Cha tôi là một học giả và thông thạo tiếng Hy Lạp.

Khi tôi lên năm, có lần tôi hỏi ông:

— "Bố đọc về chuyện gì thế ạ?"

— "Cuộc vây hãm thành Troy."

— "Thế vây hãm là gì, và Troy là gì?"

Thế là

Ông liền xếp chồng bàn ghế lại làm một tòa thành,

Đặt tôi lên đỉnh làm vua Priam, gọi con mèo nhà ta

— Là Helen, bị dụ khỏi nhà (ông bảo)

Bởi tên Paris gian ác, kẻ đang núpâu đâu đó

Ngay dưới chiếc ghế đẩu, vì vốn nhát gan,

Nhưng rồi — vì nàng cũng đáng công lắm chứ, con mèo tội nghiệp —

Towzer và Tray, những con chó của chúng ta, tức là nhà Atreidai, — đã tìm cách

Đánh chiếm Troy để đoạt lấy nàng

— Miễn là khi Achilles thôi hờn dỗi,

— (Con ngựa lùn của tôi trong chuồng) — liền lồng lên

Và đánh cho Hector — chính là cậu bé giúp việc nhà ta — phải chạy té khói.

Điều đó dạy cho tôi ai với ai, cái gì ra cái gì:

Lúc năm tuổi, tôi đã hiểu rõ câu chuyện đến thế là cùng;

Thật là một niềm vui vô bờ bến

Và cho đến nay vẫn vậy — nhờ ơn người thầy thông thái ấy,

Là Cha tôi, người thừa khôn ngoan để không bao giờ rọi thẳng

Ánh chói lòa của học thức vào sự dốt nát mắt còn yếu kém,

Hay tệ hơn nữa, bỏ mặc những đôi mắt kém ấy phải mù lòa vì bụi bặm,

Đành chịu sống trong tăm tối và rỗng tuếch.

Chuyện xảy ra hai hoặc ba năm sau đó,

Khi tôi và lũ bạn đang chơi trò vây hãm thành Troy —

Thì Cha tôi bắt gặp trò giả vờ của chúng tôi.

— "Các con có thích tự mình đọc lấy câu chuyện

Được kể một cách trọn vẹn, mà lúc trước bố mới chỉ cho các con

Biết chút ít khái niệm vừa tầm với một đứa trẻ?

Bây giờ nhé, thơ Pope sẽ cho con bức tranh chính xác

Về điều mà mai sau, nhờ công phu học vấn,

Con sẽ được nghe — ai mà biết được? — chính từ miệng Homer.

Hãy cứ học tiếng Hy Lạp đi, hãy đọc 'Ông Già Mù,

Bậc Thi Sĩ Ngọt Ngào Nhất' — tuphlos nghĩa là 'mù',

Hedistos nghĩa là 'ngọt ngào nhất'. Vẫn còn đủ thời gian!

Dù sao thì cũng hãy cố gắng nắm bắt ông ấy vào một ngày nào đó;

Trong lúc chờ đợi, hãy dùng thứ tạm thay thế này,

Hãy đọc Pope đi, cứ thế đi!"

Thế là tôi ngấu nghiến đọc Pope,

Thưởng thức câu chuyện — có lịch sử nào chân thực hơn thế?

Tôi cũng lao vào học cuốn Sơ học, chịu khó dùi mrú,

Nhờ thế mà ngày càng sẵn sàng hơn cho điều được hứa hẹn tiếp theo —

Chính là tác phẩm ấy, những con chữ nguyên bản,

Khi tôi đã có thể tra cứu — chẳng hạn — sách của Buttmann.

Thời gian trôi đi, tôi cũng chín chắn hơn đôi chút: một ngày đẹp trời nọ,

— "Đã hoàn toàn sẵn sàng cho sử thi Iliad rồi chứ, không gì khác nhé?

Có sách của Heine kìa, chỗ mấy cuốn dày cộp đang chiếm kín cả kệ:

Đừng bỏ sót một chữ nào, hãy tra từ điển cho thật kỹ vào!"

Tôi đã tra từ điển rất kỹ và chẳng bỏ sót dòng nào cho đến khi hiểu thấu

Ai là ai, cái gì ra cái gì, từ chính ngôn từ của Homer,

Và thế là chấm dứt chuyện học hành. Nếu bạn đem hỏi

Một học giả tài cao hiểu rộng mới mười hai tuổi rằng:

— "Ai là người đã viết ra bộ Iliad?" — thì thật đáng cười làm sao!

— "Chà, Homer chứ ai, cả thế giới này đều biết: về cuộc đời ông

Tất nhiên là có một vài chi tiết: nó có ở khắp mọi nơi:

Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa chốt được nơi sinh của ông:

Chắc chắn là ông từng đi ăn xin, lại còn bị mù nữa:

Có đến bảy thành phố tranh giành quê hương ông — Scio là nơi có nhiều quyền nhất,

Đó là ý kiến của Byron. Còn những gì ông viết? Chính là những bài Thánh ca mà chúng ta đang có.

