Bức thư này được đính kèm trong thư trước.

Những dự định của chúng ta đã đi đến hồi kết. Hoàn cảnh đã thay đổi, hỡi người bạn thân thiết của tôi: hãy nhẫn nại chấp nhận mà không oán thán; đó là ý muốn của sự khôn ngoan tối cao. Chúng ta từng tự khuây khỏa với ý nghĩ được đoàn tụ; nhưng một cuộc đoàn tụ như vậy không có lợi cho chúng ta. Lòng nhân suối nguồn của Quan Phòng đã ngăn chặn điều đó, chắc chắn là để tránh cho chúng ta những nỗi khổ đau.

Đã lâu lắm rồi tôi tự vỗ về trong ảo tưởng lành mạnh rằng niềm say đắm của mình đã nguội lạnh; giờ đây, khi nó chẳng còn ích gì nữa, ảo tưởng ấy cũng tan biến. Anh tưởng rằng tôi đã chữa lành vết thương lòng; tôi cũng từng nghĩ vậy. Hãy tạ ơn trời vì sự lừa dối ấy đã kéo dài chừng nào còn có thể giúp ích cho chúng ta. Than ôi! Tôi đã hoài công cố gắng kìm nén ngọn lửa đam mê từng truyền sự sống cho mình; điều đó thật bất khả thi, nó đã bện chặt vào từng tơ lòng của tôi. Giờ đây, khi chẳng còn gì phải sợ hãi nữa, nó lại bừng nở; nó nâng đỡ tôi khi sức lực cạn kiệt, nó sưởi ấm tâm hồn tôi ngay cả trong hơi thở cuối cùng. Ôi người bạn của tôi! Giờ đây tôi có thể thú nhận điều này mà không chút sợ hãi hay hổ thẹn; thứ tình cảm không cưỡng lại được ấy chưa từng tổn hại đến đức hạnh của tôi, chưa từng làm vấy bẩn sự trong trắng của tôi; tôi đã làm trọn bổn phận trong mọi việc nằm trong tầm tay. Nếu trái tim tôi thuộc về anh, thì đó là hình phạt chứ không phải tội lỗi của tôi. Đức hạnh của tôi vẫn vẹn nguyên, và tình yêu của tôi không để lại chút niềm hối hận nào.

Tôi tự hào về cuộc đời đã qua của mình: nhưng ai có thể đảm bảo cho những năm tháng tương lai? Phải chăng nếu sống thêm một ngày nữa, tôi sẽ thành kẻ có tội! Vậy thì trong suốt bao năm tháng sống bên anh, tôi có thể đã ra sao? Biết bao hiểm nguy tôi đã trải qua mà không hề hay biết? Và tôi sắp phải đối mặt với những mối nguy lớn lao đến nhường nào? Mọi thử thách quả thực đã trải qua; nhưng thử thách lặp lại quá nhiều lần đôi khi lại là điều bất trắc. Chẳng phải tôi đã sống đủ lâu để được hạnh phúc và đoan chính đó sao? Khi đưa tôi đi, ơn trên chẳng tước đoạt ở tôi bất cứ điều gì đáng tiếc nuối. Tôi ra đi, hỡi người bạn thân, vào thời khắc thuận lợi nhất; viên mãn với anh và với chính mình, tôi thanh thản giã từ.

Tôi tiên liệu, tôi cảm nhận được nỗi đau buồn của anh; tôi quá hiểu rằng anh sẽ phải ở lại để tiếc thương; ý nghĩ về nỗi buồn của anh gây cho tôi sự bất an lớn nhất: nhưng hãy ngẫm lại niềm ủi an tôi để lại cho anh. Những nghĩa vụ mà người từng vô cùng yêu dấu ấy trao gửi lại buộc anh phải có trách nhiệm trân trọng bản thân vì lợi ích của nàng. Anh được giao phó một nửa tốt đẹp hơn của nàng. Anh sẽ chẳng mất mát gì ở Eloisa nhiều hơn những gì anh đã phải chịu đựng bấy lâu. Phần cao đẹp nhất của nàng vẫn ở lại với anh. Hãy đến và hòa mình vào gia đình nàng, nơi trái tim Eloisa vẫn đang hiện hữu ở trung tâm. Mong rằng tất cả những ai từng yêu thương nàng hãy cùng nhau ban cho nàng một sự sống mới. Công việc của anh, niềm vui của anh, tình bạn của anh sẽ chính là tác phẩm của nàng. Những mối dây liên kết của anh chị em sẽ trao cho nàng hơi thở mới, và nàng sẽ chỉ thực sự lụi tàn cùng với người bạn cuối cùng của mình.

Hãy nghĩ rằng vẫn còn một Eloisa khác đang chờ đợi anh, và đừng quên những gì anh nợ nàng. Cả hai người đều đang mất đi một nửa của chính mình; vì vậy hãy gắn kết với nhau để gìn giữ phần còn lại. Phương kế duy nhất còn lại để anh có thể sống thay phần tôi, chính là thay thế vị trí của tôi trong gia đình tôi và bên những đứa con của tôi. Phải chi tôi có thể sáng tạo ra những mối dây gắn kết bền chặt hơn nữa để buộc chặt những người tôi hết mực yêu thương! Nhưng hãy ngẫm xem anh chị em mang ơn nhau nhường nào, và để sự chiêm nghiệm ấy củng cố thêm tình thân ái giữa hai người. Những sự phản đối trước đây của anh đối với việc bước vào một mối gắn kết như thế, giờ đây sẽ trở thành những lý lẽ ủng hộ nó. Làm sao bất kỳ ai trong hai người có thể nhắc đến tôi mà không nghẹn ngào xúc động? Không, từ nay về sau, Eloisa và Clara sẽ hòa quyện vào nhau trong tâm trí anh sâu sắc đến mức trái tim anh không tài nào chia cắt nổi họ. Nàng sẽ chia sẻ mọi điều mà trái tim anh từng cảm nhận vì người bạn của mình; nàng sẽ trở vừa là người tâm giao vừa là đối tượng cho niềm say đắm của anh. Anh sẽ hạnh phúc tận hưởng Eloisa người còn sống, mà không hề bội phản người anh đã mất; và sau bao nhiêu lỡ làng, bất hạnh, trước khi tuổi trẻ và tình yêu trôi qua, anh sẽ lại cháy lên một ngọn lửa danh chính ngôn thuận, và nắm giữ hạnh phúc của một mối tình trong trắng.

