Ôi, Eloisa! Người mà xưa kia anh từng gọi là của chính mình, dẫu giờ đây anh đang làm vấy bẩn cái tên thuần khiết của em! Ngòi bút rơi khỏi bàn tay run rẩy của anh, những giọt nước mắt của anh làm nhòe trang giấy, và anh hầu như không thể viết nên những dòng đầu tiên của một bức thư vốn không bao giờ nên được viết ra; hỡi ôi! Anh nói không được mà im lặng cũng không xong. Hãy đến, hỡi hình bóng thân yêu và đáng kính của tình yêu đời anh, hãy đến thanh tẩy và tiếp thêm sức mạnh cho một trái tim đang trĩu nặng vì hổ thẹn và xé nát bởi niềm ân hận. Hãy nâng đỡ sự kiên định đã suy sụp của anh, và ban cho lòng sám hối của anh sự can đảm để thú nhận tội lỗi không-cố-ý mà sự vắng bóng của Eloisa đã đẩy anh vào.
Ôi! Eloisa, em sẽ khinh bỉ anh biết nhường nào! Thế nhưng em không thể khinh bỉ anh nhiều hơn chính bản thân anh đâu. Dù anh có vẻ hèn mạt trong mắt em, anh còn tự thấy mình tồi tệ gấp trăm lần trong mắt chính mình; bởi vì khi suy ngẫm về những lỗi lầm của bản thân, điều làm anh đau đớn nhất là việc nhận ra, cảm nhận ra em vẫn ngự trị trong trái tim anh, tại một chốn giờ đây quá đỗi bất xứng với hình bóng của em, và việc nghĩ rằng ký ức về những niềm vui chân thật nhất của tình yêu đã không thể ngăn anh rơi vào một cái bẫy chẳng có chút mồi nhử nào, không thể ngăn anh bị dẫn dắt vào một tội ác vốn chẳng hề có lấy một sự cám dỗ.
Sự bối rối trong lòng anh lớn đến mức, ngay cả khi cầu cứu lòng khoan dung của em, anh vẫn sợ rằng việc đọc những dòng thú tội này sẽ xúc phạm đến em. Xin sự thuần khiết và trinh bạch của em hãy tha thứ cho anh một lời kể lẽ vốn nên được giấu kín khỏi sự đoan trang của em, nếu như đây không phải là phương cách để chuộc lại phần nào sự bất trung của anh. Anh biết mình không xứng đáng với lòng tốt của em; anh là một kẻ hèn hạ, đáng khinh, nhưng anh sẽ không làm kẻ đạo đức giả hay lừa dối em, bởi vì anh thà bị em tước đi tình yêu, thậm chí cả sinh mạng, còn hơn là đánh lừa Eloisa dẫu chỉ trong khoảnh khắc. Do đó, để anh không bị cám dỗ tìm kiếm những lời ngụy biện nhằm bào chữa cho tội lỗi của mình – những điều chỉ càng khiến anh thêm tội lỗi mà thôi, anh sẽ giới hạn bản thân trong việc thuật lại chính xác những gì đã xảy ra; một lời kể chân thành như sự sám hối của anh, và đó cũng là tất cả những gì anh muốn nói để tự bênh vực mình.
