Anh vẫn phải nói với em, Eloisa yêu dấu, về bức chân dung của em; tuy nhiên, không còn bằng giọng điệu say đắm như lần đầu trông thấy nó, và chính em cũng từng bị lay động nhiều đến thế; trái lại, anh viết những dòng này với nỗi niềm của một kẻ bị những hy vọng hão huyền đánh lừa, một kẻ mà không gì có thể bù đắp nổi những mất mát của mình. Bức chân dung của em, giống như bản thân em vậy, vừa duyên dáng lại vừa xinh đẹp; nó cũng khá giống, và được vẽ bởi bàn tay của một bậc thầy; nhưng nếu muốn cảm thấy hài lòng về nó, có lẽ anh không bao giờ nên biết đến em.

Khuyết điểm đầu tiên anh thấy ở nó là: dù nó giống em, nhưng lại không phải là chính em; nó mang dáng vẻ của em, nhưng lại vô hồn. Họa sĩ đã uổng công khi cố sao chép các đường nét trên gương mặt em; đâu rồi sự dịu dàng của tâm hồn vốn làm chúng thêm sống động, và nếu thiếu đi nó, dù cho có đẹp đẽ và cân đối đến đâu, thì chúng cũng chỉ là vô nghĩa? Trái tim em, Eloisa ạ, không họa phẩm nào có thể mô phỏng được. Anh thừa nhận rằng khuyết điểm này cần phải quy cho sự bất toàn của nghệ thuật; nhưng lỗi của người họa sĩ là đã không tỉ mỉ trong tất cả những gì thuộc về khả năng của chính mình.

Chẳng hạn, ông ta đã chải phần tóc mai hơi quá về phía trước, khiến vầng trán bớt đi vẻ thanh tú và dễ chịu. Ông ta cũng đã quên mất hai hay ba sợi tĩnh mạch nhỏ, ẩn hiện dưới làn da trong suốt như những nhành cây tím biếc, giống hệt như những đường gân trên đóa Diên Vĩ mà chúng ta từng đứng ngắm nghía trong khu vườn ở Clarens. Màu hồng trên đôi má cũng đặt quá gần mắt, không được làm mềm mại để tạo thành sắc hồng rực rỡ như đóa hoa hồng ở phần dưới gương mặt, vốn là điểm khác biệt của nguyên mẫu đáng yêu kia. Người ta cứ ngỡ đó là phấn hồng nhân tạo, bôi trát lên như thứ son phấn của các quý bà Pháp. Đây không phải là một lỗi nhỏ, vì nó làm cho đôi mắt trông bớt dịu dàng và ánh nhìn trở nên táo bạo hơn.

Nhưng xin hỏi ông ta đã làm gì với những lúm đồng tiền, nơi những thần tình yêu nhỏ bé ẩn náu ở khóe miệng em; những lúm đồng tiền mà vào những ngày hạnh phúc, anh từng vùi lấp bằng những nụ hôn? Ông ta đã không khắc họa được một nửa vẻ đẹp của đôi môi quyến rũ này. Ông ta cũng chưa lột tả được cái nét nghiêm nghị đầy duyên dáng của đôi môi ấy, cái nét nghiêm nghị có thể ngay lập tức chuyển thành một nụ cười, cướp đi trái tim người nhìn bằng một sự mê hoặc khôn tả, truyền cho nó một niềm say đắm tức thời mà không lời lẽ nào có thể diễn tả nổi. Sự thật là, bức chân dung của em không thể chuyển từ vẻ nghiêm nghị sang nụ cười được. Than ôi! Đó chính là điều anh phàn nàn. Để vẽ được hết những nét quyến rũ của em, người ta phải vẽ em vào mọi khoảnh khắc trong cuộc đời mình.

