Làm sao tôi có thể ngừng yêu anh, khi sự kính trọng của tôi dành cho anh mỗi ngày một tăng trưởng? Làm sao tôi có thể kìm nén tình cảm của mình, khi mà anh ngày càng trở nên xứng đáng hơn với sự quý mến của tôi? Không, anh yêu quý ạ, người bạn tuyệt vời của tôi; những gì chúng ta đã là đối với nhau trong những năm tháng tuổi trẻ, chúng ta vẫn sẽ tiếp tục mãi mãi; và nếu sự gắn bó lẫn nhau của chúng ta không còn tăng thêm nữa, ấy là vì nó đã đạt đến mức không thể tăng hơn được nữa. Tất cả sự khác biệt chỉ là, khi ấy tôi yêu anh như một người anh trai, và giờ đây tôi yêu anh như một đứa con; bởi vì dẫu cả hai chúng tôi đều ít tuổi hơn anh, và thậm chí từng là học trò của anh, giờ đây tôi phần nào coi anh như thuộc về chúng tôi. Trong việc dạy chúng tôi biết suy ngẫm, anh đã học được nơi chúng tôi sự nhạy cảm; và mặc cho nhà triết học người Anh của anh có nói gì đi nữa, sự giáo dục này quý giá hơn giáo dục kia rất nhiều; nếu lý trí cấu thành nên con người, thì chính sự nhạy cảm mới dẫn dắt con người ấy.

Anh có muốn biết vì sao tôi lại thay đổi cách đối xử với anh không? Xin hãy tin tôi, điều đó không phải vì trái tim tôi nay đã khác xưa; mà là vì hoàn cảnh của anh đã đổi thay. Tôi từng ủng hộ niềm đam mê của anh, khi mà vẫn còn dù chỉ một tia hy vọng; nhưng từ khi anh cứ cố chấp tiếp tục khao khát có được Eloisa, để rồi chỉ có thể làm cho cô ấy bất hạnh, việc hùa theo những kỳ vọng của anh chẳng khác nào làm hại anh. Thậm chí tôi thà làm gia tăng sự bất mãn của anh, từ đó khiến anh bớt đáng nhận được sự cảm thương của tôi hơn. Khi hạnh phúc của cả hai trở thành điều bất khả thi, tất cả những gì còn lại đối với một kẻ si tình tuyệt vọng, chính là hy sinh hạnh phúc của bản thân cho hạnh phúc của người mình yêu.

Điều này, người bạn quảng đại của tôi, anh đã thực hiện qua sự hy sinh đau đớn nhất từng có; nhưng bằng cách từ bỏ Eloisa, anh sẽ mua lấy sự bình yên cho cô ấy, dẫu phải đánh đổi bằng chính sự bình yên của mình.

Tôi hầu như không dám nhắc lại với anh những ý nghĩ đã hiện lên trong đầu tôi về vấn đề này; nhưng chúng chứa đầy sự an ủi, và điều đó đã cho tôi sự can đảm. Trước hết, tôi tin rằng tình yêu chân chính cũng giống như đức hạnh, có một ưu điểm là nó luôn được đền đáp bằng mọi sự hy sinh mà chúng ta dành cho nó, và rằng chúng ta phần nào tận hưởng những sự từ bỏ mà ta tự áp đặt lên chính mình, ngay trong chính ý nghĩ về những gì chúng ta phải đánh đổi, cùng những động cơ đã thúc đẩy chúng ta. Anh sẽ nhận ra rằng tình yêu của anh dành cho Eloisa tỉ lệ thuận với phẩm giá của cô ấy; và điều đó sẽ làm tăng thêm hạnh phúc của anh. Sự vị tha tinh tế biết cách gặt hái lợi ích từ một đức hạnh đầy đau đớn, sẽ hòa quyện nét quyến rũ của nó với nét quyến rũ của tình yêu. Anh sẽ tự nhủ rằng: tôi biết cách yêu, với một niềm vui bền bỉ và tinh tế hơn cả niềm vui do sự chiếm hữu mang lại. Điều sau vốn làm mòn mỏi tình báo thông qua sự thụ hưởng liên tục; nhưng điều trước lại giương buồm vĩnh viễn; và anh vẫn sẽ tận hưởng nó ngay cả khi anh thôi yêu.

