan tâm dù chỉ một chút."

"Tại sao từ thế giới," Ferishtah mỉm cười, "lại phải gửi gắm lòng biết ơn

Đến tác phẩm này của ta? Nếu xứng đáng được ngợi ca,

Thì hãy cứ ngợi ca và hoan nghênh nó: thơ ca xếp hạng thế nào,

Thì hãy đánh giá thơ của ta như thế: nếu điều hay trong đó vượt trội hơn

Bất cứ điều gì bị coi là lầm lỗi, hãy phán quyết cho công tâm! Công lý đã dạy rằng:

Hãy công bằng với thực tế, dù là quở trách hay ngợi khen:

Nhưng — hào phóng ư? Không, và cũng chẳng yêu thương!"

"Yêu thương! tác phẩm của ta có tư cách gì để đòi hỏi tình yêu?

Hãy cứ cho là cuộc đời ta đã bị rút sạch những thành quả thu được

Chỉ để trang hoàng và lấp đầy những giới hạn ngặt nghèo của công việc, —

Kẻ nào làm việc vì lợi ích của thế giới như thế — kẻ đó có quyền

Lên tiếng oán thán khi sự căm ghét, chứ không phải tình yêu, đền đáp cho những nhọc nhằn của mình.

Ta đã nhìn xa hơn thế giới để tìm kiếm chân lý và vẻ đẹp:

Đã tìm kiếm, đã tìm thấy, và đã hoàn thành bổn phận của mình."