Không! anh Wolmar thân mến, anh không hề lầm lẫn: St. Preux là người hoàn toàn đáng tin cậy; nhưng tôi thì không; và tôi đã phải trả giá đắt cho bài học kinh nghiệm đã thuyết phục tôi điều đó. Nếu không có sự giúp đỡ của anh ấy, tôi đã sập bẫy chính bài kiểm tra mà tôi dùng để thử thách lòng trung thành của anh ấy. Anh thừa biết rằng, để làm thỏa mãn những quan niệm về lòng biết ơn của anh ấy và hướng tâm trí anh ấy vào những mục tiêu mới, tôi đã giả vờ rằng chuyến đi Ý của tôi có tầm quan trọng lớn hơn thực tế của nó. Lời chào vĩnh biệt những vương vấn của tuổi trẻ, và việc đưa trở về một người bạn đã được chữa lành hoàn toàn khỏi nỗi đau riêng, đó là những thành quả mà tôi tự hứa hẹn từ chuyến hải trình này. Tôi từng báo cho anh biết rằng giấc mơ của anh ấy ở Villeneuve đã khiến tôi có chút lo lắng cho anh ấy. Giấc mơ đó thậm chí khiến tôi nghi ngờ động lực đằng sau sự phấn khích của anh ấy khi nghe tin anh đã chọn anh ấy làm gia sư cho các con mình, và rằng anh ấy sẽ dành phần đời còn lại ở bên anh. Để có thể quan sát rõ hơn những nỗi niềm trong sâu thẳm trái tim anh ấy, thoạt đầu tôi đã gạt bỏ mọi khó khăn bằng cách tuyên bố ý định cũng sẽ định cư tại vùng đất của anh; và nhờ đó, tôi đã ngăn chặn bất kỳ sự phản đối nào mà tình bạn của anh ấy có thể đưa ra với lý do phải rời xa tôi. Tuy nhiên, một sự thay đổi trong các quyết định của tôi đã sớm khiến tôi đổi giọng.

Anh ấy chưa gặp hầu tước phu nhân đến lần thứ ba thì cả hai chúng tôi đã cùng chung quan điểm về bà. Người phụ nữ bất hạnh ấy! sở hữu những phẩm chất cao quý nhưng lại thiếu đi đức hạnh! Niềm đam mê nồng cháy và chân thành của bà thoạt đầu đã làm tôi cảm động và nuôi dưỡng tình cảm của chính tôi; nhưng niềm đam mê ấy bị vấy bẩn bởi sự đen tối trong tâm hồn bà, và cuối cùng đã truyền cho tôi nỗi kinh hoàng. Khi anh ấy đã gặp Laura và thấu hiểu tính nết nàng; cùng với nhan sắc, sự thông minh và lòng gắn bó vô song của nàng, tôi đã hạ quyết tâm lợi dụng nàng để thấu hiểu hoàn toàn tâm trạng hiện tại của St. Preux. Nếu ta cưới Laura, tôi nói với anh ấy như vậy, ý định của tôi không phải là đưa nàng đến London, nơi nàng có thể bị nhận ra; mà đến một nơi mà đức hạnh được tôn trọng bất kể nó hiện hữu ở ai: anh sẽ hoàn thành nghĩa vụ gia sư ở đó, và chúng ta sẽ tiếp tục sống cùng nhau. Nếu tôi không cưới nàng, thì dẫu sao cũng đã đến lúc tôi phải nghĩ đến chuyện ổn định cuộc sống. Anh biết ngôi nhà của tôi ở Oxfordshire rồi đấy, và anh sẽ tùy ý lựa chọn: hoặc đảm nhận việc giáo dục các con của ông Wolmar, hoặc đồng hành cùng tôi trong chốn tĩnh dưỡng. Đối với điều này, anh ấy đã đáp lại tôi đúng như những gì tôi mong đợi; nhưng tôi lại muốn quan sát cách hành xử của anh ấy. Nếu để được sống quãng đời tại Clarens, anh ấy lại thúc đẩy một cuộc hôn nhân mà lẽ ra anh ấy phải phản đối, hoặc ngược lại, đặt danh dự của người bạn lên trên hạnh phúc của chính mình; thì trong cả hai trường hợp, tôi xin nhắc lại, thí nghiệm của tôi đã đạt được mục đích, và tôi thừa biết phải nghĩ thế nào về tình trạng trái tim anh ấy.