Hơn nữa, nếu những gì anh và Eloisa từng nói với tôi nhiều lần là sự thật — rằng tình yêu là cảm giác ngọt ngào nhất có thể xâm chiếm trái tim con người — thì bất cứ điều gì kéo dài và neo giữ nó, dẫu phải đánh đổi bằng ngàn nỗi phiền muộn, vẫn là một hồng ân. Nếu tình yêu là một khát khao được nuôi dưỡng bởi những trở ngại, như anh vẫn hằng nói, thì nó không bao giờ nên được thỏa mãn; thà duy trì nó bằng mọi giá còn hơn để nó lụi tàn trong sự thỏa mãn. Tôi thừa nhận rằng niềm đam mê của anh đã chịu đựng được thử thách của sự chiếm hữu, của thời gian, của sự biệt ly, và của mọi thứ hiểm nguy; nó đã chinh phục mọi trở ngại, ngoại trừ trở ngại lớn nhất trong tất cả: đó là việc không còn gì để chinh phục nữa, và chỉ còn biết tự nuôi sống bản thân bằng chính nó. Thế gian chưa từng chứng kiến niềm đam mê nào vượt qua được thử thách này; vậy căn cứ vào đâu mà anh lại hy vọng rằng tình yêu của mình có thể trụ vững? Thời gian — thứ vốn có thể kết hợp sự chán ngường của việc chiếm hữu lâu dài với sự tiến triển của tuổi tác và sự phai tàn của nhan sắc — dường như qua sự chia cắt của anh và cô ấy, đã trở nên bất động và đứng yên vì lợi ích của anh; hai người sẽ mãi mãi ở trong độ tuổi viên mãn nhất; anh sẽ không ngừng nhìn thấy cô ấy y như lúc anh ngắm nhìn cô ấy trong buổi tiễn đưa, và trái tim anh chị, gắn kết chặt chẽ cho đến tận nấm mồ, sẽ kéo dài tuổi trẻ và tình yêu của anh bằng một ảo ảnh đầy mê hoặc.

Giả sử anh chưa từng có được hạnh phúc, anh hẳn đã bị dằn vặt bởi những nỗi bất an không thể vượt qua; trái tim anh hẳn đã thổn thức khát khao một niềm hạnh phúc mà anh hoàn toàn xứng đáng; trí tưởng tượng nồng nhiệt của anh hẳn sẽ không ngừng đòi hỏi những thứ mà anh chưa thể với tới. Nhưng tình yêu không có niềm vui nào mà anh chưa từng nếm trải; và để viết được như anh, anh đã vắt kiệt những niềm vui của cả một đời người chỉ trong vỏn vẹn một năm. Hãy nhớ lại bức thư đầy say đắm mà anh đã viết sau một cuộc gặp gỡ liều lĩnh. Tôi đọc nó với một niềm xúc động chưa từng có trước đây; nó không mang dấu vết của trạng thái bền vững nơi một trái tim thực sự dịu dàng, mà tràn ngập cơn mê sảng tột cùng của một tâm trí bừng cháy vì đam mê và ngây ngất trong hoan lạc. Chính anh cũng có thể đánh giá rằng những sự thăng hoa như thế không thể trải qua lần thứ hai trong đời này, và rằng cái chết lẽ ra phải tiếp nối ngay lập tức. Hỡi người bạn của tôi, đó chính là đỉnh cao của mọi thứ, và dù tình yêu hay vận mệnh có làm gì cho anh đi nữa, thì niềm đam mê cùng hạnh phúc của anh cũng buộc phải suy tàn. Khoảnh khắc ấy đồng thời cũng là khởi đầu cho sự bất hạnh của anh, và Eloisa đã bị tước khỏi tay anh vào đúng thời điểm cô ấy không thể khơi gợi thêm bất kỳ cảm giác mới lạ nào nữa — như thể số mệnh muốn bảo vệ niềm đam mê của anh khỏi sự cạn kiệt, và để lại trong ký ức về những hoan lạc đã qua một niềm ngọt ngào lớn hơn tất cả những gì anh có thể tận hưởng lúc này.