Anh đã làm quen với một số sĩ quan vệ binh và vài thanh niên đồng hương khác, ở họ anh nhận thấy bản tính tốt lành ban đầu, nhưng anh rất tiếc khi thấy nó bị hủy hoại bởi việc bắt chước những điệu bộ giả tạo nào đó mà tạo hóa chưa từng định sẵn cho họ. Họ lại chế nhạo anh vì đã giữ gìn sự mộc mạc của phong tục Helvetian cổ xưa ngay tại Paris; và diễn giải các nguyên tắc cùng cung cách của anh như một lời chỉ trích ngầm dành cho họ, họ quyết tâm bằng mọi giá phải kéo anh theo những thói quen của họ. Sau nhiều lần mưu tính không thành, họ lại thực hiện một kế hoạch được sắp đặt hoàn hảo đến mức không thể thất bại. Sáng hôm qua, họ đến tìm anh với lời đề nghị đi chơi cùng phu nhân của một vị đại tá nào đó, mà theo lời họ ca ngợi dựa trên sự khôn ngoan của anh, đang có nhã ý muốn làm quen với anh. Quá ngốc nghếch khi tin theo câu chuyện nhảm nhí này, anh đã bày tỏ với họ rằng lẽ ra nên đến thăm phu nhân trước; nhưng họ cười nhạo sự câu nệ của anh, bảo rằng sự thẳng thắn của một người Thụy Sĩ hoàn toàn không phù hợp với những nghi thức khách sáo ấy, và ngần ấy phép tắc chỉ khiến cô ấy có ấn tượng xấu về anh mà thôi. Thế rồi vào lúc chín giờ tối, chúng tôi đến diện kiến vị phu nhân. Bà bước ra thềm cửa đón chúng tôi, tỏ ra ân cần quá mức mà anh chưa từng thấy trước đây. Khi bước vào phòng, anh chú ý thấy một người đầy tạ đang châm những mẩu nến sáp cũ đặt trên lò sưởi, và bao trùm khắp không gian là một vẻ chuẩn bị sẵn sàng khiến anh hoàn toàn không thích chút nào. Bà chủ nhà trông vẫn đẹp dẫu đã qua thời xuân sắc; ở đó cũng có vài người phụ nữ khác trạc tuổi và vóc dáng tương tự; trang phục của họ dù khá sang trọng nhưng mang nặng vẻ diêm dúa hơn là gu thẩm mỹ; tuy nhiên anh đã từng nói với em rằng đây không phải là dấu hiệu chắc chắn để đánh giá địa vị của những phụ nữ ở xứ sở này.——Những lời chào hỏi ban đầu diễn ra như thường lệ, thói quen dạy người ta biết nói ngắn gọn hoặc biến chúng thành những câu chuyện vui đùa trước khi chúng trở nên nhàm chán. Tuy nhiên, có điều gì đó bất thường xuất hiện ngay khi cuộc trò chuyện của chúng tôi chuyển sang chung và nghiêm túc. Anh thấy các vị phu nhân có vẻ gượng gạo như thể điều đó không quen thuộc với họ, và giờ đây, lần đầu tiên kể từ khi đặt chân đến Paris, anh chứng kiến những người phụ nữ lúng túng không duy trì nổi một cuộc trò chuyện ra ngô ra ra. Để tìm một chủ đề dễ nói hơn, cuối cùng họ nhắc đến chuyện gia đình mình, và vì chẳng quen ai trong số họ, anh hầu như chẳng đóng góp gì vào câu chuyện. Chưa bao giờ anh nghe người ta nhắc nhiều đến "đại tá" và "đại tá" đến thế; điều này khiến anh không khỏi ngạc nhiên ở một đất nước mà người ta có thói quen phân biệt danh tính qua tên tuổi hơn là nghề nghiệp, và hầu như mọi người đàn ông có chức sắc trong quân đội đều có thêm những tước hiệu danh dự khác.
Vẻ trang trọng giả tạo ấy nhanh chóng nhường chỗ cho một phong thái tự nhiên hơn của họ: họ bắt đầu hạ giọng, và trượt dần vào một bầu không khí suồng sã đến mức khó coi, họ cười cợt và thì thầm mỗi khi nhìn về phía anh; trong khi bà chủ nhà dò hỏi anh về tình trạng trái tim mình bằng một sự bạo dạn hoàn toàn không thích hợp để chinh phục nó. Bàn ăn được dọn ra, và sự thoải mái dường như không phân biệt sang hèn ấy – vốn thường đưa vô tình mọi người về đúng vị trí của họ – đã thuyết phục hoàn toàn anh rằng mình đang ở trong loại bè bạn nào. Nhưng đã quá muộn để rút lui; vì vậy, đặt niềm tin vào sự ghê tởm của bản thân, anh quyết tâm dành buổi tối ấy để quan sát, và tận dụng cơ hội duy nhất có trong đời để nghiên cứu tầng lớp phụ nữ đó. Thế nhưng, kết quả thu lại từ sự chú ý của anh thật quá ít ỏi: anh thấy họ vô cảm trước hoàn cảnh hiện tại, chẳng màng lo lắng cho tương lai, và ngoại trừ những thủ đoạn nghề nghiệp của họ, họ ngu ngốc về mọi mặt đến nỗi sự khinh miệt mà anh dành cho họ đã nhanh chóng xóa nhòa niềm thương hại ban đầu. Ngay cả khi nói về lạc thú, anh cũng thấy họ hoàn toàn bất lực trong việc cảm nhận nó. Họ tỏ ra tham lam trước mọi thứ có thể thỏa mãn lòng tham của mình; và ngoại trừ những vấn đề liên quan đến lợi ích bản thân, anh chẳng nghe thấy một lời nào thốt ra từ cửa miệng họ xuất phát từ trái tim. Anh kinh ngạc khi nghĩ làm sao những người đàn ông không đến nỗi sa đọa như họ lại có thể chịu đựng một xã hội đáng ghê tởm đến thế. Theo ý anh, bắt buộc phải giao du với những kẻ như vậy chính là hình phạt tàn khốc nhất có thể giáng xuống một con người.