Rồi còn 'Cuộc chiến giữa Chuột và Ếch',

Chỉ có thế thôi — trừ phi người ta đào bới được tác phẩm 'Margites'

Giống như tôi hằng mong muốn — chẳng còn gì khác để mà biết nữa."

Tuổi trẻ cứ thế trôi qua một cách thật êm đềm thoải mái;

Cho đến khi — "Thế này là thế nào nhỉ, điều mà người Đức thực ra nói

Rằng Wolf đã là người đầu tiên phát hiện ra? Thật là một việc phiền phức

Cái lối bới móc đổi thay của họ, làm rung chuyển cả niềm tin của người ta:

Dẫu sao đi nữa, sống ở đời thì phải học hỏi, điều đó là cái chắc."

Thế là tôi lại cắm cổ nghiên cứu phần Nhập đề Prolegomena.

Và sau Wolf, hàng tá những kẻ theo đuôi ông ta

Đã chứng minh rằng chẳng hề có cái gọi là thành Troy nào sất,

Cũng chẳng có phe vây hãm hay bị vây nào cả, — thậm chí tệ hơn nữa, —

Chẳng có một Homer đích thực nào, chẳng có văn bản chính thống nào,

Chẳng có cơ sở nào cho câu chuyện tưởng tượng mà tôi, cứ coi đó là sự thật,

Đã ấp ủ trong tim gan phèo phổi mình suốt bao lâu nay —

À, hãy chú ý mà xem! và tôi vẫn coi đó là sự thật, vẫn đang ôm ấp nó,

Bất chấp tri thức mới, tận sâu trong cõi lòng

Và tận sâu thẳm tâm hồn tôi, tinh hoa của sự thật đã được giải phóng và cố định

Khỏi cái lớp vỏ bọc bảo vệ của trí tưởng tượng ngẫu nhiên.

Quả thực từ đó về sau — ơn giời! —

Dù nó có đến bằng cách nào đi nữa, thì đố ai có thể tước đoạt —

Giật khỏi ngôi đền thiêng những cư dân quý giá của tôi,

Helen, Ulysses, Hector và người vợ hiền của chàng,

Achilles và người bạn vong niên của chàng? — dù cho Wolf — à, cái lão Wolf này!

Sao cứ phải mang lòng hoài nghi đến để phá hỏng một giấc mơ cơ chứ?

Nhưng rồi, — "Chẳng có giấc mơ nào đáng để ta phải tỉnh giấc" — Browning đã nói vậy:

Và đây chính là lý do vì sao tôi kể lể dài dòng từng ấy thứ.

Giờ đây, khi đã là một người trưởng thành, chắc các bạn đang đoán trước rằng

Tôi hoàn toàn có quyền trách cứ Cha tôi

Vì đã để cho tôi đắm chìm trong tuổi trẻ mộng mơ như thế,

Và chỉ bằng những bước đi chậm chạp mà chắc chắn

Mới cho phép tôi gạn đục khơi trong,

Biết được đâu là chân lý, đâu là điều giả dối để mà gọi đúng tên của chúng.

Tại sao từ thủa âU thơ ông lại để tôi chìm đắm trong mộng mị,

Mà không bảo tôi nếm trải câu chuyện trong sức mạnh nguyên thủy của nó?

Giả sử rằng tuổi thơ của tôi lúc ấy chưa đủ tư cách

Để có thể hiểu đúng đắn về thần thoại đi chăng nữa,

Thì ít ra ông cũng có thể giữ lại sự im lặng:

Tôi hẳn đã có thể — bằng cách nào đó — một cách tương ứng —

Chà, ai mà biết được bằng phương pháp nào, tôi cũng đã thu gom được những thành quả cho mình,

Được dạy bảo bằng những con đường thẳng tắp chứ không phải vòng vèo,

Rằng mục tiêu của tôi phải là căm ghét, giống như đứa con của Peleus,

Một lời dối trá tựa cửa Địa Ngục, và yêu thương người vợ cưới hỏi đàng hoàng của mình,

Giống như Hector, và cứ thế với tất cả những nhân vật khác.

Chẳng lẽ tôi không thể tự mình ngẫm ra điều đó

Mà không cần phải tin rằng những con người ấy thực sự tồn tại hay sao?

Ý tôi là — nhỡ đâu ông có thể trao vào tay tôi

Cuốn "Đạo đức học" thì sao? Bằng bản dịch đi, nếu bạn thích thế,

Một bản dịch chính xác, không tô hồng dối trá để làm đẹp lòng

Gu thưởng thức hiện đại: đúng thế, không hơn không kém —

Cuốn "Đạo đức học": quả là một chuyên luận mà tôi thấy khó

Đọc cho thấu đáo ngay cả khi tóc đã điểm bạc bây giờ,

Khi mà tôi hoàn toàn có thể đọc được bản gốc.

Thế mà lúc năm tuổi — những trang sách ấy sẽ thảm hại làm sao!

Giờ đây, khi đã còng cả lưng trên trước tác của triết gia Stagirite,

Ít ra tôi không còn làm bẩn trang sách nào bằng bánh mì với sữa nữa,

Cũng chẳng còn quăn mép, gấp tai trang sách hay bôi bẩn theo kiểu của lũ trẻ con.