Này cậu, hãy nhận lại kẻ nô lệ của mình đi. Anh ấy đã ở chỗ tớ được tám ngày nay, và anh ấy chịu đựng gông cùm ngoan đến mức trông cứ như sinh ra để làm tù nhân vậy. Cậu hãy cáu ơn tớ vì đã không giữ anh ấy thêm tám ngày nữa đi; bởi vì, nói thật lòng với cậu nhé, nếu tớ giữ anh ấy cho đến khi anh ấy bắt đầu thấy chán ngán tớ, thì tớ đã chẳng vội vàng trả lại anh ấy sớm thế đâu. Thế nên tớ cứ giữ anh ấy lại mà chẳng mảy may áy náy gì cả; nhưng dẫu sao thì tớ cũng vẫn giữ kẽ đến mức không dám cho anh ấy trọ lại trong nhà mình. Đôi khi tớ tự nhận thấy ở bản thân cái phẩm chất kiêu hãnh trong tâm hồn vốn khinh bỉ những lễ tiết tôi đòi, một sự tự tin vốn đi liền với đức hạnh. Thế nhưng trong trường hợp này, tớ lại dè dặt hơn thường lệ mà chẳng hiểu vì sao; và điều duy nhất tớ biết chắc là tớ sẵn sàng tự trách mình hơn là tự tán thưởng sự giữ kẽ ấy.
Nhưng cậu có đoán được điều gì đã khiến người bạn của chúng ta kiên nhẫn ở lại đây lâu đến thế không? Trước hết, anh ấy có được sự bầu bạn của tớ, và tớ cho rằng riêng điều đó thôi cũng đủ khiến anh ấy thấy dễ chịu rồi. Tiếp đến, anh ấy giúp tớ đỡ rối trí biết bao nhiêu và còn phụ giúp tớ trong công việc làm ăn; một người bạn thì chẳng bao giờ thấy mỏi mệt với những việc như thế cả. Lý do thứ ba mà có lẽ cậu đã đoán ra, dù cứ làm ra vẻ như không biết, chính là việc anh ấy đã trò chuyện với tớ về cậu; và nếu chúng ta trừ đi khoảng thời gian dành cho những cuộc trò chuyện ấy ra khỏi tổng thời gian anh ấy ở đây, cậu sẽ thấy chẳng còn lại mấy phần là vì tớ nữa. Nhưng thật là một nỗi ngẫu hứng kỳ cục làm sao, khi rời xa cậu chỉ để có được niềm vui được bàn tán về cậu! Lại không hẳn là kỳ cục như người ta tưởng đâu. Anh ấy phải gò mình khi ở bên cậu; anh ấy lúc nào cũng phải cảnh giác; chỉ sơ sẩy chút thôi là thành tội lỗi, và trong những khoảnh khắc đầy hiểm nguy ấy, những tâm hồn mang trọn tình cảm danh dự chưa từng quên mất bổn phận của mình; thế nhưng khi cách xa người mình yêu thương, ta lại có thể mặc sức nuông chiều trí tưởng tượng của bản thân. Nếu ta dập tắt một ý nghĩ ngay khi nó trở nên sai quấy, thì hà cớ gì phải tự trách mình vì đã nuôi dưỡng nó khi nó hãy còn vô tội? Liệu nỗi hoài niệm êm đềm về những niềm vui trong trắng có bao giờ là tội lỗi hay không? Tớ nghĩ đây là một lối suy luận mà cậu sẽ chẳng đời nào thừa nhận, nhưng dẫu sao thì nó vẫn có thể được chấp nhận. Anh ấy bắt đầu, có thể nói thế, đi dọc lại toàn bộ quãng đường tình cảm thuở trước của mình. Những ngày tháng tuổi trẻ như được sống lại một lần nữa trong những câu chuyện giữa chúng tớ. Anh ấy khơi lại trọn vẹn niềm tin nơi tớ; anh ấy nhắc nhớ về thời gian hạnh phúc khi mà anh ấy còn được phép yêu thương cậu; anh ấy vẽ ra trước mắt trí tưởng tượng của tớ tất cả vẻ quyến rũ của một mối tình ngây thơ——Và chắc chắn là anh ấy đã tô điểm thêm cho chúng rồi!