Qua thử thách, tôi nhận thấy anh ấy quả đúng như những gì tôi hằng mong ước; kiên quyết phản đối dự định mà tôi giả vờ vạch ra, và sẵn sàng dùng mọi lý lẽ để chống lại nó; nhưng tôi lại cứ mãi ở bên nàng, và bị lay động bởi sự dịu dàng cùng nỗi buồn của nàng. Trái tim tôi, vốn đã hoàn toàn dứt khoát với hầu tước phu nhân, bắt đầu hướng về phía tình địch của nàng qua sự giao du thường xuyên này. Những tình cảm của Laura càng làm sâu sắc thêm sự gắn bó mà nàng từng khơi gợi trước đó; và tôi bắt đầu cảm thấy xấu hổ vì đã hy sinh lòng tôn trọng—thứ mà tôi thừa biết nàng hoàn toàn xứng đáng nhận được—cho cái định kiến mà bản thân tôi vẫn coi thường; tôi thậm chí bắt đầu hoài nghi liệu mình có đang vướng vào trách nhiệm phải trả lại sự công bằng cho phẩm giá ấy hay không, qua những hy vọng mà tôi đã trao cho nàng, nếu không phải bằng lời nói thì ít nhất cũng qua hành động. Dù tôi chưa bao giờ hứa hẹn với nàng bất cứ điều gì, nhưng việc để nàng cứ thấp thỏm chờ đợi trong vô vọng chẳng khác nào lừa dối nàng; và tôi không tài nào ngăn mình suy nghĩ rằng một sự lừa dối như vậy là vô cùng tàn nhẫn. Tóm lại, gắn liền một thứ trách nhiệm vào niềm yêu thích của bản thân, và coi trọng hạnh phúc hơn danh tiếng, tôi đã tìm cách hòa giải tình cảm với lý trí, đồng thời quyết định đẩy kế hoạch giả định của mình đi đến cùng, thậm chí thực hiện nó trên thực tế nếu tôi không thể rút lui mà không mang tiếng bất công. Thế nhưng, sau một thời gian, tôi bắt đầu cảm thấy bất an hơn về St. Preux, vì anh ấy không tỏ ra thực hiện vai trò đã nhận với sự nhiệt tình như tôi mong đợi. Quả thực, anh ấy phản đối dự định kết hôn mà tôi bày tỏ, nhưng lại chẳng mấy bận tâm để kìm hãm thứ tình cảm đang lớn dần trong tôi; anh ấy nói về Laura với những lời ca tụng đến mức, trong khi có vẻ như đang can ngăn tôi kết hôn với nàng, lại vô tình đổ thêm dầu vào lửa khiến tình yêu của tôi càng thêm mãnh liệt. Sự bất nhất này khiến tôi có chút lo ngại; tôi không còn thấy anh ấy kiên định như trước nữa. Anh ấy có vẻ né tránh việc trực tiếp phản đối quan điểm của tôi, nhượng bộ trước những lý lẽ của tôi, sợ làm mích lòng tôi, và quả thật dường như đã đánh mất hoàn toàn sự can đảm trong việc thực hiện bổn phận—thứ mà một tình yêu chân chính đối với bổn phận vẫn thường truyền cảm hứng. Một vài quan