Vậy nên, hãy tự an ủi bản thân vì việc đánh mất một hồng ân vốn dĩ chắc chắn sẽ tuột khỏi tay anh, và hơn nữa, nó sẽ tước đi của anh thứ mà anh hiện đang nắm giữ. Hạnh phúc và tình yêu lẽ ra đã vụt tan biến cùng một lúc; ít ra anh vẫn giữ được niềm đam mê ấy, và chúng ta không phải là không có niềm vui chừng nào chúng ta còn tiếp tục yêu. Ý nghĩ về một mối tình đã lụi tàn còn đáng sợ hơn đối với một trái tim đa cảm so với một ngọn lửa đầy bất hạnh; và việc cảm thấy chán ngường những gì mình đang có còn tồi tệ hơn gấp trăm lần so với việc tiếc nuối những gì đã mất.

Nếu những lời trách móc mà người em họ đau khổ của tôi dành cho anh nhân cái chết của thân mẫu cô ấy là có cơ sở, tôi thừa nhận rằng ký ức tàn nhẫn ấy sẽ làm vấy bẩn ký ức về tình yêu của anh — thứ vốn dĩ phải bị chôn vùi vĩnh viễn bởi một ý niệm bi thảm nhường ấy; nhưng xin đừng tin vào nỗi đau buồn của cô ấy; nó đang đánh lừa cô ấy; hay đúng hơn, nguyên nhân mà cô ấy gán cho nỗi sầu muộn của mình chỉ là một cái cớ để biện minh cho mức độ quá đà của nó. Tâm hồn mong manh của cô ấy luôn sợ rằng sự đau khổ của bản thân chưa đủ sâu sắc, và cô ấy cảm thấy một niềm vui kỳ lạ khi được bồi đắp thêm cay đắng vào nỗi khốnốn của mình; nhưng chắc chắn cô ấy đang tự lừa dối, cô ấy không hề chân thật.

Anh có nghĩ rằng cô ấy có thể gánh chịu nổi sự cắn rứt lương tâm khủng khiếp nếu cô ấy thực sự tin rằng mình đã rút ngắn tuổi thọ của mẹ cô ấy không? Không, không đâu anh bạn của tôi, khi ấy cô ấy sẽ chẳng còn khóc lóc nữa, mà đã chìm sâu cùng mẹ xuống mồ rồi. Căn bệnh của Nam tước phu nhân D’Etange vốn ai cũng rõ; đó là chứng cổ chướng màng ngoài tim, một căn bệnh vô phương cứu chữa, và người ta đã tuyệt vọng về sự sống của bà ngay cả trước khi bà phát hiện ra mối quan hệ thư từ giữa hai người. Tôi thừa nhận điều đó đã khiến bà vô cùng đau đớn, nhưng bà có được những niềm an ủi lớn lao. Thật là an ủi biết bao cho người mẹ dịu dàng ấy khi được chứng kiến, trong lúc bà than thở về lỗi lầm của con gái mình, rằng lỗi lầm ấy đã được bù đắp bằng biết bao đức hạnh, và buộc phải thán phục phẩm giá cao đẹp của tâm hồn con bé trong lúc bà ngậm ngùi trước sự yếu đuối của bản chất con người! Thật đẹp đẽ làm sao khi nhận ra con bé yêu thương bà biết bao! Một sự tận tụy không mệt mỏi biết nhường nào! Một nỗi quan tâm tột cùng liên miên! Nỗi đau đớn vì đã làm tổn thương mẹ! Sự hối hận, nước mắt, những cái ôm ấp đầy xúc động, và sự nhạy cảm không phút ngơi nghỉ! Trong ánh mắt của người con gái, người ta thấy rõ mọi nỗi thống khổ của người mẹ; chính cô là người phục vụ mẹ ban ngày và thức canh bên giường mẹ ban đêm; chính từ đôi bàn tay cô mà bà nhận được mọi sự chăm sóc: anh hẳn sẽ tưởng cô là một Eloisa nào khác chứ không phải cô ấy, bởi sự mong manh vốn có đã biến mất, cô trở nên mạnh mẽ và cứng cáp, những việc làm đau đớn nhất chẳng hề gây chút mệt mỏi, và sự bất khuất trong tâm hồn cô dường như đã tạo ra cho cô một thể xác mới. Cô làm tất cả mọi thứ nhưng dường như chẳng bận bịu gì; cô có mặt ở khắp nơi nhưng hiếm khi rời xa mẹ; cô quỳ liên tục bên chiếc giường, áp môi lên bàn tay mẹ, than khóc cho cơn bệnh của mẹ lẫn những bất hạnh của chính mình, rồi nhập chung hai nỗi đau ấy làm một để khoét sâu thêm nỗi sầu khổ của bản thân. Tôi chưa từng thấy bất kỳ ai bước vào phòng của dì tôi trong những ngày cuối đời mà không khỏi xúc động đến rơi nước mắt trước cảnh tượng vô cùng đau đớn ấy — chứng kiến hai trái tim xích lại gần nhau hơn nữa vào đúng khoảnh khắc họ sắp bị xé rời. Người ta thấy rõ rằng nỗi thống khổ duy nhất của họ chính là sự chia ly, và việc sống hay chết đối với cả hai đã chẳng còn quan trọng nữa, miễn là họ có thể ở lại cùng nhau hoặc cùng nhau ra đi.

