Hỡi người chị họ thân mến, người ơn, người bạn tri kỷ của tôi! Tôi từ chốn cùng trời cuối đất trở về, mang theo một trái tim tràn ngập tình yêu thương dành cho cô. Tôi đã bốn lần vượt qua đường xích đạo, đã đi qua hai bán cầu, đã đặt chân đến bốn phương trời; trái đất tròn và khoảng cách giữa chúng ta đã trải dài khắp vòng hoàn cầu ấy, vậy mà tôi chưa từng thoát khỏi hình bóng cô dù chỉ một khoảnh khắc. Thật vô ích khi muốn trốn chạy khỏi đối tượng tôn sùng của lòng mình: hình ảnh ấy, nhanh hơn cả gió, đuổi theo chúng ta từ tận cùng thế giới, và bất cứ nơi đâu ta đặt chân đến, ta cũng mang theo ý niệm đã tiếp lửa cho tâm hồn mình. Tôi đã chịu đựng rất nhiều; tôi đã chứng kiến những kẻ khác phải khổ sở hơn. Biết bao kẻ bất hạnh tôi đã thấy ngã xuống! Than ôi! Họ định giá sự sống thật cao! Thế mà tôi vẫn sống sót... Có lẽ hoàn cảnh của tôi ít đáng thương hơn; những nỗi thống khổ của các bạn đồng hành đã tác động đến tôi nhiều hơn là nỗi đau của chính mình. Tôi tự nhủ rằng mình thật khốn khổ ở chốn này, nhưng vẫn còn một góc trời nơi tôi được hạnh phúc và bình yên; và viễn cảnh về niềm hạnh phúc bên bờ hồ Geneva đã bù đắp cho những gì tôi phải gánh chịu trên đại dương. Khi trở về, tôi vui mừng thấy hy vọng của mình đã được xác thực: Lord B—— báo cho tôi biết rằng cả hai cô đều đang tận hưởng cuộc sống bình an, mạnh khỏe; và rằng dẫu cho cô, nhất là cô, đã đánh mất đi danh vị đáng yêu của một người vợ, thì cô vẫn giữ được danh hiệu người bạn và người mẹ, điều có thể góp phần mang lại hạnh phúc cho cô.
Hiện tại tôi đang quá vội vàng nên chưa thể kể lại chi tiết về chuyến hải trình của mình trong bức thư này. Tôi dám hy vọng rằng chẳng bao lâu nữa mình sẽ có dịp thuận lợi hơn; trong lúc này, tôi đành phải hài lòng với việc phác thảo qua loa, cốt để khơi gợi chứ chưa thể thỏa mãn trí tò mò của cô. Tôi đã mất gần bốn năm để thực hiện chuyến chu du bao la này, và tôi trở về trên chính con chiếc tàu mà tôi từng khởi hành, chiếc duy nhất trong cả hạm đội mà chúng tôi đưa được về đến nước Anh.
Tôi đã tận mắt chứng kiến Nam Mỹ, lục địa bao la ấy vì thiếu vũ khí đã buộc phải khuất phục trước người châu Âu—những kẻ đã biến nơi đây thành một bãi hoang vu để củng cố sự thống trị của mình. Tôi đã nhìn thấy những bờ biển Brazil, nơi Lisboa và Luân Đôn vơ vét kho báu, và nơi những người bản xứ khốn cùng dẫm đạp lên vàng và kim cương mà chẳng dám chạm tay vào để mưu sinh. Tôi đã vượt qua, trong thời tiết êm dịu, những vùng biển bão tố dưới vòng cực Nam, và tôi cũng từng đối mặt với những trận cuồng phong khủng khiếp nhất ở Thái Bình Dương.
E in mar dubbioso sotto ignoto polo
Provai l’onde fallaci, e’l vento in fido.