sát khác mà tôi thu nhận được cũng làm gia tăng sự nghi kỵ của tôi. Tôi phát hiện ra rằng anh ấy đến thăm Laura mà tôi không hề hay biết; và qua những ánh mắt ra hiệu thường xuyên giữa họ, dường như có một sự ngầm hiểu bí mật nào đó. Về phần Laura, viễn cảnh được gắn kết với người mình yêu hình như chẳng đem lại cho nàng chút niềm vui nào; quả thật tôi vẫn nhận thấy ở nàng sự dịu dàng quen thuộc ấy, nhưng sự dịu dàng ấy giờ đây không còn hòa quyện với niềm hân hoan mỗi khi tôi đến gần nữa; một nỗi buồn ảm đạm cứ mãi bao trùm lấy nét mặt nàng. Thậm chí, đôi khi ngay trong những khoảnh khắc dịu dàng nhất của cuộc trò chuyện, tôi đã bắt gặp nàng liếc nhìn sang St. Preux; để rồi một giọt nước mắt lặng lẽ lăn dài trên má nàng, thứ mà nàng cố giấu kín không cho tôi thấy. Tóm lại, họ đẩy mọi chuyện đi xa đến mức cuối cùng tôi cảm thấy vô cùng bối rối. Tôi phải nghĩ sao đây? Tôi tự nhủ, chẳng lẽ bấy lâu nay mình lại đang nuôi vuốt một con rắn trong ngực áo hay sao? Chẳng lẽ tôi không có lý do để mở rộng mối hoài nghi của mình, và đáp trả những nghi kỵ mà anh ấy từng dành cho tôi trước kia hay sao? Con người chúng ta thật yếu đuối và đáng thương làm sao, những bất hạnh của chúng ta suy cho cùng đều do chính chúng ta chuốc lấy! Tại sao chúng ta cứ phàn nàn rằng kẻ xấu hành hạ mình, trong khi những người tốt lại vô cùng tinh ranh trong việc đày đọa lẫn nhau! Tất cả những điều này chỉ thúc đẩy tôi phải đưa ra một quyết định dứt khoát. Bởi vì, dẫu tôi không biết rõ ngọn nguồn uẩn khúc của họ, tôi vẫn thấy trái tim Laura trước sau như một; và chính minh chứng về lòng chung thủy ấy lại càng khiến tôi thêm yêu mến nàng. Tôi dự định sẽ có một cuộc nói chuyện rõ ràng với nàng trước khi đặt dấu chấm hết cho câu chuyện; nhưng tôi lại muốn trì hoãn nó cho đến phút chót để thu thập mọi ánh sáng có thể có từ trước. Còn về phần St. Preux, tôi đã quyết định phải làm cho rõ ràng với chính mình, làm cho anh ấy tâm phục khẩu phục, tóm lại là phải chạm đến sự thật của vấn đề trước khi thực hiện bất kỳ bước đi nào đối với anh ấy; bởi vì thật dễ dàng để đoán trước rằng một sự rạn nứt không thể tránh khỏi sẽ xảy ra, và tôi không đành lòng đem một bản tính tốt đẹp cùng danh tiếng gây dựng suốt hai mươi năm trời ra để đặt lên bàn cân đánh đổi với những sự hoài nghi thuần túy.