Anh ấy ít nhắc đến hoàn cảnh hiện tại của mình đối với cậu, và những điều anh ấy đề cập lại mang sắc thái tôn kính và ngưỡng mộ nhiều hơn là yêu đương; thế nên tớ lấy làm vui mừng khi nghĩ rằng anh ấy sẽ trở về với sự vững vàng lớn lao hơn nhiều về bản chất tình cảm của mình so với khi mới đặt chân đến đây. Không phải là khi nhắc đến cậu, người ta không thể nhận ra ẩn sâu bên trong tâm hồn dễ rung cảm ấy một nỗi dịu dàng nhất định, thứ tình cảm mà dù chỉ là tình bạn nhưng cũng sâu sắc không kém, vẫn bộc lộ theo một cách khác biệt; thế nhưng từ lâu tớ đã nhận thấy rằng thật bất khả thi nếu muốn nhìn ngắm hay nghĩ về cậu với sự dửng dưng; và nếu cộng thêm vào thứ tình cảm chung mà hình bóng cậu khơi gợi ấy những ấn tượng dịu dàng hơn mà một ký ức không thể phai mờ đã để lại trong tâm trí anh ấy, ta sẽ thấy rằng dẫu cho có sở hữu đức hạnh kiên định đến đâu đi nữa, thì việc anh ấy cư xử như hiện tại là điều khó tránh khỏi và gần như là hiển nhiên. Tớ đã gặng hỏi anh ấy đủ điều, quan sát anh ấy thật kỹ lưỡng và theo dõi sát sao; tớ đã dò xét anh ấy bằng sự chú tâm tột độ. Tớ không thể thấu thấu tâm can anh ấy, và cũng chẳng tin rằng chính bản thân anh ấy hiểu rõ nó hơn ai hết; nhưng ít ra tớ có thể đoan chắc rằng anh ấy đang chịu đựng nỗi khắc khoải sâu sắc về bổn phận của mình và của cậu, đồng thời ý nghĩ về một Eloisa bị bỏ rơi và đáng khinh bỉ sẽ còn đáng sợ hơn cả việc chính anh ấy tan thành mây khói. Này cô em họ, tớ chỉ có một lời khuyên duy nhất dành cho cậu và mong cậu hãy ghi tâm: hãy tránh né mọi chi tiết về những chuyện đã qua, còn tương lai cứ để tớ lo.
Còn về chuyện đền bù mà cậu đã nhắc tới, cậu đừng nghĩ đến nó nữa. Sau khi đã dùng đủ mọi lý lẽ mà tớ có thể nghĩ ra, tớ đã nài nỉ, đã thúc ép, đã van xin, nhưng đều vô ích. Tớ làm mình làm mẩy, thậm chí còn hôn anh ấy, tớ nắm chặt lấy cả hai tay và suýt nữa đã quỳ sụp xuống chân anh ấy nếu anh ấy chịu để yên; thế nhưng anh ấy thậm chí còn chẳng buồn nghe tớ nói. Sự bướng bỉnh trong tính cách của anh ấy đã đi xa đến mức thà thề độc rằng sẽ chẳng bao giờ chịu gặp lại cậu nữa còn hơn là phải rời xa bức chân dung của cậu. Cuối cùng, trong một cơn cao hứng, anh ấy bắt tớ phải chạm tay vào nó. Nó nằm ngay sát trái tim anh ấy. Ở đó, anh ấy cất lời với một tiếng thở dài gần như khiến hơi thở nghẹn lại, ở đó chính là bức chân dung, niềm an ủi duy nhất còn sót lại của tôi, thế mà các người lại muốn tước đoạt nó đi; hãy tin rằng đừng mong giật lấy nó khỏi tay tôi trừ khi đánh đổi bằng chính mạng sống này. Tin tớ đi, Eloisa ạ, chúng ta tốt nhất nên kín đáo và đành để anh ấy giữ lại bức chân dung ấy thôi. Rốt cuộc thì điều đó có quan trọng gì chứ? Sự bướng bỉnh ấy sẽ chính là hình phạt dành cho anh ấy.