Tôi đã nhìn thấy từ đằng xa nơi cư ngụ của những kẻ được đồn đại là người khổng lồ, những kẻ chẳng hề vĩ đại hơn phần còn lại của nhân loại xét về thể chất, mà chỉ hơn ở lòng dũng cảm, và họ duy trì sự độc lập của mình bằng một cuộc sống giản dị, đạm bạc hơn là nhờ vóc dáng phi thường. Tôi đã lưu lại ba tháng trên một hòn đảo hoang vắng nhưng đầy thơ mộng, nơi mang lại một bức tranh sinh động và dễ chịu về vẻ đẹp thuở sơ khai của tự nhiên, dường như được đặt ở tận cùng thế giới để làm chốn nương náu cho sự ngây thơ và tình yêu bị bủa vây bởi oan khiên; nhưng gã người châu Âu tham lam lại thỏa mãn bản tính hung túng của mình bằng cách ngăn cản người thổ dân hiền hòa sinh sống ở đó, và tự thi hành công lý với chính mình bằng cách từ chối biến nơi ấy thành chốn dung thân.
Tôi đã nhìn thấy, bên những dòng sông ở Mexico và Peru, những cảnh tượng hệt như ở Brazil; tôi đã thấy vài cư dân khốn khổ còn sót lại, những tàn tích đáng thương của hai dân tộc từng hùng mạnh, nay mang gông cùm, nỗi nhục nhã và lầm than, đang khóc lóc giữa đống kim loại quý giá của chính họ và trách móc đất trời vì đã trút quá nhiều thứ tài nguyên ấy xuống đầu họ. Tôi đã chứng kiến thảm họa đốt phá kinh hoàng của cả một thành phố, sụp ngọn trong biển lửa mà chẳng hề có lấy một hành động kháng cự hay phòng thủ. Đó chính là luật chiến tranh của những kẻ châu Âu văn minh, nhân hậu và lịch thiệp! Họ không thỏa mãn với việc gây ra cho kẻ thù mọi tổn thất có thể đem lại lợi ích cho họ, mà còn tính vào khoản lãi ròng mọi sự tàn phá mà họ có thể gây ra trên lãnh thổ của đối phương. Tôi đã đi dọc theo hầu như toàn bộ phần phía tây nước Mỹ, không khỏi bàng hoàng kinh ngạc khi chiêm ngưỡng một dải bờ biển dài tới một nghìn rưỡi dặm, cùng vùng biển lớn nhất thế giới, nằm dưới sự thống trị của một vị quân vương duy nhất, kẻ mà người ta có thể gọi là người nắm giữ chìa khóa của cả một bán cầu.
Sau khi vượt qua vùng biển mênh mông ấy, tôi lại được chứng kiến một cảnh tượng mới ở lục địa bên kia. Tôi đã thấy quốc gia đông đúc và lừng lẫy nhất thế giới phải cúi đầu làm nô lệ cho một nhúm băng cướp; tôi đã có dịp tiếp xúc gần gũi với dân tộc nổi tiếng này, và tôi chẳng lấy làm lạ khi họ phải làm tôi mọi. Bị chinh phục cũng thường như bị tấn công, họ luôn là miếng mồi ngon cho kẻ xâm lược đầu tiên, và sẽ mãi là như vậy cho đến tận cùng thế giới. Họ rất xứng với tình trạng tôi đòi ấy, bởi họ thậm chí còn chẳng có lấy can đảm để mà phàn nàn. Họ uyên bác, lười biếng, giả dối và điêu ngoa; họ nói rất nhiều nhưng chẳng nói lên điều gì; họ đầy vẻ sắc sảo nhưng trống rỗng về thiên bẩm; họ lắm điều lễ nghĩa bề ngoài nhưng nghèo nàn về ý tưởng; họ lịch sự, khéo léo, tinh ranh và xảo quyệt; họ thu gom mọi bổn phận trong đời vào những thứ vụn vặt, thu hẹp mọi luân lý vào những điệu bộ giả tạo, và chẳng có lấy một khái niệm nào khác về lòng nhân ái ngoài những cái cúi đầu chào hỏi. Tôi đã đặt chân lên hòn đảo hoang thứ hai, còn vô danh hơn, còn đẹp đẽ hơn cả hòn đảo trước, nơi mà một tai nạn nghiệt ngã suýt nữa đã giam cầm chúng tôi ở đó mãi mãi. Có lẽ tôi là kẻ duy nhất mà một cuộc lưu đày dễ chịu đến thế không hề làm cho hoảng sợ; há chẳng phải tôi vốn dĩ bị định mệnh phơi bày cho cảnh lưu đày ở khắp mọi nơi sao? Tại chốn vừa kinh hoàng vừa tuyệt diệu ấy, tôi đã chứng kiến những nỗ lực của con người nhằm kéo một sinh linh văn minh ra khỏi chốn thâm sơn cùng cốc—nơi chẳng thiếu thứ gì—để rồi đẩy họ vào một vực thẳm của những nhu cầu mới.