Được bảo bọc bởi mối hiệp thông trong sáng ấy, anh sẽ hoàn toàn tự do dồn tâm trí vào việc thực hiện những bổn phận mà tôi đã căn dặn; sau đó anh sẽ chẳng bao giờ phải băn khoăn khi nhìn lại những việc thiện mình đã làm trên cõi đời này. Anh biết rằng vẫn tồn tại một người xứng đáng với vinh dự mà anh ta từng không dám vươn tới: anh biết anh ta từng là người cứu rỗi anh, cũng như là người chồng của bạn anh. Bị bỏ lại một mình, không họ hàng thân thuộc trong cõi đời này, không kỳ vọng vào tương lai, không niềm vui, không sự khuây khỏa, không hy vọng, chẳng mấy chốc anh ta sẽ là kẻ bất hạnh nhất. Anh nợ anh ta sự nhẫn nại hệt như những gì anh ta từng dành cho anh, và anh biết cách để biến những nỗ lực ấy thành công. Hãy nhớ những lời huấn thị trong bức thư trước của tôi. Hãy sống những ngày tháng bên anh ta. Đừng để ai từng yêu mến tôi ruồng bỏ anh ta. Như anh ta từng khôi phục tình yêu đức hạnh trong anh, giờ đây hãy cho anh ta thấy đối tượng và giá trị của đức hạnh ấy. Hãy thực sự là một tín đồ Ki-tô giáo, để lôi kéo anh ta cũng trở thành một người như vậy; khả năng thành công của việc này lớn hơn anh tưởng đấy. Anh ta đã làm tròn bổn phận, tôi sẽ làm phần mình, và từ nay anh phải làm tròn bổn phận của anh. Chúa rất công chính và niềm tin tôi đặt nơi Ngài sẽ không làm tôi thất vọng.

Tôi chỉ còn đôi lời muốn dặn dò về những đứa con của mình. Tôi biết việc giáo dục chúng sẽ nhọc nhằn biết bao; nhưng đồng thời tôi biết anh sẽ không hề phàn nàn. Trong những khoảnh khắc mệt mỏi nhất của công việc ấy, hãy nghĩ rằng chúng là những đứa con của Eloisa, và mọi thứ sẽ trở nên nhẹ nhàng. Ông Wolmar sẽ trao tận tay anh những dòng ghi chú tôi viết về bài tiểu luận của anh và về tính cách của hai đứa con trai tôi. Dù vậy chúng vẫn còn dang dở, và tôi để lại chúng cho anh, không phải như những quy tắc bắt buộc cho hành xử của anh, mà xin gửi gắm như những gợi ý cho sự phán đoán của anh. Đừng cố biến các con tôi thành những học giả uyên bác, mà hãy dạy chúng thành những người lương thiện và nhân hậu. Hãy thỉnh thoảng kể cho chúng nghe về người mẹ——anh biết các con từng được mẹ yêu thương nhường nào——hãy nói với Marcellin rằng tôi ra đi thanh thản vì tôi đã cứu được mạng sống nó. Hãy nói với đứa em trai rằng vì nó mà tôi từng tha thiết muốn được sống. Hãy nói với những đứa——nhưng tôi thấy mình đã mệt; tôi phải dừng bút đây. Trao lại những đứa con cho mình cho anh, tôi ra đi với nỗi buồn lưu luyến ít hơn: bởi qua chúng, tôi vẫn tiếp tục đồng hành cùng anh.

Vĩnh biệt, người bạn thân thiết của tôi! Thêm một lần nữa, vĩnh biệt. Than ôi, cuộc đời tôi kết thúc hệt như khi nó bắt đầu. Có lẽ tôi đã nói quá nhiều vào lúc trái tim chẳng còn che đậy điều gì——à, sao tôi phải sợ hãi việc bày tỏ tất cả những gì mình cảm nhận chứ? Kẻ đang cất lời không còn là tôi nữa; tôi đã nằm gọn trong vòng tay của tử thần. Trước khi anh đọc bức thư này, những con giòi bọ sẽ gặm nhấm dung mạo của người bạn anh, và chiếm lấy một trái tim nơi hình bóng anh sẽ không còn tìm thấy nữa. Nhưng liệu linh hồn tôi có thể tồn tại nếu thiếu vắng anh? Thiếu anh, tôi nào có thể tìm thấy hạnh phúc nào? Không, chúng ta sẽ chẳng chia lìa——tôi đi trước chỉ để chờ đón anh. Đức hạnh từng chia cắt chúng ta chốn trần gian sẽ vĩnh viễn gắn kết chúng ta ở chốn vinh quang của những kẻ được ban phước. Tôi ra đi trong niềm hy vọng bình yên ấy; quá đỗi hạnh phúc khi được đánh đổi bằng cả mạng sống để có được đặc ân yêu anh mà không mang tội lỗi, và được nói lên điều đó thêm một lần nữa.