Hầu tước phu nhân không hề mù mờ trước những gì đang diễn ra; bà ta cài gián điệp trong tu viện nơi Laura đang sinh sống, những kẻ đã báo cho bà ta nghe lời đồn về cuộc hôn nhân của nàng. Chẳng cần gì hơn thế để kích động cơn thịnh nộ của bà ta. Bà ta viết thư đe dọa tôi; thậm chí còn đi xa hơn thế; nhưng vì đó không phải là lần đầu tiên bà ta làm vậy và chúng tôi vẫn luôn đề cao cảnh giác, nên những mưu toan của bà ta đều trở thành công cốc. Tôi chỉ lấy làm thích thú khi thấy người bạn của chúng tôi không hề nương tay trong dịp này, cũng chẳng ngần ngại đánh đổi cả tính mạng để cứu lấy người bạn của mình.

Gục ngã trước những cơn bão táp của lòng căm hờn, hầu tước phu nhân ngã bệnh và chẳng mấy chốc qua đời, đặt dấu chấm hết cho cả những bất hạnh lẫn tội lỗi của bà ta cùng một lúc. [94] Tôi không khỏi đau đớn khi nghe tin bà lâm bệnh, và đã cử bác sĩ Eswin đến để tận tình cứu chữa cho bà với tư cách là một lương y. St. Preux cũng đến thăm bà theo ủy quyền của tôi; thế nhưng bà kiên quyết không chịu gặp cả hai người. Thậm chí bà còn không tài nào chịu nổi việc nghe đến tên tôi trong suốt cơn trọng bệnh, và nguyền rủa tôi bằng những lời lẽ gớm ghiếc nhất mỗi khi có ai nhắc đến tôi. Cõi lòng tôi đau nhót trước hoàn cảnh của bà, và cảm thấy những vết thương cũ chực chờ rách miệng chảy máu trở lại; dẫu vậy, lý trí vẫn vực dậy tinh thần và nghị quyết của tôi, nhưng tôi sẽ trở thành một trong những kẻ tồi tệ nhất nếu tơ tưởng đến chuyện kết hôn trong lúc một người phụ nữ vốn vô cùng thân thiết với tôi đang hấp hối ở bờ vực thẳm. Trong lúc ấy, người bạn của chúng tôi, vì sợ rằng tôi sẽ không thể chống lại ước muốn mãnh liệt được gặp mặt bà, đã đề xuất một chuyến đi đến Naples; và tôi đã đồng ý.

Vào ngày thứ hai sau khi chúng tôi đặt chân đến đó, anh ấy bước vào phòng tôi với vẻ mặt đăm chiêu và nghiêm nghị, tay cầm một bức thư mà có vẻ như vừa mới nhận được. Tôi giật mình chồm dậy và kêu lên: Hầu tước phu nhân chết rồi phải không! Ước gì, anh ấy lạnh lùng đáp, bà ta chết quách đi được thì hơn! Thà không tồn tại còn hơn là sống chỉ để làm điều ác; nhưng thứ tôi mang tin đến cho anh không phải là về bà ta; dẫu vậy, điều tôi sắp nói lại liên quan mật thiết đến anh; xin ngài, thưa lãnh chúa, hãy kiên nhẫn lắng nghe tôi nói đến cùng mà đừng ngắt lời. Tôi im lặng, và anh ấy bắt đầu cất lời.

Khi ban cho tôi danh xưng thiêng liêng là bạn, ngài đã dạy cho tôi cách để xứng đáng với nó. Tôi đã hoàn thành trách nhiệm mà ngài trao phó, và khi thấy ngài sắp đánh mất chính mình, tôi đã liều lĩnh cứu rỗi trí nhớ của ngài. Tôi chứng kiến ngài không thể dứt bỏ mối liên kết này nếu không lao đầu vào một mối liên kết khác; cả hai đều hoàn toàn không xứng tầm với ngài. Nếu một cuộc hôn nhân đũa lệch là vấn đề duy nhất được đặt lên bàn cân, tôi sẽ chỉ nhắc nhở ngài rằng ngài là một quý tộc Anh quốc, đồng thời khuyên ngài hoặc từ bỏ mọi mưu cầu danh vọng trước công chúng, hoặc phải tôn trọng dư luận xã hội. Nhưng một cuộc hôn nhân tai tiếng đến nhường ấy! ngài có thể sao? Không, thưa lãnh chúa, ngài sẽ không đời nào đưa ra một sự lựa chọn thiếu phẩm giá đến thế. Vẫn chưa đủ nếu vợ ngài chỉ là một người có đức hạnh, danh tiếng của nàng ấy còn phải hoàn toàn tinh khôi không tỳ vết. Tin tôi đi, tìm được một người vợ xứng đáng với Lãnh chúa B—— tuyệt nhiên không phải chuyện dễ dàng. Hãy đọc tờ giấy này, thưa ngài, và xem những gì tôi đã làm.

Rồi anh ấy đưa cho tôi một bức thư. Đó là thư của Laura. Tôi xúc động mở ra và đọc những dòng sau đây.