Nhưng gác lại sự bất công mà người họa sĩ đã gây ra cho em khi bỏ sót những vẻ đẹp vốn có, ông ta còn tệ hơn khi quên đi cả những khiếm khuyết của em nữa. Ông ta đã bỏ qua nốt ruồi gần như không thể nhận ra bên dưới mắt phải của em, cũng như nốt ruồi bên phải cổ em. Ông ta đã không... lạy Chúa! Phải chăng người này là một pho tượng? Ông ta đã quên mất vết sẹo nhỏ dưới môi em; ông ta làm cho tóc và lông mày của em cùng một màu: trong khi thực tế không phải vậy. Lông mày của em thiên về màu hạt dẻ, còn tóc em lại nghiêng về màu tro.

Bionda testa occhi azurri e bruno ciglio.

Ông ta vẽ phần dưới gương mặt em thành hình bầu dục hoàn hảo; mà không quan sát thấy hõm nhỏ giữa má và cằm, thứ làm cho đường nét gương mặt bớt đi vẻ cứng nhắc và trở nên dễ chịu hơn. Đây là những lỗi dễ thấy nhất, nhưng ông ta còn bỏ sót nhiều lỗi khác nữa, và anh không hề có thiện cảm với ông ta vì điều đó: bởi anh không chỉ yêu những vẻ đẹp của em, mà yêu cả chính Eloisa, với tất cả con người em. Nếu em không muốn mang ơn bút vẽ vì bất cứ vẻ đẹp nào, thì anh cũng không muốn em mất đi dù là khiếm khuyết nhỏ nhất vì nó; trái tim anh không bao giờ bị lay động bởi những vẻ đẹp không phải là của chính em.

Về phần trang phục, anh sẽ chú ý kỹ hơn, vì dù là trong bộ đồ mặc nhà hay trang phục khác, anh luôn thấy em ăn mặc có gu hơn trong bức chân dung này: kiểu tóc vấn quá to; em sẽ bảo rằng nó chỉ được kết bằng hoa. Đúng là vậy; nhưng lại quá nhiều. Em có nhớ buổi dạ hội mà em ăn mặc như một cô thôn nữ, và người chị họ của em đã bảo anh rằng anh nhảy múa như một triết gia không? Khi đó, em chẳng cần kiểu tóc nào khác ngoài mái tóc dài của chính mình, búi cao lên và cài bằng một chiếc trâm vàng, theo kiểu của những người dân làng Berne. Không, ngay cả mặt trời rực rỡ nhất cũng không tỏa ra được một nửa vẻ rạng rỡ mà em đã dùng để thu hút ánh mắt và trái tim của tất cả những người chứng kiến; và không một ai trông thấy em ngày đó có thể quên em trong suốt cả cuộc đời họ. Đó mới là cách em nên làm kiểu tóc của mình, Eloisa ạ. Chính mái tóc quyến rũ của em mới là thứ nên tô điểm cho gương mặt, chứ không phải những bông hoa hồng đang xòe nở kia. Hãy nói với chị họ của em, vì anh nhận ra đó là sự lựa chọn và chỉ dẫn của chị ấy, rằng những bông hoa mà chị ấy dùng để phủ lấp và làm lu mờ mái tóc của em, cũng chẳng có gu thẩm mỹ hơn những bông hoa chị ấy hái trong vườn Adonis là bao. Người ta có thể bỏ qua nếu chúng đóng vai trò tô điểm cho vẻ đẹp, nhưng anh không thể cho phép chúng che khuất vẻ đẹp ấy.

