Nếu chị rộng lòng ở lại với chúng tôi lâu hơn một chút theo đúng mong đợi của chúng tôi, hẳn chị đã có niềm hạnh phúc được ôm lấy người bạn của mình trước khi lên đường. Anh ấy đã đến đây vào hôm kia và vốn định sang thăm chị ngay hôm nay; nhưng sự mệt mỏi của chuyến đi dài giữ chân anh trong phòng, và sáng nay anh đã phải trích máu chữa bệnh. Hơn nữa, để phạt chị, tôi đã đinh ninh không đời nào để anh ấy rời đi sớm như vậy; và trừ khi chị chịu sang tận đây, tôi xin đoan chắc rằng còn lâu chị mới được gặp lại anh ấy. Chị thừa biết rằng việc để cho hai kẻ gắn bó không thể rời xa ấy phải chịu cảnh chia lìa là điều hoàn toàn không phải phép.

Thực lòng mà nói, hỡi Clara yêu dấu, tôi chẳng hiểu thứ lo hão huyền nào đã u mê tâm trí tôi trước chuyến ghé thăm của anh ấy, và giờ đây tôi thấy hổ thẹn vì đã phản đối điều đó một cách quá ư bướng bỉnh. Dù từng khiếp hãi biết bao viễn cảnh phải giáp mặt anh, giờ đây tôi lại lấy làm tiếc nếu đã lỡ không được gặp, bởi sự hiện diện của anh đã quét sạch những nỗi sợ hãy còn làm tôi bứt rứt, những điều mà nếu cứ mãi chăm chăm bận tâm vào đó, rốt cuộc có lẽ đã chuốc lấy cho tôi biết bao muộn phiền chính đáng. Tôi chẳng những không hề e ngại tình cảm mình dành cho anh, mà ngược lại, tôi tin rằng mình sẽ còn phải cảnh giác với bản thân hơn nữa nếu anh không phải là người thân thiết đến thế; nhưng tôi vẫn yêu quý anh thắm thiết như thuở nào, dẫu cho thứ tình yêu ấy nay đã mang một sắc thái khác. Ấy là nhờ việc đối chiếu những xúc cảm hiện tại với những rung động mà sự hiện diện của anh từng khơi gợi ngày trước, tôi mới tìm thấy sự bình yên cho tâm hồn, và sự khác biệt giữa những tình cảm trái ngược ấy hiển hiện rõ mồn một qua mức độ nồng nhiệt của chúng.

Về phần anh ấy, dẫu tôi nhận ra ngay từ cái nhìn đầu tiên, trông anh vẫn có phần đổi khác rất nhiều; và trái với điều mà trước kia tôi từng cho là bất khả, hình như anh đã thay đổi theo hướng tốt hơn ở rất nhiều phương diện. Vào ngày đầu tiên, anh biểu lộ biết bao vẻ bối rối, và tôi đã phải nhọc nhằn lắm mới giấu kín được sự xáo trộn trong lòng mình. Nhưng chẳng mất bao lâu để anh lấy lại phong thái tự tại cùng sự cởi mở vốn là bản chất của anh. Tôi vẫn luôn quen nhìn thấy một kẻ rụt rè và e thẹn; nỗi sợ làm tôi phiền lòng, và có lẽ cả sự hổ thẹn thầm kín vì phải sắm một vai không xứng tầm với một đấng nam nhi trượng phu, từng gieo vào anh vẻ cúi luồn và khép nép trước mặt tôi – điều mà chính chị đã chẳng chỉ một lần lên tiếng chê cười một cách vô cùng xác đáng. Thay vì sự phục tùng của một kẻ tôi đòi, giờ đây anh mang thái độ cung kính của một người bạn tri kỷ, biết cách trân trọng người mà mình hết mực kính trọng. Giờ đây, anh giãi bày tâm tư một cách khoáng đạt và thẳng thắn; anh không còn sợ những nguyên tắc đạo đức ngặt nghèo của mình xung đột với lợi ích cá nhân; anh chẳng còn lo lắng bản thân sẽ tổn hại hay làm ảnh hưởng đến tôi khi cất lời ca ngợi những phẩm chất đáng quý tự thân, và người ta có thể nhận thấy ở mọi lời anh nói sự tự tin của một con người chính trực, biết tự cậy vào chính mình, người tìm kiếm sự chuẩn y từ chính lương tâm mình thay vì chỉ mong chờ nó ánh lên qua ánh mắt của tôi như thuở trước. Tôi cũng nhận ra rằng trải nghiệm đã chữa lành cho anh cái giọng điệu giáo điều và quả quyết mà đàn ông hay vướng phải khi suốt ngày giam mình trong phòng nghiên cứu; rằng anh ít vội vã phán xét nhân thế hơn kể từ khi quan sát họ nhiều hơn; rằng anh ít khi đưa ra những chân lý phổ quát hơn từ khi được chứng kiến quá nhiều ngoại lệ; và nhìn chung, tình yêu chân lý đã quét sạch lối tư duy hệ thống cứng nhắc: nhờ thế anh trở nên điềm đạm hơn dẫu kém phần chói lọi, và người ta thu nhận được nhiều điều bổ ích từ anh hơn hẳn khi anh không còn cố tỏ ra uyên bác.