Thưa Lãnh chúa,

“Tình yêu cuối cùng đã chiến thắng, và ngài đã sẵn sàng kết hôn với tôi: nhưng tôi đã mãn nguyện. Bạn của ngài đã chỉ rõ bổn phận cho tôi, và tôi thực hiện nó mà không chút tiếc nuối. Nếu làm nhục ngài, tôi sẽ sống trong bất hạnh; còn việc giữ cho danh dự của ngài thanh sạch, tôi cảm thấy mình như đang được dự phần vào vinh quang ấy. Sự hy sinh hạnh phúc bản thân cho một bổn phận khắc nghiệt đến thế khiến tôi quên đi cả nỗi hổ thẹn thuở thiếu thời. Vĩnh biệt! Từ khoảnh khắc này, tôi không còn nằm trong quyền lực của ngài hay của chính mình nữa. Vĩnh biệt ngài, thưa lãnh chúa, vĩnh biệt ngàn thu! Xin đừng truy đuổi tôi vào chốn tĩnh viễn đến mức tuyệt vọng; mà hãy: lắng nghe thỉnh cầu cuối cùng của tôi. Đừng ban phó cho bất kỳ người phụ nữ nào khác vinh dự mà tôi đã không thể đón nhận. Trên thế gian này chỉ có duy nhất một trái tim được sinh ra dành cho ngài, và đó chính là trái tim của”

Laura.

Tâm trạng bấn loạn khi đọc bức thư ấy đã tước đi khả năng cất lời của tôi. Anh ấy chớp lấy khoảng lặng của tôi để kể rằng, sau khi tôi rời đi, nàng đã chính thức cạo đầu quy y tại tu viện nơi nàng nội trú; rằng triều đình Rome, sau khi hay tin nàng sắp kết hôn với một tín đồ phái Lutheran, đã ban hành chỉ dụ ngăn cấm không cho anh gặp mặt nàng; và anh cũng thẳng thắn thú nhận rằng bản thân đã thực thi toàn bộ những biện pháp ấy có sự đồng mưu với chính nàng. Tôi đã không chống lại những dự định của ngài, anh tiếp lời, với toàn bộ sức lực mà lẽ ra tôi có thể dùng; vì tôi sợ ngài sẽ quay lại với hầu tước phu nhân, và tôi khát khao chiến đấu chống lại niềm đam mê cũ của ngài bằng thứ tình cảm mà ngài dành cho Laura. Khi thấy ngài tiến xa hơn mức tôi dự tính, tôi đã kêu gọi lý trí của ngài; nhưng vì từ chính trải nghiệm bản thân, tôi nhận thấy có quá nhiều lý do chính đáng để hoài nghi sức mạnh của những lời lý lẽ, tôi đã dò thấu trái tim Laura; và khi tìm thấy ở đó trọn vẹn lòng cao thượng vốn gắn liền với tình yêu chân chính, tôi đã thuyết phục nàng thực hiện sự hy sinh này. Sự đoan chắc về việc không còn là đối tượng bị ngài coi rẻ đã truyền cho nàng một sự kiên cường khiến nàng càng thêm phần xứng đáng với sự kính trọng của ngài. Nàng đã hoàn thành bổn phận của mình, giờ đến lượt ngài phải làm tròn bổn phận của ngài.

Đoạn, ôm chầm lấy tôi với vẻ đầy xúc động và siết chặt tôi vào lồng ngực, “Tôi đọc thấy, anh nói, trong vận mệnh chung của chúng ta, những định luật mà thiên đường đã khắc ghi cho cả hai và đòi hỏi chúng ta phải tuân thủ. Đế chế của tình yêu đã khép lại, và vương triều của tình bạn bắt đầu; trái tim tôi chỉ lắng nghe tiếng gọi thiêng liêng ấy; nó không thừa nhận mối dây liên kết nào khác ngoài mối dây gắn kết tôi với ngài. Ngài muốn chọn nơi cư ngụ ở đâu tùy ý, Clarens, Oxford, London, Paris, hay Rome; với tôi nơi nào cũng thế, miễn là chúng ta được sống cùng nhau. Ngài cứ đi đến bất cứ đâu, tìm kiếm chốn dung thân bất cứ nơi nào ngài thấy thích hợp, tôi sẽ theo chân ngài đi khắp cùng trời cuối đất; bởi vì trước tôn nhan Thiên Chúa hằng sống, tôi long trọng thề rằng sẽ không bao giờ rời xa ngài cho đến tận phút lâm終.”

