Ôi, sao anh lại làm khổ tất cả những ai yêu thương anh biết bao! Biết bao giọt nước mắt đã tuôn rơi vì anh trong một gia đình bất hạnh, nơi sự bình yên nay chỉ vì một mình anh mà tan vỡ! Hãy sợ hãi viễn cảnh làm gia tăng những dòng lệ ấy bằng cách phủ lên chúng tôi một tang tóc; hãy run sợ trước nguy cơ cái chết của một người mẹ đau khổ sẽ là hậu quả cuối cùng từ thứ độc dược mà anh đã rót vào trái tim đứa con gái bà, và rồi niềm đam mê ngút ngàn kia cuối cùng sẽ giày vò anh trong nỗi ân hận khôn nguôi. Tình bạn đã khiến tôi dung túng cho sự si dại của anh, chừng nào nó còn có thể được nuôi dưỡng bởi dăm ba tia hy vọng mong manh; nhưng sao tình bạn ấy có thể chấp nhận một sự kiên định hão huyền vốn bị danh dự và lý trí lên án, một thứ chẳng mang lại gì ngoài nỗi đau cùng bất hạnh và chỉ xứng đáng được gọi là sự ngoan cố?

Anh thừa biết bí mật về niềm đam mê của anh, vốn bị che giấu suốt bấy lâu nay khỏi sự nghi ngờ của dì tôi, đã bị phơi bày qua những lá thư của anh ra sao. Một đòn giáng như thế phải khiến một người mẹ hiền thảo đau đớn biết nhường nào, khi bà ít trách anh hơn là trách chính mình! Bà tự trách sự lơ đễnh đầy mù quáng của mình, bà than thở cho sự u mê chết người của mình, và nỗi đau đớn tột cùng của bà bắt nguồn từ việc bà đã đánh giá con gái mình quá cao; nỗi buồn ấy đã đổ lên đầu Eloisa nỗi sầu muộn lớn gấp trăm lần mọi lời trách mắng.

Nỗi thống khổ của người em họ tội nghiệp của tôi quả thật không thể tưởng tượng nổi. Sẽ chẳng tài nào hình dung nổi nếu không tận mắt chứng kiến nàng. Trái tim nàng dường như đang nghẹn ngào vì đau khổ, và sự dữ dội của những cảm xúc đang đè nặng lên nàng đã khiến nàng mang một vẻ thẫn thờ còn đáng sợ hơn cả những tiếng kêu gào xé ruột xé gan. Nàng cứ thâu đêm suốt sáng túc trực bên giường mẹ, với ánh mắt sầu thảm, dán chặt xuống sàn nhà, hoàn toàn lặng câm; thế nhưng nàng vẫn chăm sóc mẹ với sự chu đáo và hoạt bát hơn bao giờ hết. Rồi ngay sau đó, nàng lại chìm vào trạng thái chán nản tột độ, trông chẳng khác nào một con người hoàn toàn xa lạ. Thật quá rõ ràng rằng cơn bệnh của người mẹ chính là nguồn sức mạnh nâng đỡ tinh thần cho đứa con gái; và nếu như nỗi khao khát được phục vụ mẹ không tiếp thêm cho nàng sức mạnh, thì ánh mắt đã lịm tắt, làn da tái nhợt cùng nỗi đau đớn tột cùng của nàng hẳn sẽ khiến tôi lo sợ rằng nàng mới chính là người đang rất cần đến sự chăm sóc mà nàng đang tận tụy trao đi. Dì tôi cũng nhận ra điều đó, và qua sự khẩn khoản mà bà dùng để gửi gắm sức khỏe của Eloisa cho tôi chăm sóc, tôi càng thấy trái tim tội nghiệp của bà đang thổn thức biết bao, và chúng ta có bao nhiêu lý do để oán hận anh vì đã phá vỡ một mối gắn kết êm đềm nhường ấy.

Mối lo âu này càng nhân lên gấp bội khi phải tìm cách giấu giếm một bí mật nguy hiểm trước một người cha nóng tính—một bí mật mà người mẹ, dẫu đang run rẩy vì tính mạng của con gái, vẫn muốn che đậy. Bà đã quyết định sẽ duy trì sự thân thiết như trước đây mỗi khi có mặt ông; nhưng nếu sự dịu dàng của người mẹ vui vẻ tận dụng cái cớ này, thì một người cô con gái đang ngập tràn hổ thẹn lại chẳng dám trao trọn trái tim mình cho những âu yếm mà nàng đinh ninh là giả tạo. Những cái ôm ấp ấy càng trở nên đau đớn hơn biết bao, khi mà chúng đáng lẽ đã có thể say đắm lòng người biết mấy nếu nàng dám tin rằng chúng là thật. Trước những cử chỉ trìu mến của cha, nàng lại ngước nhìn mẹ với một ánh mắt vừa dịu dàng vừa cung kính đến độ nom như nàng đang thấu tỏ và cất lời: Ôi! Sao con lại chẳng còn xứng đáng với sự âu yếm của người nữa chứ!