Dáng mạo của anh cũng đổi khác, nhưng dẫu sao không phải theo chiều hướng xấu đi; nét mặt anh cởi mở hơn; dáng đi đường bệ hơn; qua những chuyến đi xa, anh nhiễm lấy một vẻ phong trần tựa như nhà binh, điều ấy càng làm anh thêm phần bảnh bao, hệt như cử chỉ sôi nổi và hào sảng mà anh từng bày tỏ mỗi khi nghiêm túc nay đã chuyển hóa thành một phong thái trầm mặc và điềm tĩnh hơn. Anh giống như một người thủy thủ với vẻ bề ngoài lạnh lùng và điềm đạm, nhưng lời lẽ lại hừng hực và cuồn cuộn sức sống. Dù đã bước qua tuổi ba mươi, anh vẫn giữ nguyên vẹn diện mạo của một chàng trai trẻ, kết hợp trọn vẹn sự hăng hái của tuổi trẻ với sự đĩnh đạc của một người đàn ông trưởng thành. Nước da của anh đã đổi khác hoàn toàn; anh sạm đen như một người da đen, và chi chít những vết sẹo đậu mùa. Chị yêu dấu ạ, tôi phải thú nhận thật lòng thế này; tôi thấy bất an mỗi khi ngắm nhìn những vết tích ấy, và tôi cứ hay bắt gặp chính mình đang dán mắt vào chúng tự lúc nào dẫu chẳng màng muốn thế.

Tôi ngầm nhận thấy rằng nếu tôi tò mò săm soi anh bao nhiêu, thì anh cũng chẳng kém phần chăm chú dõi theo tôi bấy nhiêu. Sau ngần ấy năm xa cách, việc ngắm nhìn nhau với một chút tò mò là điều hết sức tự nhiên; nhưng dẫu cho sự tò mò ấy có phảng phất chút háo hức thuở ban đầu đi chăng nữa, thì cách thức lẫn động cơ của nó đã đổi khác biết bao! Dù ánh mắt chúng tôi chẳng mấy khi chạm nhau trực diện, chúng tôi vẫn thoải mái quan sát đối phương hơn. Cả hai dường như luân phiên thăm dò nhau tựa theo một thứ giao ước ngầm. Mỗi người đều tự nhận thức được, có thể nói là vậy, khi nào đến lượt mình, liền quay mặt đi hướng khác để nhường khoảng không gian cho người kia. Dẫu đã rũ bỏ những xao động từng cảm thấy thuở trước, làm sao ta có thể dửng dưng ngắm nhìn một kẻ từng khơi nguồn cho thứ tình cảm nồng nàn nhất, và cho đến tận giờ phút này, vẫn là hiện thân của một tình yêu tinh khôi nhất? Nào ai biết được liệu lòng tự ái có đang cố gắng biện minh cho những lầm lỡ thuở qua? Nào ai biết được liệu, dẫu không còn bị đam mê làm cho mù quáng, cả hai chúng ta có đang tự huyễn hoặc bản thân khi thầm kín chuẩn y cho sự lựa chọn thuở trước của mình hay không? Dẫu thế nào đi nữa, tôi xin lặp lại điều ấy mà chẳng hề đỏ mặt, rằng tôi dành cho anh một thứ tình cảm vô cùng thắm thiết, sẽ bền chặt suốt cõi đời này. Tôi chẳng những không tự trách bản thân vì đã cất giấu những tâm tư ấy, mà còn nghĩ rằng chúng xứng đáng được ca tụng; tôi sẽ phải hổ thẹn nếu không cảm nhận được chúng, và coi đó là một vết nhơ trong nhân cách, là triệu chứng của một tâm hồn lệch lạc. Về phần anh, tôi dám tin rằng, chỉ đứng sau đức hạnh, anh yêu mến tôi hơn bất cứ thứ gì trên đời. Tôi nhận ra anh lấy làm hinh hạnh biết bao khi có được sự quý trọng của tôi; và đổi lại, tôi cũng nhìn nhận tình cảm của anh theo cách ấy, đồng thời sẽ sống sao cho xứng đáng để nó mãi trường tồn. A, nếu chị được chứng kiến cách anh âu yếm bầy con tôi dịu dàng biết nhường nào; nếu chị thấu hiểu niềm vui sướng khi anh nhắc đến chị, hẳn Clara ạ, chị sẽ nhận ra tôi vẫn giữ vị trí đặc biệt trong tim anh.