Chúng tôi ngồi ăn tối rất lâu, và đám đông cuối cùng bắt đầu trở nên ồn ào. Thay cho tình yêu, rượu được chuyền tay liên tục để kích thích các thực khách; câu chuyện không còn dịu dàng mà trở nên thô tục, và những người phụ nữ cố gắng dùng trang phục xộc xệch của mình để khơi dậy những xúc cảm lẽ ra phải tạo nên sự xộc xệch ấy. Tất cả những điều này lại tạo ra một hiệu ứng hoàn toàn trái ngược nơi anh, và những nỗ lực nhằm khuất phục anh của họ chỉ càng làm tăng thêm sự ghê tởm trong anh. Hỡi sự đoan trang ngọt ngào! Anh tự nhủ, mi mới chính là nguồn cảm hứng cho những ngất ngây tuyệt vời nhất mà tình yêu có thể ban tặng! Sức hấp dẫn của phụ nữ mới vô dụng làm sao khi vắng bóng mi! Nếu phái đẹp mà thấu hiểu quyền năng của mi, họ sẽ phải nhọc công biết bao để giữ gìn mi cho vẹn toàn; nếu không phải vì đức hạnh, thì ít nhất cũng vì lợi ích của chính họ! Thế nhưng sự đoan trang không phải là thứ muốn giả vờ là được. Trên đời này chẳng có mưu mẹo nào nực cười hơn là điệu bộ làm cao của một kẻ giả trân đạo đức. Anh thầm nghĩ, có một trời một vực giữa sự trơ trẽn của những sinh vật này cùng những lời lẽ phóng túng của chúng, với những ánh mắt rụt rè và dịu dàng biết bao, những cuộc trò chuyện đong đầy sự đoan trang, tinh tế, đầy cảm xúc mà——nhưng anh không dám nói hết câu; anh đỏ mặt khi đem ra so sánh.——Anh tự trách mình, cứ như thể đó là một tội ác, khi mang theo ký ức ngọt ngào về người con gái vẫn luôn dõi theo anh trên mọi nẻo đường. Nhưng giờ đây làm sao anh dám nghĩ đến nàng?——Hỡi ôi! Thật bất khả thi khi xóa nhòa hình bóng em khỏi trái tim anh: vậy thì hãy để anh cố gắng giấu kín nó ở đó.
Tiếng ồn ào, những lời lẽ anh phải nghe, cùng những cảnh tượng phơi bày trước mắt đã vô tình kích động anh; hai người phụ nữ ngồi cạnh không ngừng chuốc rượu anh. Anh thấy đầu óc mình choáng váng, và dẫu vẫn pha thêm rất nhiều nước vào ly rượu của mình từ nãy đến giờ, anh bèn lấy thêm nhiều nước hơn nữa và cuối cùng quyết định chỉ uống nước lọc. Chính lúc ấy anh mới nhận ra thứ nước giả dạng được đặt trước mặt mình thực chất là rượu vang trắng, và anh đã uống nó ngay từ đầu. Anh không phàn nàn gì cả, bởi điều đó chỉ chuốc lấy những lời chế nhạo, mà thay vào đó anh dừng hẳn việc uống rượu. Nhưng đã quá muộn, tai họa đã rồi, và tác dụng men say từ những gì anh uống trước đó nhanh chóng tước đi chút lý trí ít ỏi còn lại. Anh vô cùng sửng sốt khi tỉnh lại và thấy mình đang ở trong một căn phòng nhỏ khuất kín, nằm trọn trong vòng tay của một trong những ả đàn ông đã cùng ăn tối với anh, và ngay khoảnh khắc ấy, anh mang nỗi cay đắng nhận ra mình đã trở nên tội lỗi hết mức có thể.
Anh đã viết xong lời thú tội kinh hoàng này. Nguyện xin trời cao đừng để nó làm vấy bẩn đôi mắt em thêm lần nào nữa, cũng đừng hành hạ ký ức của anh. Ôi Eloisa! Chính nơi em là nơi anh chờ đợi phán quyết; anh đòi hỏi, anh xứng đáng nhận lấy sự nghiêm khắc của em. Dù hình phạt dành cho anh có là gì đi nữa, nó vẫn ít tàn nhẫn hơn so với ký ức về tội lỗi của chính anh.