Hoàn toàn không đồng tình với những ý nghĩ u ám của Eloisa, anh hãy tin chắc rằng mọi điều có thể hy vọng từ sự trợ giúp và an ủi của con người đều đã hội tụ ở phía cô ấy để làm chậm lại tiến triển căn bệnh của mẹ, và rằng sự dịu dàng cùng lòng chăm sóc của cô chắc chắn đã giữ bà ở lại với chúng ta lâu hơn khoảng thời gian bà có thể sống. Chính dì tôi đã kể với tôi hàng trăm lần rằng những ngày cuối đời là những ngày ngọt ngào nhất trong cuộc đời bà, và hạnh phúc của con gái là điều duy nhất còn thiếu để trọn vẹn niềm hạnh phúc của chính bà.

Nếu bắt buộc phải cho rằng nỗi đau buồn đã góp phần đẩy nhanh sự ra đi của bà, thì chắc chắn nó xuất phát từ một nguồn cơn khác. Phải quy trách nhiệm ấy cho người chồng của bà. Vốn có bản tính lăng nhăng, ông đã phung phí ngọn lửa tuổi trẻ của mình vào vô số đối tượng kém hấp dẫn hơn người vợ đức hạnh rất nhiều; và khi tuổi già đưa ông quay trở lại bên bà, ông lại đối xử với bà bằng sự nghiêm khắc lạnh lùng mà những người chồng phản bội thường dùng để tô vẽ thêm cho lỗi lầm của mình. Người em họ tội nghiệp của tôi đã phải gánh chịu những hậu quả ấy. Sự kiêu hãnh về dòng dõi quý tộc cùng bản tính thô ráp không gì có thể làm mềm mỏng đã gây ra những bất hạnh cho cả anh và cô ấy. Người mẹ — người luôn quý mến anh và đã phát hiện ra tình yêu của Eloisa khi nó đã quá mãnh liệt không thể dập tắt — từ lâu đã âm thầm đau khổ vì bất hạnh không thể khuất phục nổi ý nguyện của con gái lẫn sự cố chấp của người chồng, và vì bản thân lại là nguyên nhân đầu tiên gây ra một nỗi lầm mà bà không tài nào khắc phục được. Khi những bức thư của anh bất ngờ rơi vào tay bà, và bà nhận ra anh đã lạm dụng lòng tin của bà đến mức độ nào, bà đã sợ rằng mình sẽ mất tất cả khi cố gắng cứu vãn tất cả, và đánh cược cả sinh mạng của đứa con khi mưu cầu danh dự cho nó. Bà đã vài lần dò ý chồng nhưng không thành công. Bà nhiều lần quyết định phó mặc hoàn toàn niềm tin nơi ông và cho ông thấy rõ toàn bộ bổn phận của mình; nhưng bà luôn bị kìm hãm bởi sự rụt rè. Bà chần chừ khi mọi thứ vẫn còn trong tầm tay, và khi bà muốn thốt lên thì đã chẳng còn đủ sức lực; sức tàn lực kiệt, bà mang theo bí mật định mệnh ấy xuống mồ, và tôi — người biết rõ sự khắc nghiệt này mà chẳng hề hay biết nó có thể được xoa dịu đến mức nào bởi tình cảm ruột thịt — cảm thấy yên lòng, miễn là tính mạng của Eloisa không gặp nguy hiểm.