Trong những lần trò chuyện thường xuyên với nữ Nam tước D’Etange, tôi dễ dàng nhận thấy qua giọng điệu ôn hòa trong những lời quở trách của bà, cũng như qua cách bà nhắc đến anh, rằng Eloisa đã cố gắng hết sức có thể để xoa dịu nỗi phẫn nộ hoàn toàn chính đáng của mẹ, và nàng đã không quản ngại bất cứ điều gì để minh oan cho cả hai chúng ta dẫu phải đánh đổi bằng chính bản thân mình. Ngay cả những bức thư của anh, bên cạnh niềm đam mê cuồng nhiệt, cũng ẩn chứa một thứ sự biện hộ đã không lọt khỏi mắt bà: bà ít trách anh vì tội lạm dụng lòng tin của bà hơn là trách chính sự yếu đuối của bản thân khi đã trao cho anh cơ hội ấy. Bà dành cho anh sự nể trọng đến mức tin rằng chẳng có người đàn ông nào ở vị trí của anh lại có thể kháng cự tốt hơn; và rằng những lầm lỗi của anh thậm chí còn xuất phát từ chính đức hạnh. Bà bảo rằng giờ đây, bà đã nhận ra sự hão huyền của thứ danh tiếng chính trực từng được ca tụng—thứ vốn chẳng thể ngăn cản một kẻ đang yêu, dẫu là một người đàn ông đàng hoàng ở các phương diện khác, sa vào tội lỗi làm vấy bẩn một thiếu nữ đức hạnh, và thản nhiên bôi nhọ cả một gia đình chỉ để thỏa mãn một phút cuồng si nhất thời. Nhưng chúng ta cứ nhắc lại chuyện cũ để làm gì? Nhiệm vụ trước mắt của chúng ta là che giấu đi dưới một bức màn vĩnh cửu cái bí mật gớm ghiếc này; là xóa nhòa, nếu có thể, dù chỉ là dấu vết nhỏ nhất của nó; và là tiếp tay cho sự nhân từ của Trời cao, đấng đã không để lại bất kỳ bằng chứng hiển hiện nào cho sự dại dột của anh. Bí mật này chỉ giới hạn trong sáu con người đáng tin cậy. Sự bình yên của tất cả những ai anh từng yêu quý, sinh mạng của một người mẹ đang rơi vào đường cùng, danh dự của một gia đình khả kính, chính đạo đức của bản thân anh—tất cả những điều đó nay vẫn còn phụ thuộc vào anh, tất cả đều đang vạch rõ bổn phận cho anh: anh có thể sửa chữa lỗi lầm đã gây ra, anh có thể khiến bản thân trở nên xứng đáng với Eloisa, và minh oan cho lỗi lầm của nàng bằng cách từ bỏ những tham vọng của mình. Nếu tôi không lầm tưởng về trái tim anh, thì chẳng có gì ngoài tầm vóc vĩ đại của sự hy sinh ấy mới có thể tương xứng với tình yêu đang đòi hỏi nó. Dựa trên sự cao thượng trong tâm hồn anh, tôi đã thay mặt anh hứa hẹn tất cả những gì anh cần phải làm: hãy dám làm cho tôi vỡ lẽ nếu tôi đã quá cả tin vào giá trị con người anh, hoặc ngay bây giờ, hãy sống đúng với con người mà anh phải trở thành. Anh buộc phải hy sinh hoặc là người tình, hoặc là tình yêu của mình, và tự phơi bày bản thân hoặc là kẻ hèn hạ nhất, hoặc là con người đức hạnh nhất trần đời.

Người mẹ bất hạnh ấy đã từng quyết định viết thư cho anh; bà thậm chí còn bắt đầu công việc đầy đau đớn ấy. Ôi! Những lời oán thán cay đắng của bà hẳn đã đâm nát tim anh biết bao! Những lời trách móc đầy xót xa của bà hẳn đã làm tổn thương tâm can anh dường nhường nào! Và những lời khẩn khoản nhún nhường của bà hẳn đã khiến anh ngập chìm trong sự hổ thẹn! Tôi đã xé nát bức thư đầy đau thương ấy, thứ mà anh chẳng bao giờ có đủ sức mạnh để chịu đựng nổi. Tôi không thể đành lòng chứng kiến cảnh tượng quái gối là một người mẹ phải hạ mình trước kẻ đã quyến rũ con gái mình: anh chí ít cũng đáng để chúng tôi không phải dùng đến những biện pháp có thể xé toạc cả một trái tim bằng sắt đá, và đẩy một con người mang sự nhạy cảm phi thường vào tận cùng của sự tuyệt vọng.

Ví như đây là nỗ lực đầu tiên mà tình yêu đòi hỏi nơi anh, tôi đã có thể hoài nghi về thành công và ngập ngừng đánh giá mức độ đáng trân trọng ở con người anh: nhưng sự hy sinh mà anh từng thực hiện vì danh dự của Eloisa khi rời bỏ xứ sở này chính là lời bảo chứng cho sự hy sinh mà anh sắp sửa thực hiện vì sự bình yên của nàng, bằng cách chấm dứt một cuộc thư từ vô bổ. Những bước đầu tiên của đức hạnh luôn là những bước đau đớn nhất; và anh sẽ đánh mất đi lợi thế từ thứ đức hạnh đã khiến anh phải trả giá đắt ấy, nếu anh cứ ngoan cố duy trì một mối quan hệ thư tín hão huyền—thứ vốn ẩn chứa biết bao hiểm họa đối với người anh yêu thương, chẳng đem lại chút lợi lộc gì cho cả hai, và chỉ tổ kéo dài thêm những đày đọa cho đôi bên. Đừng hoài nghi thêm nữa; nay đã trở thành một nhu cầu tuyệt đối rằng Eloisa này, người từng vô cùng thân thiết với anh, phải bị lãng quên bởi người đàn ông mà nàng từng hết lòng yêu dấu: anh có tự lừa dối về những bất hạnh của mình thì cũng vô ích thôi, nàng đã mất đi đối với anh ngay khoảnh khắc anh rời xa nàng. Hay đúng hơn, Trời cao đã định đoạt số phận nàng trước khi nàng thuộc về anh; bởi cha nàng đã hứa gả nàng cho một người khác trước khi ông trở lại, và anh thừa biết lời hứa của con người tàn nhẫn và không thể lay chuyển ấy là không bao giờ thay đổi. Dù anh có điều chỉnh hành vi của mình theo cách nào đi nữa, thì mọi ước nguyện của anh vẫn sẽ vấp phải một định mệnh nghiệt ngã, và anh chẳng bao giờ có thể sở hữu được nàng. Lựa chọn duy nhất còn lại cho anh, là hoặc đẩy nàng vào vực sâu của những bất hạnh và điều tiếng, hoặc tôn kính những gì anh từng tôn thờ, và trả lại cho nàng—thay vì hạnh phúc đã mất—ít nhất là sự thận trọng, bình yên cùng sự an toàn mà nàng đã bị tước đoạt bởi những mối dây liên kết chết chóc do anh gây ra.

Anh sẽ đau khổ biết bao, sẽ bị cắn rứt khôn nguôi biết bao, nếu anh có thể chiêm ngưỡng thực trạng hiện tại của người bạn bất hạnh này, cùng sự sa sút mà nàng phải chịu đựng vì nỗi ân hận và hổ thẹn? Vẻ rạng ngời của nàng đã phai nhạt đi nhường nào, mọi nét duyên dáng của nàng nay sao mà tiêu tụy đến thế? Tất cả những tình cảm cao quý và cuốn hút của nàng nay đã bị nuốt chửng một cách bi thảm vào duy nhất niềm đam mê này! Ngay cả tình bạn của nàng cũng đã nguội lạnh; nàng hiếm hoi lắm mới hòa nhịp được với niềm vui của tôi mỗi khi chúng ta hội ngộ, trái tim bệnh tật của nàng giờ đây chỉ còn biết đến tình yêu và đau khổ. Hỡi ôi! Điều gì đã xảy ra với sự trìu mến và nhạy cảm thuở nào, với sự tinh tế trong khẩu vị, với niềm quan tâm đầy dịu dàng đối với nỗi đau và niềm vui của kẻ khác? Tôi phải thú nhận rằng nàng vẫn ôn hòa, rộng lượng, đầy trắc ẩn; thói quen làm việc thiện đáng yêu ấy không thể bị xóa nhòa, nhưng đó chỉ là một thói quen mù quáng, một sở thích chẳng màng suy xét. Hành động của nàng vẫn thế, nhưng chúng không được thực hiện với cùng một nhiệt huyết; những tình cảm cao cả ấy đã suy yếu, ngọn lửa thiêng liêng ấy đã lụi tàn, thiên thần này giờ đây chẳng còn hơn một người phụ nữ bình thường. Ôi, anh đã quyến rũ biết bao một tâm hồn cao cả rời xa chốn đức hạnh!