Tôi vô cùng cảm động trước sự nhiệt thành và tình cảm sâu sắc của chàng thanh niên này; đôi mắt anh ánh lên niềm hân hoan trước nỗi niềm bộc bạch từ tận đáy lòng ấy. Khoảnh khắc ấy khiến tôi quên bẵng đi cả hầu tước phu nhân lẫn Laura. Trên cõi đời này quả thực còn điều gì đáng để lưu luyến nữa chăng, khi người ta vẫn giữ được bên mình một người bạn chí thiết đến thế? Quả thật, giờ đây tôi đã hoàn toàn bị thuyết phục, qua cách hành xử đầy quả quyết mà anh sẵn sàng thể hiện trong hoàn cảnh này, rằng anh đã dứt bỏ hoàn toàn mối tình xưa cũ; và rằng những nỗ lực mà anh đã bỏ ra không hề trôi sông đổ biển. Tóm lại, tôi không thể hoài nghi được nữa, qua lời thề nguyền thiêng liêng mà anh đã tự nguyện buông lời, rằng tình cảm anh dành cho tôi là hoàn toàn chân thành; và rằng đức hạnh của anh đã hoàn toàn chiến thắng những xung năng bản năng. Do đó, tôi hoàn toàn có thể tự tin đưa anh trở về. Vâng, anh Wolmar thân mến, anh ấy hoàn toàn xứng đáng để giáo dục thế hệ trẻ; và hơn thế nữa, xứng đáng được chào đón vào mái nhà của anh.

Chỉ vài ngày sau, tôi nhận được tin tức về cái chết của hầu tước phu nhân; điều đó chẳng khiến tôi bận lòng mấy, bởi đối với tôi thì bà ta thực chất đã chết từ lâu lắm rồi. Cho đến tận lúc ấy, tôi vẫn coi hôn nhân như một món nợ mà bất kỳ người đàn ông nào cũng phải ký kết với đất nước và nhân loại ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời; chính vì lẽ đó, tôi từng quyết định kết hôn xuất phát từ bổn phận nhiều hơn là do sở thích cá nhân; thế nhưng giờ đây tôi đã thay đổi quan điểm. Sức ép buộc phải kết hôn, theo như tôi nhận thức lúc này, không phải là thứ phổ quát đến mức áp dụng cho tất cả; mà nó phụ thuộc vào địa vị và hoàn cảnh mà mỗi cá nhân đang gánh vác trong cuộc đời. Đời sống độc thân chắc chắn là sai trái đối với tầng lớp bình dân, chẳng hạn như thợ thủ công, nông dân và những người lao động khác, những thành phần thực sự hữu ích và thiết yếu đối với quốc gia. Nhưng đối với những tầng lớp thượng lưu tạo nên bộ máy lập pháp và tư pháp—những vị trí mà mọi tầng lớp khác đều hướng tới, và luôn được cung ứng dồi dào—thì việc độc thân vừa hợp pháp lại vừa thích đáng. Bởi vì nếu tất cả những kẻ giàu có đều buộc phải kết hôn, thì sự gia tăng về số lượng ở những đối tượng vốn là gánh nặng chết chóc cho quốc gia ấy sẽ chỉ càng đẩy nhanh quá trình suy giảm dân số mà thôi. Nhân loại sẽ luôn tìm thấy đủ những ông chủ, và nước Anh sẽ sớm thiếu thốn tá điền hơn là thiếu đi các viện sĩ.

