Định mệnh đã an bài, bạn thân mến ạ, rằng trong mọi hoàn cảnh, bạn phải là người bảo vệ tôi khỏi chính bản thân mình; và sau khi đã giải cứu tôi khỏi những cạm bẫy do tình cảm giăng ra, giờ đây bạn lại phải cứu vớt tôi khỏi những chiếc lưới mà lý trí đang bày ra để tóm lấy tôi. Trải qua bao lần lầm lỡ cay đắng, tôi đã học được cách cảnh giác với những sai lầm chẳng kém gì với những đam mê của mình, vốn thường là nguyên nhân dẫn đến chúng. Tại sao thuở trước tôi không luôn luôn cẩn trọng như vậy nhỉ? Giá như trong quá khứ, tôi ít dựa dẫm hơn vào ánh sáng từ sự hiểu biết của chính mình, thì tôi đã có ít lý do hơn để phải đỏ mặt vì những tình cảm của bản thân.

Đừng vội hoảng hốt trước lời mở đầu này. Tôi sẽ chẳng còn xứng đáng với tình bạn của bạn nếu tôi vẫn phải tiếp tục tham vấn bạn về những đề tài ảm đạm. Tội lỗi vốn dĩ là một kẻ xa lạ đối với trái tim tôi, và tôi dám tin rằng giờ đây nó còn rời xa tôi hơn bao giờ hết. Vì vậy, Clara, hãy kiên nhẫn lắng nghe tôi, và hãy tin rằng tôi sẽ không bao giờ cần đến lời khuyên của bạn trong những khó khăn mà chỉ có danh dự mới có thể giải quyết được.

Trong suốt sáu năm qua mà tôi sống cùng ông Wolmar trong sự hòa hợp tuyệt vời nhất có thể tồn tại giữa một cặp vợ chồng, bạn cũng biết rằng ông chưa bao giờ nói với tôi về gia đình hay về bản thân ông. Và vì tôi đã đón nhận ông từ một người cha vừa quan tâm đến hạnh phúc của con gái vừa coi trọng danh dự gia đình, tôi chưa bao giờ tỏ ra sốt sắng muốn biết về những chuyện riêng tư của ông nhiều hơn những gì ông thấy phù hợp để chia sẻ. Cảm thấy mãn nguyện vì đã mang ơn ông về danh dự, sự bình yên, lý trí của tôi, những đứa con của tôi, cùng tất cả những gì có thể khiến tôi đáng trân trọng trong chính mắt mình, bên cạnh cả sinh mệnh của người đã sinh ra tôi, tôi đinh ninh rằng những chi tiết về ông mà tôi chưa từng biết tới sẽ không hề phủ nhận những gì tôi đã biết về ông; và tôi chẳng cần phải biết thêm điều gì nữa để có thể yêu thương, kính trọng và tôn vinh ông hết mức có thể.

Sáng nay lúc ăn sáng, ông đề nghị chúng tôi đi dạo một lát trước khi trời nắng gắt; rồi với cái cớ là không muốn đi qua những vùng quê trong trang phục buồng ngủ buổi sáng như ông nói, ông dẫn chúng tôi vào rừng, và đi thẳng đến cái khu rừng nơi mọi bất hạnh trong đời tôi bắt đầu. Khi đến gần chốn định mệnh ấy, tôi cảm thấy tim đập loạn nhịp và đã từ chối bước vào nếu lòng hưng phấn không kìm chế tôi lại, và nếu ký ức về một câu nói thốt ra cách đây không lâu ở chốn thiên thai không khiến tôi khiếp sợ những sự suy diễn có thể gán cho một lời từ chối như vậy. Tôi không biết vị triết gia có điềm tĩnh hơn không; nhưng một lúc sau, khi tình cờ đưa mắt nhìn ông, tôi nhận thấy sắc mặt ông tái nhợt và đổi khác, và tôi không sao diễn tả được sự bất an mà điều đó mang lại cho tôi.