Sau khi đã trút bỏ hết mọi gánh nặng và lòng mình được thanh thản, anh ấy tỏ ra bình tĩnh đến mức tớ đã liều lĩnh khơi chuyện về hoàn cảnh hiện tại của anh ấy. Tớ nhận ra rằng cả thời gian lẫn lý trí đều chẳng thể lay chuyển nổi lập trường của anh ấy, và anh ấy chỉ thu hẹp toàn bộ tham vọng của mình lại trong việc phó mặc cuộc đời để phụng sự Lãnh chúa B——. Tớ không thể không tán thành những dự định đáng trân trọng nhường ấy, vô cùng phù hợp với phẩm chất của anh ấy và rất đỗi xứng đáng với lòng biết ơn dành cho sự ân cần chẳng bao giờ cạn kiệt kia. Anh ấy bảo rằng cậu cũng có chung quan điểm ấy; thế nhưng ngài Wolmar thì vẫn im lặng. Một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tớ. Dựa trên cách hành xử kỳ lạ của chồng cậu cùng những dấu hiệu khác, tớ nghi ngờ rằng ông ấy đang ủ mưu một kế hoạch bí mật nào đó liên quan đến người bạn của chúng ta mà không chịu hé lộ. Cứ để ông ấy tự nhiên và hãy đặt trọn niềm tin vào sự kín đáo của ông ấy đi. Cách hành xử của ông ấy đã chứng minh rõ ràng rằng, nếu phỏng đoán của tớ là chính xác, thì ông ấy chẳng mưu tính điều gì khác ngoài những điều có lợi cho người mà ông ấy đã nhọc công chăm sóc đến mức phi thường.
Cậu đã miêu tả rất chuẩn xác vóc dáng và phong thái của anh ấy, điều đó chứng tỏ cậu đã quan sát anh ấy chăm chú hơn tớ tưởng tượng rất nhiều. Thế nhưng cậu có thấy rằng những nỗi lo âu kéo dài đã khiến gương mặt anh ấy trở nên biểu cảm hơn trước đây không? Bất chấp những gì cậu đã kể, tớ vẫn sợ rằng khi gặp lại, anh ấy sẽ bị vấy bẩn bởi thứ lịch sự giả tạo ấy, những điệu bộ bắt chước lố bịch mà người ta hiếm khi tránh khỏi việc nhiễm phải khi ở Paris, và trong chuỗi những chuyện vặt vãnh chiếm trọn một ngày nhàn rỗi, chúng được trưng ra một cách vô ích qua đủ mọi kiểu cách khác nhau. Dù là vì một vài tâm hồn chẳng tài nào chịu nổi thứ lớp vỏ bóng bẩy ấy, hay là vì gió biển đã thổi bay sạch sành sanh đi, tớ hoàn toàn chẳng tìm thấy ở anh ấy mảy may dấu vết nào của sự điệu bộ; và tất cả sự nhiệt thành mà anh ấy bày tỏ với tớ dường như xuất phát hoàn toàn từ tận đáy lòng. Anh ấy nói chuyện với tớ về người chồng tội nghiệp của mình; thế nhưng thay vì an ủi, anh ấy lại chọn cách cùng tớ than khóc và chưa một lần cố gắng thốt lên những lời hoa mỹ nào về chuyện đó. Anh