Do đó, tôi tự thấy mình hoàn toàn tự do, trong cái địa vị mà tôi may mắn sinh ra, được sống theo sở thích cá nhân về phương diện này. Ở độ tuổi của tôi, đã quá muộn để nghĩ đến chuyện hàn gắn những vết thương lòng mà tình yêu từng giáng xuống. Vì vậy, tôi sẽ dành trọn những năm tháng tương lai cho tình bạn, thứ hạnh phúc mà chẳng nơi nào tôi có thể vun đắp tốt hơn ở Clarens. Do đó, tôi xin chấp nhận những lời đề nghị nhã nhặn của anh, kèm theo những điều kiện mà gia tài của tôi cần phải bổ sung vào gia tài của anh, để nó không trở nên vô tích sự. Thêm vào đó, sau lời thề nguyền mà St. Preux đã dấn thân, tôi chẳng biết còn phương cách nào khác để giữ chân anh ấy ở lại bên anh ngoài việc chính tôi cũng phải dọn đến ở cùng; và nếu có khi nào anh ấy cảm thấy mệt mỏi hay phiền toái, thì chỉ cần tôi rời khỏi nhà anh là đủ để khiến anh ấy phải lạy lục đi theo. Rắc rối duy nhất mà tôi sẽ gặp phải trong trường hợp này chính là những chuyến hải trình thường lệ của tôi về Anh quốc; bởi vì, dẫu tôi không còn quyền lợi gì tại Viện Quý tộc, nhưng chừng nào tôi vẫn còn là một thành viên trong số họ, tôi vẫn thấy cần thiết phải tiếp tục làm tròn bổn phận của mình. Dù vậy, tôi có một người bạn chí cốt trong số các đồng nghiệp quý tộc, người mà tôi có thể ủy quyền để thay mặt bỏ phiếu trong những trường hợp thông thường; còn trong những tình huống bất thường mà tôi buộc phải thân chinh sang đó, tôi có thể dắt theo cậu học trò của mình; và thậm chí cậu ấy cũng có thể dẫn theo những học trò của cậu ấy, một khi lũ trẻ lớn hơn một chút và anh có thể tự nhủ lòng trao phó chúng cho chúng tôi. Những chuyến đi như thế chắc chắn sẽ mang lại nhiều ích lợi cho chúng, và sẽ không quá dài để khiến sự vắng mặt của chúng gây ra nỗi đau đớn cho người mẹ.

Tôi chưa từng đưa bức thư này cho St. Preux xem, và cũng không muốn anh phải phô bày mọi ngóc ngách của nó cho các quý bà: thật phải phép nếu kế hoạch dò thấu trái tim người bạn của chúng ta chỉ giữ lại giữa anh và tôi mà thôi. Dẫu vậy, tôi không muốn anh che giấu bất cứ điều gì có thể mang lại vinh dự cho chàng thanh niên đáng kính này, dẫu cho điều đó có được phơi bày bằng chi phí của chính tôi; nhưng giờ thì tôi phải nói lời tạm biệt rồi.

Tôi đã gửi bản thiết kế và các hình vẽ cho tòa nhà trang viên của mình để anh tùy nghi chỉnh sửa, cải tạo và tô điểm theo ý muốn; nhưng tôi muốn anh hãy cho tiến hành thi công ngay lập tức nếu có thể. Lẽ ra tôi đã xóa bỏ căn phòng âm nhạc rồi; bởi vì giờ đây tôi đã đánh mất hầu như toàn bộ khái niệm về thẩm mỹ, và chẳng còn màng đến chuyện giải trí nữa; thế nhưng theo thỉnh cầu của St. Preux, tôi vẫn giữ lại nó, vì anh ấy dự định thỉnh thoảng sẽ dùng nơi đó để hướng dẫn rèn luyện cho lũ trẻ nhà anh. Anh cũng sẽ nhận được một vài đầu sách để bổ sung vào thư viện của mình. Nhưng rồi anh sẽ tìm thấy sự mới lạ nào ẩn chứa trong những trang sách ấy chứ? Không, anh Wolmar thân mến, anh chỉ cần thấu hiểu những quy luật của tự nhiên thôi là đã đủ để trở thành người thông thái nhất trên cõi đời này rồi.