Vừa bước vào rừng, tôi nhận ra chồng mình liếc nhìn về phía tôi và mỉm cười. Ông ngồi xuống giữa chúng tôi, và sau một thoáng im lặng, nắm lấy tay cả hai chúng tôi, ông nói: Các con yêu quý của ta, ta bắt đầu nhận ra rằng những kế hoạch của mình sẽ không vô ích, và ba chúng ta có thể được gắn kết bằng một sự gắn bó lâu dài, đủ sức thúc đẩy lợi ích chung của chúng ta và mang lại cho ta chút niềm an ủi để xoa dịu những nhọc nhằn của tuổi già đang đến gần; nhưng ta hiểu rõ hai con hơn các con hiểu ta; thật công bằng khi san sẻ mọi thứ cho nhau, và dẫu ta chẳng có điều gì quá thú vị để thổ lộ, thì vì các con chẳng hề giấu giếm ta điều gì, ta cũng sẽ không giấu giếm các con bất cứ điều gì.

Rồi ông hé lộ cho chúng tôi biết về thân thế của mình, điều mà cho đến lúc ấy chưa một ai ngoài cha tôi hay biết. Khi biết được chuyện đó, bạn hãy tưởng tượng xem một người đàn ông phải làm chủ bản thân đến mức độ kiềm chế và ôn hòa nhường nào mới có thể giấu kín một bí mật như thế suốt sáu năm trời với vợ mình; nhưng đối với ông, việc giữ kín một bí mật chẳng có gì là đau khổ cả, và ông coi nhẹ nó đến mức chẳng cần phải tốn chút sức lực to tát nào để che giấu nó.

Ông nói: Ta sẽ không làm mất thời gian của các em để kể lể những thăng trầm trong đời ta đâu. Việc các em hiểu rõ tính cách của ta quan trọng hơn là nắm bắt những cuộc phiêu lưu của ta. Những điều trước có bản chất giản dị giống như điều sau, và khi các em đã biết ta là người thế nào, các em sẽ dễ dàng hình dung ra những gì ta từng có khả năng làm được. Tâm trí ta tự vốn dĩ đã bình thản, và tình cảm của ta thì ôn hòa. Ta là một trong số những người đàn ông mà thiên hạ tưởng rằng họ đang trách cứ khi gọi là vô cảm; nghĩa là, khi họ quở trách những con người không có lấy một niềm đam mê nào có thể thúc đẩy họ chệch khỏi quỹ đạo đích thực của bản chất con người. Vốn dĩ ít nhạy cảm trước niềm vui hay nỗi buồn, ta chỉ thu nhận những ấn tượng mờ nhạt từ những tình cảm nhân ái tốt đẹp vốn biến tình cảm của kẻ khác thành của chính mình. Nếu ta cảm thấy bất an khi chứng kiến người tốt hoạn nạn, thì lòng trắc ẩn của ta động lòng là có lý do, bởi vì khi thấy kẻ ác chịu khổ đau, ta chẳng hề dành cho chúng chút thương hại nào. Động lực hoạt động duy nhất của ta là tình yêu tự nhiên dành cho trật tự, và sự trùng hợp giữa những biến cố của số phận với cách hành xử của con người khi kết hợp hoàn hảo với nhau làm ta vô cùng thích thú, y như sự đối xứng tuyệt mỹ trong một bức tranh, hay một vở kịch được biểu diễn xuất sắc trên sân khấu. Nếu ta có một niềm đam mê chi phối nào, thì đó chính là sự quan sát: ta thích thấu hiểu cõi lòng nhân thế. Vì tâm trí ta hiếm khi lừa dối ta, vì ta quan sát với một tâm thế vị tha, điềm tĩnh, và vì ta đã tích lũy được sự nhạy bén qua năm tháng trải nghiệm, nên ta hiếm khi phán đoán sai lầm; thế nên lợi thế này chính là phần thưởng duy nhất mà lòng tự ái nhận được từ những nghiên cứu không ngừng nghỉ của ta: bởi vì ta không ham mê việc đóng một vai diễn, mà chỉ thích quan sát kẻ khác diễn trọn vai của họ. Xã hội làm ta thú vị vì mục đích chiêm nghiệm, chứ không phải vì ta là một thành phần trong đó. Giá mà ta có thể thay đổi bản chất tồn tại của mình để trở thành một con mắt sống, ta sẽ sẵn sàng đánh đổi ngay lập tức. Thế nên sự dửng dưng của ta đối với nhân loại không hề khiến ta trở thành một kẻ độc lập tách rời với họ; dẫu chẳng tha thiết được người ta chú ý, ta vẫn muốn nhìn ngắm họ, và dẫu họ chẳng ruột thịt thân thương gì, họ vẫn là điều cần thiết đối với ta.