ấy âu yếm con gái tớ, nhưng thay vì xuýt xoa khen ngợi như tớ, anh ấy lại chì trích tớ vì những thói hư tật xấu của con bé và, hệt như cậu, phàn nàn rằng tớ đã nuông chiều con quá đỗi; anh ấy can thiệp vào những bận tâm của tớ với một sự nhiệt tình lớn lao và hiếm khi nào chịu đứng về phía tớ trong bất kỳ chuyện gì. Hơn nữa, gió có thổi hỏng cả mắt tớ đi chăng nữa thì cũng đừng hòng mong anh ấy nghĩ đến chuyện kéo rèm lại; tớ có mệt rã rời khi đi từ phòng này sang phòng khác thì cũng chẳng đời nào anh ấy đủ gal-lăng để vươn bàn tay được che kín bởi vạt áo ra đỡ lấy tớ cả: chiếc quạt của tớ rơi xuống đất ngày hôm qua đến cả hơn một giây, thế mà anh ấy vẫn cứ thản nhiên ngồi tít ở cuối phòng chứ chẳng thèm chồm dậy như thể sắp lao vào đống lửa để nhặt nó lên. Buổi sáng, trước khi đến thăm tớ, anh ấy chưa một lần sai người sang hỏi thăm xem dạo này tớ thế nào. Khi chúng tớ đi dạo cùng nhau, anh ấy chẳng hề làm dáng kiểu đội chiếc mũ dính chặt vào đầu cốt để khoe cho thiên hạ biết rằng mình rành rẽ mốt thời thượng nhường nào. [52] Lúc ngồi vào bàn ăn, tớ thường xuyên hỏi xin hộp đựng thuốc hít của anh ấy, và anh ấy luôn đưa thẳng tận tay tớ chứ chẳng bao giờ đặt lên đĩa dâng lên như một quý ông lịch lãm; hoặc đúng hơn là giống một tên đầy tớ. Anh ấy chẳng quên chúc sức khỏe tớ ít nhất hai lần trong bữa tối, và tớ dám cá rằng nếu mùa đông này anh ấy vẫn ở lại với chúng ta, cậu sẽ còn thấy anh ấy ngồi quanh lò sưởi cùng nhà mình và sưởi ấm hệt như một gã trưởng giả già nua nữa cơ. Cậu cười đấy à, cô em họ; nhưng thử tìm cho tớ xem có gã công tử bột nào mới ở Paris về mà vẫn giữ được dáng vẻ nam tính như thế đi nào. Còn lại thì tớ nghĩ cậu phải thừa nhận rằng tay triết gia của chúng ta đã thay đổi theo chiều hướng tệ đi ở một điểm, đó là anh ấy để ý đến những người bắt chuyện với mình nhiều hơn trước chút ít, mà điều đó thì chẳng thể mang lại lợi ích gì cho cậu; dẫu vậy, tớ vẫn hy vọng rằng mình sẽ có thể xoa dịu và giúp anh ấy hòa hợp với phu nhân Belon. Còn về phần mình, tớ lại thấy anh ấy thay đổi theo chiều hướng tốt hơn, bởi vì anh ấy trầm tư hơn bao giờ hết. Này cậu, hãy chăm sóc anh ấy thật cẩn thận cho đến khi tớ tới nơi nhé. Anh ấy chính là kiểu đàn ông mà tớ hằng ao ước có được cái diễm phúc hành hạ suốt cả ngày trời.