Điều làm tôi thêm phần vững tâm vào nhận định của cả hai chúng tôi về anh, ấy là việc ông Wolmar cùng chung quan điểm với chúng tôi, và từ khi tận mắt gặp gỡ, chính những quan sát thực tế đã khiến ông tin tưởng hoàn toàn vào mọi lời ca tụng mà chúng ta từng dành cho anh. Trong hai buổi tối vừa qua, ông đã nhắc đến anh rất nhiều lần, tự đắc vì những nước đi mình đã vạch ra và trêu chọc sự phản đối của tôi ngày trước. Không đâu, hôm qua ông ấy bảo thế, chúng ta sẽ không đời nào để một con người đáng kính như thế phải hoài nghi chính mình; chúng ta sẽ dạy anh ấy biết đặt thêm niềm tin vào đức hạnh của bản thân, và biết đâu có ngày chúng ta sẽ gặt hái những quả ngọt từ những nỗ lực hiện tại nhiều hơn những gì em đang tưởng tượng. Riêng ở hiện tại, anh phải nói với em rằng anh rất ưng ý với phẩm chất của cậu ta, và anh đặc biệt kính trọng cậu ta vì một điểm mà cậu ta hoàn toàn không mờ ám, đó chính là sự chừng mực trong cách cư xử với anh. Cậu ta càng bày tỏ ít thân mật với anh bao nhiêu, thì lại càng khiến anh coi cậu ta là tri kỷ bấy nhiêu; anh không tài nào kể xiết anh đã từng khiếp hãi nhường nào nếu cậu ta vồn vã trút những lời vồ vập lên người anh. Đó là bài thử thách đầu tiên anh dành cho cậu ta, và vẫn còn một thử thách nữa mà anh định dùng để thử lửa cậu ta; sau đó anh sẽ chấm dứt mọi cuộc săm soi dò xét. Còn về điểm mà em vừa đề cập, tôi liền đáp lại, điều đó chỉ minh chứng cho bản tính bộc trực của anh ấy mà thôi; bởi anh ấy chưa bao giờ chịu khuất phục để trưng ra vẻ mặt mềm mỏng khép nép trước mặt cha tôi, dẫu cho việc đó mang lại cho anh biết bao lợi lộc và tôi đã bao lần van nài anh làm thế. Tôi từng đau lòng nhận ra cách cư xử ấy đã tước đi của anh chỗ dựa duy nhất, thế nhưng tôi chẳng thể nào ghét bỏ anh chỉ vì anh không tài nào sắm nổi vai kẻ đạo đức giả trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Chồng tôi liền đáp: Sự tình hoàn toàn khác biệt chứ: giữa cha em và cậu ta tồn tại một sự kỳ thị tự nhiên, bắt nguồn từ sự đối lập trong quan niệm sống của hai người. Riêng về phần anh, một kẻ chẳng vướng bận triệu chứng hay định kiến nào, anh chắc chắn rằng cậu ta không thể nuôi dưỡng ác cảm tự nhiên nào với anh được. Chẳng ai có thể ghét anh cả; một con người vô cảm chẳng thể nào khơi gợi nơi bất kỳ ai lòng căm ghét: nhưng anh đã tước đoạt khỏi cậu ta đối tượng mà cậu ta khao khát, và cậu ta sẽ chẳng dễ dàng gì tha thứ cho điều đó. Dù vậy, cậu ta sẽ dành cho anh một tình cảm sâu đậm hơn biết mấy, khi cậu ta nhận thức hoàn toàn thấu đáo rằng tổn thương mà anh gây ra cho cậu ta không hề ngăn cản anh nhìn nhận cậu ta bằng ánh mắt đong đầy thiện cảm. Nếu giờ đây cậu ta vồ vập lấy anh, cậu ta chẳng qua chỉ là một kẻ đạo đức giả; còn nếu cậu ta mãi lạnh nhạt, cậu ta ắt hẳn là một con quái vật.