Trên đại dương bao la, nơi người ta tưởng rằng con người phải thấy vui mừng khi gặp lại đồng loại, tôi đã thấy hai con tàu lớn lao vào nhau, áp sát, tấn công và chiến đấu với một sự cuồng nộ, cứ như thể không gian mênh mông ấy vẫn hãy còn quá chật hẹp đối với cả hai. Tôi đã thấy chúng trút những ngọn lửa và đạn dược vào nhau. Trong một khung cảnh không kéo dài lâu ấy, tôi đã thu vào tầm mắt hình ảnh của địa ngục. Tôi đã nghe thấy những tiếng hò reo đắc thắng của kẻ chiến thắng át đi tiếng khóc than của người bị thương và tiếng rên rỉ của kẻ sắp chết. Tôi đã đỏ mặt khi nhận phần chia của mình từ một chiến lợi phẩm khổng lồ; nhưng tôi đón nhận nó như một sự ủy thác, và vì nó được cướp từ tay những kẻ khốn khổ, thì nó cũng sẽ được hoàn trả cho những kẻ khốn khổ.
Tôi đã thấy châu Âu được dời đến tận cùng châu Phi, nhờ vào công sức của dân tộc tham lam, nhẫn nại và chăm chỉ ấy—những con người bằng thời gian và sự bền bỉ đã vượt qua những nghịch cảnh mà tất cả sự anh dũng của các dân tộc khác chưa bao giờ có thể khuất phục. Tôi đã thấy những vùng đất mênh mông và khốn khổ ấy, dường như chẳng sinh ra với mục đích nào khác ngoài việc phủ kín mặt đất bằng những bầy đàn nô lệ. Trước dáng vẻ thấp hèn của họ, tôi quay đi với sự khinh miệt, kinh hãi và xót xa; và khi chứng kiến một phần tư nhân loại đồng loại của tôi bị biến thành súc vật để phục vụ cho phần còn lại, tôi không sao kìm được nỗi ngậm ngùi rằng mình cũng là một con người.
Cuối cùng, tôi đã nhìn thấy ở những người bạn đồng hành của mình một tập thể can trường và bất khuất, những con người mà sự tự do và tấm gương của họ đã, theo quan điểm của tôi, cứu vớt danh dự cho giống loài này; một dân tộc coi thường đau đớn và cái chết, chẳng sợ điều gì ngoài cơn đói và sự bất an. Ở người chỉ huy của họ, tôi nhìn thấy một thuyền trưởng, một người lính, một hoa tiêu, một con người thận trọng và vĩ đại, và thậm chí—nói đúng hơn nữa—một người bạn xứng đáng với Lord B——. Nhưng dẫu đi khắp thế gian, tôi chưa từng gặp được ai giống với Clara Orbe, hay Eloisa Etange, hay tìm thấy một ai có thể đền đáp cho một trái tim biết thấu cảm sâu sắc giá trị của họ trước sự mất mát tình thân ấy.