Liên quan đến phần ngực áo, thật lạ lùng khi một người tình lại khắt khe hơn cả một người cha trong vấn đề này; nhưng nói thật lòng, anh thấy em ăn mặc quá hớ hênh. Bức chân dung của Eloisa nên kín đáo như chính bản thân em vậy. Những vẻ đẹp kín đáo ấy nên là điều thiêng liêng dành cho tình yêu. Em nói rằng người họa sĩ đã vẽ chúng từ trí tưởng tượng của mình. Anh tin điều đó; thật sự, anh tin. Nếu ông ta chỉ cần thoáng thấy dù chỉ một chút, đôi mắt ông ta hẳn đã dán chặt vào đó mãi mãi, nhưng bàn tay ông ta sẽ không đời nào dám vẽ chúng: tại sao tên họa sĩ liều lĩnh ấy lại cần phải hình dung ra chúng trong tâm trí? Đây không chỉ là một sự xúc phạm đến đức hạnh, mà anh còn khẳng định đó là sự thiếu gu thẩm mỹ. Phải, gương mặt em quá đỗi khiêm nhường để có thể chịu đựng được sự phóng túng của phần ngực áo ấy; rõ ràng là một trong hai thứ kia nên ngăn cản việc nhìn thấy cái còn lại: chỉ tình yêu mới có đặc quyền nhìn thấy cả hai cùng một lúc, và khi bàn tay nồng nhiệt của nó vén lộ những vẻ đẹp mà sự khiêm nhường che giấu, sự bối rối ngọt ngào trong đôi mắt em cho thấy em không hề quên rằng mình đang phơi bày chúng.

Đó là những lời phê bình mà sự chú tâm không ngừng nghỉ đã khiến anh phải đưa ra về bức chân dung của em: kết quả là anh đã lên kế hoạch chỉnh sửa nó sao cho phù hợp với gu thẩm mỹ của riêng mình. Anh đã truyền đạt ý định với một bậc thầy tài ba, và dựa trên những gì ông ta đã làm được, anh hy vọng sớm được thấy em giống với chính mình hơn. Tuy nhiên, vì sợ làm hỏng bức tranh, chúng ta sẽ thử nghiệm các chỉnh sửa trên một bản sao mà anh đã bảo ông ta thực hiện; và chỉ thực hiện trên bản gốc khi hoàn toàn chắc chắn về hiệu quả của chúng. Mặc dù khả năng vẽ của anh chỉ ở mức trung bình, nhưng người họa sĩ của anh không khỏi ngưỡng mộ sự tinh tế trong những quan sát của anh, chỉ là ông ta không biết rằng tình yêu, thứ đang dẫn dắt anh, còn là một bậc thầy vĩ đại hơn ông ta nhiều. Anh cũng đôi khi có vẻ rất kỳ quặc trong mắt ông ta: ông ta bảo anh là người tình đầu tiên muốn che giấu những thứ mà người khác cho rằng không thể phô bày quá mức; và khi anh trả lời rằng, chính là để có thể nhìn ngắm em trọn vẹn mà anh mới ăn mặc cho em cẩn thận đến thế, ông ta lại trố mắt nhìn anh như thể cho rằng anh là kẻ khờ. À! Eloisa yêu dấu của anh, bức chân dung của em sẽ còn cảm động biết bao nếu anh có thể tìm ra cách thể hiện nó trong tâm hồn em, cũng như trên gương mặt em; để vẽ được cùng lúc cả sự khiêm nhường lẫn những nét quyến rũ của em! Những nét quyến rũ ấy sẽ còn được tôn lên biết bao nhờ sự thay đổi đó! Hiện tại, người ta chỉ thấy những gì họa sĩ tưởng tượng ra, và kẻ xem tranh si mê lại tưởng chúng là thật. Anh không biết có sự mê hoặc bí ẩn nào vây quanh con người em, nhưng mọi thứ chạm vào em dường như đều được hưởng lấy vẻ đẹp đó: người ta chỉ cần thoáng thấy gấu áo em thôi cũng đủ để thành kính với người mặc nó. Người ta có thể nhận thấy trong trang phục của em, tấm màn che của những nàng Tiên (Graces) đã tạo nên một lớp phủ cho khuôn mẫu của vẻ đẹp; và sự khiêm nhường trong y phục của em phô bày ra cho tâm trí thấy tất cả những vẻ đẹp mà nó che giấu.