Thế đấy, Clara yêu dấu của tôi, tình cảnh hiện tại của chúng tôi là vậy, và tôi bắt đầu tin rằng thiên đàng sẽ phù hộ cho sự chính trực trong tâm hồn chúng tôi cùng những thiện ý của phu quân tôi. Nhưng tôi có vẻ quá ư dễ dãi với chị khi sa đà vào biết bao chi tiết dài dòng này; chị nào có xứng đáng để tôi tìm thấy niềm vui trong việc trò chuyện cùng chị đâu; nhưng tôi quyết định sẽ chẳng hé lộ thêm điều gì nữa, và nếu chị còn muốn tường tận hơn nữa, buộc lòng chị phải thân chinh đến đây để mà lắng nghe.

Tái bút. Dẫu vậy, tôi vẫn thấy cần phải để chị tường tận những gì đã diễn ra xoay quanh chủ đề của bức thư này. Chị thừa biết ông Wolmar đã rộng lượng đón nhận lời thú tội muộn màng mà sự trở về bất ngờ của người bạn cũ buộc tôi phải thốt lên. Chị đã tận mắt chứng kiến cách ông dịu dàng lau đi những giọt nước mắt và xua tan nỗi hổ thẹn trong tôi. Dẫu cho, như phỏng đoán có phần hợp lý của chị, tôi chẳng hề bẩm báo điều gì mới mẻ, hay dẫu cho ông thực sự lay động bởi một hành động mà chẳng thứ gì ngoài sự ăn năn hối cải chân thành mới có thể sai khiến, ông không chỉ tiếp tục chung sống với tôi như trước, mà dường như còn gia tăng thêm sự quan tâm, lòng tin tưởng và niềm kính trọng dành cho tôi, hệt như thể ông muốn dùng sự ân cần của mình để đền đáp cho nỗi bẽ bàng mà lời thú tội ấy đã gây ra cho tôi. Clara yêu dấu của tôi, chị thừa hiểu trái tim tôi; vậy hãy tự phán xem một cách hành xử như thế sẽ để lại dấu ấn sâu đậm đến nhường nào!

Ngay khoảnh khắc nhận ra ông quyết tâm để người bạn cũ ghé thăm nơi này, tôi tự nhủ bản thân phải dựng lên những lớp phòng bị vững chãi nhất có thể để chống lại chính mình: đó là chọn chính phu quân tôi làm người giữ kín những tâm sự của mình; tuyệt đối không có bất kỳ cuộc trò chuyện riêng tư nào mà tôi giấu diếm không cho ông biết, và không viết bất kỳ bức thư nào mà không trình qua mắt ông. Thậm chí tôi còn tự đặt ra cho mình bổn phận phải viết mọi bức thư hệt như thể nó không hề được viết ra để cho ông thị duyệt, rồi sau đó mới đem ra để ông ngự lãm. Chị sẽ tìm thấy trong bức thư này một đoạn được chắp bút dựa trên nguyên tắc ấy; dẫu trong lúc đang viết, tôi chẳng tài nào ngăn mình nghĩ ngợi rằng rất có thể ông sẽ đọc được nó, nhưng lương tâm tôi xin chứng giám rằng tôi đã chẳng hề sửa đổi dù chỉ một từ duy nhất vì lý do đó; thế nhưng khi tôi đưa thư cho ông xem, ông lại trêu chọc tôi và chẳng thèm có lấy chút lịch sự mở ra đọc lấy một lần.