Hãy thán phục sự kín đáo của tớ đi nào; cho đến giờ tớ vẫn chưa hề đả động gì đến món quà mà tớ gửi cho cậu, thứ vốn là vật đặt cọc cho một món quà khác sẽ đến trong tương lai. Nhưng cậu đã nhận được nó trước khi mở bức thư này ra rồi, và cậu thừa biết tớ tôn sùng nó đến nhường nào và vì sao lại như vậy; chính cậu, kẻ có lòng tham lúc nào cũng thấp thỏm không yên về món quà này, sẽ phải công nhận rằng tớ đã làm được nhiều hơn những gì đã hứa. À, sinh linh bé bỏng đáng yêu làm sao! Trong lúc cậu đang đọc những dòng này, con bé đã nằm gọn trong vòng tay cậu rồi; con bé hạnh phúc hơn cả mẹ nó; nhưng chỉ hai tháng nữa thôi tớ sẽ còn hạnh phúc hơn cả nó, bởi lúc ấy tớ sẽ cảm nhận trọn vẹn hơn niềm hạnh phúc của mình. Hỡi ôi cô em họ thân mến, chẳng phải cậu đã hoàn toàn chiếm hữu tớ rồi hay sao? Nơi nào có cậu và con gái tớ, thì phần hồn nào của tớ lại có thể thiếu vắng? Kìa con bé, đứa trẻ bé bỏng đáng yêu; hãy nhận lấy nó như con ruột của chính mình đi; tớ từ bỏ quyền làm mẹ; tớ trao nó vào tay cậu; tớ ủy thác toàn bộ quyền hạn của người mẹ sang cho cậu; hãy uốn nắn những thói hư tật xấu của tớ; hãy gánh vác trách nhiệm ấy thay tớ, thứ trách nhiệm mà tớ đã thực hiện chẳng mấy vừa ý cậu: từ nay về sau hãy coi như mẹ ruột của con bé, đứa sau này sẽ trở thành con dâu của cậu, và để khiến nó càng thêm phần thân thiết đối với tớ, hãy biến nó thành một Eloisa thứ hai nếu có thể. Khuôn mặt con bé đã sớm mang những nét giống hệt cậu rồi; còn về tính khí, tớ đoán rằng con bé sẽ trầm ngâm và suy tư; khi cậu đã sửa đổi được những tính ương ngạnh nhỏ nhặt mà tớ từng bị buộc tội là đã dung túng, cậu sẽ thấy con gái tớ bày đặt ra dáng vẻ y hệt cô em họ của tớ vậy; nhưng con bé sẽ hạnh phúc hơn Eloisa ở chỗ ít phải rơi nước mắt hơn và ít phải trải qua những cuộc đấu tranh giằng xé hơn. Cậu có biết rằng con bé không thể sống thiếu cậu M—— bé nhỏ của nó thêm được nữa, và đó cũng là một phần lý do khiến tớ gửi nó trở về không? Hôm qua tớ đã có một cuộc trò chuyện với con bé khiến lũ bạn được một phen cười đến chết khiếp. Đầu tiên, nó rời xa tớ mà chẳng mảy buồn thương tiếc chút nào, trong khi tớ đây lúc nào cũng khép nép làm kẻ hầu người hạ suốt cả ngày và chẳng bao giờ dám từ chối bất cứ thứ gì nó đòi hỏi; thế còn cậu, người khiến nó phải dè chừng và luôn đáp lại nó bằng một tiếng Không tới tận hai mươi lần một ngày; cậu, với tất cả sự xuất chúng đó, lại chính là người mẹ nhỏ thân yêu của nó, người mà nó vui vẻ đến thăm và những lời từ chối còn được nó yêu thích hơn cả đống quà cáp đẹp đẽ của tớ: khi tớ bảo rằng tớ sắp sửa gửi nó về với cậu, nó mừng rỡ đến phát cuồng như cậu có thể tưởng tượng được đấy; thế nhưng để trêu chọc cho nó bối rối, tớ bèn nói rằng đổi lại cậu sẽ gửi cậu M—— bé nhỏ đến thay chỗ nó, và điều đó thì chẳng khiến nó vừa lòng chút nào. Nó hoàn toàn ngớ người ra và hỏi tớ rằng tớ sẽ làm gì với cậu bé đó. Tớ bảo rằng tớ sẽ giữ cậu nhóc ấy cho riêng mình: thế là nó bắt đầu bĩu môi. Này Harriot, tớ hỏi, con không nhường cậu M—— bé nhỏ của con cho mẹ nhé? Không ạ, con bé đáp với giọng điệu có phần lạnh lùng. Không ư? Nhưng nếu mẹ cũng chẳng chịu nhường thì ai sẽ là người phân xử giữa hai chúng ta đây? Thưa mẹ, mẹ nhỏ của con sẽ phân xử. Thế thì mẹ sẽ là người được ưu tiên hơn rồi, vì con biết chắc mẹ nhỏ sẽ làm bất kỳ điều gì mẹ muốn cơ mà! Ồ, nhưng mẹ nhỏ sẽ chỉ làm những điều đúng đắn thôi! Và con nghĩ là mẹ lại đi muốn làm những điều sai trái chắc? Cô ranh con láu lỉnh bắt đầu mỉm cười. Nhưng rốt cuộc, tớ tiếp lời, vì lý do gì mà cô bé lại từ chối nhường cậu M—— bé nhỏ cho ta? Bởi vì cậu ấy không xứng với mẹ ạ. Và tại sao cậu ấy lại không xứng với ta? Lại một nụ cười ranh mãnh mang đầy ẩn ý hệt như lần trước. Nói thật cho mẹ biết nào, chẳng phải vì con nghĩ mẹ quá già so với cậu ấy hay sao? Không ạ, thưa mẹ, nhưng cậu ấy còn quá nhỏ đối với mẹ... Lời nói ấy lại phát ra từ miệng một đứa trẻ mới tròn bảy tuổi đầu...
Tớ tự mua vui cho mình bằng cách tiếp tục chọc tức con bé. Này bé Henriette yêu quý, tớ vừa nói vừa làm bộ nghiêm nghị, mẹ đảm bảo với con là cậu ấy cũng chẳng xứng với con đâu đấy. Tại sao lại thế hả mẹ? con bé kêu lên như thể vừa bị dọa cho hoảng hồn. Bởi vì cậu ấy quá xốc nổi đối với con. Ôi mẹ ơi, chỉ thế thôi á? Con sẽ dạy cho cậu ấy khôn ngoan lên. Nhưng lỡ không may cậu ấy lại khiến con trở nên ngớ ngẩn thì sao? Thế thì thưa mẹ, con sẽ giống mẹ ạ. Giống ta ư, cái đồ hỗn láo này? Vâng thưa mẹ, ngày nào mẹ chẳng bảo rằng mẹ yêu con đến mức ngớ ngẩn cơ mà. Thế thì con cũng sẽ yêu cậu ấy đến mức ngớ ngẩn, thế thôi ạ.
Tớ biết là cậu chẳng mảy may ưng thuận mấy lời tán gẫu đáng yêu này đâu, và chẳng mấy chốc cậu sẽ tìm ra cách để chấn chỉnh nó ngay thôi. Tớ cũng chẳng đời nào đứng ra bênh vực cho nó, dẫu phải thừa nhận rằng nó khiến tớ vô cùng thích thú; nhưng tớ chỉ nhắc đến để làm bằng chứng cho cậu thấy rằng con gái tớ đã sớm đem lòng yêu mến cậu M—— bé nhỏ của nó rồi, và nếu cậu nhóc ấy có kém nó hai tuổi đi chăng nữa thì con bé vẫn hoàn toàn xứng đáng với thứ quyền lực mà nó có thể đòi hỏi nhờ lợi thế lớn tuổi hơn của mình. Nhìn vào tấm gương của cậu và của chính tớ đem đối chiếu với người mẹ tội nghiệp của cậu, tớ cũng nhận ra rằng hễ nơi nào phụ nữ nắm quyền cai quản thì gia đình ấy lại càng được lèo lái bờm xóm tươm tất hơn. Tạm biệt người bạn thân mến; tạm biệt người bạn đồng hành không bao giờ thay lòng đổi dạ của tớ! Thời khắc ấy đang đến gần rồi, và vụ mùa thu hoạch nho năm nay sẽ chẳng thể thiếu vắng mặt tớ được đâu.