Cô ấy biết rõ tất cả những điều này; nhưng anh sẽ hỏi rằng tôi nghĩ thế nào về vẻ ngoài hối hận của cô ấy chứ? Để trả lời, tôi phải nói với anh rằng Tình yêu vốn chân thành hơn cô ấy. Chìm ngập trong nỗi đau buồn vì mất mẹ, cô ấy lẽ ra rất muốn quên anh đi, thế nhưng dẫu trái ý mình, Tình yêu vẫn khuấy động lương tâm cô ấy nhằm đưa anh trở lại với ký ức. Tình yêu muốn những giọt nước mắt của cô phải gắn liền với đối tượng của niềm đam mê, nhưng vì không dám trực tiếp nghĩ về anh, cô đã bị tình yêu đánh lừa dưới chiếc mặt nạ của sự ăn năn: cứ thế, tình yêu đánh lừa cô một cách khéo léo đến mức hắn thà làm gia tăng những đau khổ của cô còn hơn là trục xuất anh khỏi tâm trí cô. Trái tim anh có lẽ mù mờ trước những mưu mẹo như thế, nhưng chúng hoàn toàn tự nhiên; bởi dẫu cho niềm đam mê của hai người có cùng mức độ, thì bản chất của nó trong mỗi người lại vô cùng khác biệt. Tình yêu của anh nồng nhiệt và bạo liệt, còn tình yêu của cô dịu dàng và đằm thắm; cảm xúc của anh trào ra với sự mãnh liệt, còn cảm xúc của cô lại quay ngược vào trong, xuyên thủng và làm tơi tả tận cõi lòng sâu thẳm nhất. Tình yêu tiếp lửa và nâng đỡ trái tim anh, trong khi trái tim cô lại bị đè nặng và suy sụp bởi sức nặng của chính nó, mọi mạch nguồn đều chùng xuống, sức lực đã cạn, sự can đảm đã lụi tàn, và đức hạnh đã đánh mất đi sức mạnh. Tuy nhiên, những năng lực anh dũng của cô không hề bị tiêu diệt mà chỉ tạm thời ngưng trệ: một biến cố chớp nhoáng có thể khôi phục lại sinh lực của chúng hoặc xóa sổ hoàn toàn sự tồn tại của chúng. Thêm một bước nữa trên con đường u ám này là cô ấy sẽ lụi tàn; nhưng nếu tâm hồn vô song của cô ấy tự vực dậy được, cô ấy sẽ trở nên vĩ đại hơn, kiên cường hơn, đức hạnh hơn bao giờ hết, và sẽ chẳng còn mối nguy hiểm nào về việc tái phát nữa. Vậy nên, hãy học cách tôn kính đối tượng tình yêu của anh trong hoàn cảnh nguy hiểm này. Bất cứ điều gì xuất phát từ anh, dù là chống lại chính anh, vào lúc này cũng sẽ mang lại kết quả chí mạng. Nếu anh nhất quyết đeo bám, chiến thắng của anh sẽ là chắc chắn, nhưng anh sẽ không bao giờ còn sở hữu được Eloisa như trước nữa.