Tôi thú nhận mình có chút chạnh lòng trước sự từ chối ấy; tựa hồ như ông đang hoài nghi lòng chung thủy của tôi. Sự xúc động của tôi đã chẳng thể lọt qua đôi mắt tinh tường của ông, và con người vô cùng cởi mở cùng phóng khoáng ấy đã nhanh chóng xóa tan mọi âu lo trong tôi. Cậu ấy bảo: Em hãy thú nhận xem, có phải trong bức thư đó em đã nhắc về anh ít hơn mọi khi hay không. Tôi thừa nhận; liệu có ra thể thống gì không khi nói về ông quá nhiều trong lúc tôi vốn định đưa cho chính chủ nhân đọc những gì mình vừa viết? Chà, ông mỉm cười đáp lại, anh thà rằng em hãy nói về anh nhiều hơn thế, còn hơn là cứ phải bận tâm xem mình đang viết gì về anh. Sau đó, ông tiếp lời với giọng điệu nghiêm cẩn hơn: Hôn nhân, ông bảo, là một trạng thái quá đỗi thâm trầm và trang nghiêm để có thể dung chứa cái sự giao đãi phóng khoáng mà tình bạn thắm thiết cho phép. Mối liên kết sau thường góp phần xoa dịu một cách tốt đẹp sự khắc nghiệt của mối liên kết trước; và trong một vài trường hợp, việc một người phụ nữ đức hạnh và thận trọng tìm kiếm sự an ủi, sẻ chia cùng lời khuyên nhủ từ một người bạn tâm giao đáng tin cậy – điều mà cô ấy có thể không tiện ngỏ lời cùng chồng mình – là hoàn toàn hợp lý. Dẫu giữa hai người chẳng có điều gì mờ ám đến mức không thể thổ lộ, nhưng hãy cẩn trọng đừng biến nó thành một thứ bổn phận, kẻo bổn phận ấy sẽ trở thành gông cùm đè nặng lên em, khiến cho việc thư từ qua lại mất đi sự thú vị vốn có chỉ vì trở nên quá lan man dài dòng. Hãy tin anh đi, sự chân thành mộc mạc của tình bạn sẽ bị kìm hãm trước sự hiện diện của một người chứng kiến, bất kể đó là ai. Có muôn vàn bí mật mà ba người bạn có thể cùng nhau sẻ chia; nhưng lại là điều không thể giãi bày ngoại trừ giữa hai người. Em có thể thổ lộ những điều tương tự với bạn mình và với chồng mình, nhưng em không diễn đạt chúng theo cùng một cách thức; và nếu em cứ cố tình đánh tráo những ranh giới ấy, hậu quả sẽ là những bức thư của em sẽ mang hình thức gửi cho anh nhiều hơn là gửi cho cô ấy, và em sẽ chẳng tài nào cảm thấy tự tại dù là với người này hay người khác. Việc anh gióng lên hồi chuông này vừa vì lợi ích của chính anh, vừa vì lợi ích của em. Em không nhận ra rằng bản thân đã có sẵn một lý do chính đáng để e ngại cái sự vô lối khi cứ hết lời ca ngợi anh ngay trước mặt anh sao? Tại sao em lại tự tước đoạt đi niềm hạnh phúc được thổ lộ cùng bạn mình rằng em yêu chồng mình tha thiết nhường nào, và tước đoạt đi ở anh niềm thỏa mãn khi ngầm đinh ninh rằng trong những chốn riêng tư nhất, em vẫn luôn hoan hỉ cất lời ca ngợi anh? Eloisa! Eloisa! ông nói tiếp, siết chặt bàn tay tôi và nhìn tôi đắm đuối, sao em lại tự hạ thấp bản thân bằng những lớp phòng bị không xứng tầm với em đến thế, và bao giờ em mới chịu học cách định giá đúng đắn giá trị của chính mình?

Người bạn chí cốt của tôi ơi, tôi tài nào diễn tả hết cho chị nghe con người tuyệt vời ấy đã đối xử với tôi ra sao: tôi chẳng còn phải đỏ mặt khi đứng trước mặt ông nữa. Bất chấp sự yếu đuối của tôi, ông nâng tâm hồn tôi vượt lên chính mình, và bằng cách dốc trọn niềm tin tưởng nơi tôi, ông dạy tôi cách sống sao cho xứng đáng với niềm tin ấy.