Làm sao tôi có thể nói về sự chữa lành của mình đây? Chính từ cô mà tôi phải biết nó đã trọn vẹn đến nhường nào. Liệu tôi có trở về tự do hơn và điềm tĩnh hơn lúc ra đi hay không? Tôi dám tin là như vậy, thế nhưng tôi chẳng thể quả quyết. Hình bóng ấy vẫn chiếm hữu trọn vẹn trái tim tôi; cô biết rõ việc xóa nhòa nó là điều bất khả thi đối với tôi nhường nào; nhưng quyền uy của nàng đối với tôi nay đã xứng đáng với nàng hơn, và nếu tôi không tự lừa dối mình, nàng vẫn nắm giữ cùng một đế chế trong tim tôi như trong chính trái tim cô. Vâng, người chị họ thân mến của tôi, đức hạnh của nàng đã khuất phục tôi; giờ đây, đối với nàng, tôi chẳng gì hơn ngoài một người bạn vô cùng chân thành và dịu dàng, sự sùng kính của tôi dành cho nàng cũng mang bản chất như của cô; hay đúng hơn, tình cảm của tôi dường như chẳng hề suy yếu mà đã được uốn nắn lại cho đúng đắn, và dẫu có soi xét tỉ mỉ đến đâu chăng nữa, tôi vẫn thấy chúng thuần khiết hệt như đối tượng đã khơi nguồn cảm hứng ấy. Tôi còn biết nói gì hơn nữa, cho đến khi tôi được đặt vào thử thách—thứ có thể giúp tôi tự phán xét bản thân một cách đúng đắn? Tôi là kẻ ngay thẳng và thành thực; tôi sẽ sống đúng với những gì mình phải làm; nhưng làm sao tôi có thể đảm bảo cho tình cảm của mình, khi tôi có quá nhiều lý do để hoài nghi chúng? Liệu tôi có quyền năng xoay chuyển quá khứ? Làm sao tôi tránh khỏi việc nhớ lại hàng ngàn niềm đam mê từng khiến tôi tâm thần rối loạn? Làm sao trí tưởng tượng của tôi phân định được đâu là thực tại, đâu là dĩ vãng? Và làm sao tôi có thể coi nàng như một người bạn, khi mà từ trước đến nay tôi chưa từng nhìn nàng bằng ánh mắt nào khác ngoài mối tình si? Dù cô có nghĩ gì về động cơ thầm kín đằng sau sự nôn nóng của tôi, thì nó vẫn là điều ngay thẳng, hợp lý và xứng đáng nhận được sự chấp thuận của cô. Ít ra thì tôi cũng có thể cam đoan trước về những dự tính của mình. Xin hãy cho phép tôi được gặp cô, và tự tay cô hãy kiểm chứng tôi, hoặc cho phép tôi được gặp Eloisa, rồi tôi sẽ thấu hiểu trái tim chính mình.
Tôi sắp cùng Lord B—— sang Ý. Chẳng lẽ tôi lại đi lướt qua ngay cạnh nhà cô mà không ghé thăm ư? Cô nghĩ điều đó là khả dĩ sao? Ah! Nếu cô nhẫn tâm đòi hỏi điều đó, thì cô không đáng để người ta tuân lệnh đâu! Nhưng sao cô lại muốn thế? Chẳng lẽ cô không còn là Clara ngày nào, vẫn nhân hậu và giàu lòng trắc ẩn dường như cô vẫn luôn đức hạnh và kín đáo, người từ thủa ấu thơ đã rộng lượng yêu thương tôi, và giờ đây lại càng phải yêu thương tôi nhiều hơn khi tôi mang ơn cô trong mọi chuyện? Không, người bạn thân mến và đáng yêu của tôi, một sự cự tuyệt tàn nhẫn như thế sẽ chẳng xứng với cô, cũng chẳng công bằng với tôi; nó sẽ không giáng đòn kết liễu cuối cùng lên nỗi thống khổ của tôi đâu. Một lần nữa, thêm một lần nữa trong đời, tôi sẽ đặt trái tim mình dưới chân cô. Tôi sẽ đến gặp cô, cô sẽ phải đồng ý cho một cuộc gặp mặt. Tôi cũng sẽ gặp cả Eloisa, và nàng ấy cũng sẽ phải ưng thuận. Cả hai cô đều quá thấu hiểu sự kính trọng mà tôi dành cho nàng. Cô có nghĩ tôi là kẻ có thể thốt ra lời thỉnh cầu này, nếu bản thân tôi thấy mình không xứng đáng xuất hiện trước mặt nàng? Từ lâu nàng đã phải khóc thương cho những hệ lụy từ sức hút của mình, ah! Xin hãy để nàng một lần được nhìn thấy những thành quả từ đức hạnh của chính nàng!
Tái bút. Công việc của Lord B—— giữ chân anh ấy ở đây một thời gian; nếu tôi được phép đến gặp cô, cớ sao tôi lại không lên đường trước để được ở bên cô sớm hơn cơ chứ?