Hai dạng nhân vật đầu tiên trong xã hội mà ta có cơ hội quan sát chính là những kẻ bề tôi nơi triều đình và đám gia nhân; hai tầng lớp người trông có vẻ khác biệt nhiều hơn là thực tế, nhưng lại quá đỗi tầm thường chẳng đáng để tâm và vô cùng dễ thấu tháo, đến mức ta đã thấy chán ngấy ngay từ cái nhìn đầu tiên. Khi rời khỏi triều đình, nơi mọi thứ đều phơi bày rành rành ngay trước mắt, ta đã tự bảo vệ mình khỏi hiểm nguy đang rình rập mà chẳng hề hay biết, một hiểm nguy mà lẽ ra ta đã chẳng thể thoát khỏi. Ta đổi tên, và với mong muốn được làm quen với giới quân nhân, ta xin gia nhập quân ngũ của một vương công ngoại quốc; chính tại nơi đó, ta đã có diễm phúc được giúp đỡ cha của em, người lúc bấy giờ đang bị nỗi tuyệt vọng vì lỡ tay giết chết người bạn thân thúc đẩy nên đã lao mình vào hiểm nguy một cách liều lĩnh và trái với bổn phận. Trái tim đầy lòng biết ơn và dễ xúc động của một sĩ quan quả cảm khi ấy bắt đầu mang lại cho ta cái nhìn tốt đẹp hơn về bản chất con người. Ông ấy gắn bó với ta bằng thứ tình bạn đầy nhiệt thành mà ta không tài nào từ chối được, và kể từ dạo đó, chúng ta đã tạo dựng những mối thâm giao ngày càng trở nên sâu sắc hơn. Ta khám phá ra rằng, trong trạng thái tâm lý mới mẻ này của mình, lợi ích không phải lúc nào cũng là động lực duy nhất chi phối hành vi con người như ta từng lầm tưởng, và rằng giữa vô vàn định kiến đi ngược lại với đức hạnh, vẫn tồn tại những định kiến phò trợ cho nó. Ta nhận thấy rằng tính cách chung của nhân loại được xây dựng dựa trên một thứ lòng tự ái vốn dĩ trung lập, có thể tốt hoặc xấu tùy thuộc vào những biến cố nhào nặn nên nó, vốn phụ thuộc vào phong tục, luật pháp, địa vị, tài sản và mọi hoàn cảnh gắn liền với chính trị nhân văn. Thế nên ta cứ thả lỏng khuynh hướng của mình, và dường như khinh miệt những khái niệm phù phiếm về thân phận ở đời, ta lần lượt tự xô đẩy mình vào mọi hoàn cảnh sống khác nhau, những tình huống có thể giúp ta so sánh chúng với nhau và thấu hiểu cái này qua cái kia. Ta đã nhận ra, đúng như em từng quan sát trong một bức thư của mình — ông nói với St. Preux — rằng chúng ta chẳng thấy gì nếu cứ thỏa mãn với việc đứng nhìn, rằng bản thân chúng ta phải hành động mới có thể phán xét hành động của người khác, và ta đã biến mình thành một diễn giả để có đủ tư cách làm khán giả. Chúng ta luôn có thể tự hạ thấp bản thân một cách dễ dàng; và ta đã nhẫn nhục dấn thân vào muôn vàn hoàn cảnh mà chưa từng có một kẻ nào ở địa vị của ta lại hạ mình bước chân vào. Ta thậm chí đã trở thành một kẻ làm nông, và khi Eloisa chọn ta làm người làm vườn cho nàng, nàng đã không thấy ta là một kẻ non tay trong công việc như nàng có thể tưởng tượng.

Bên cạnh việc thấu triệt tường tận về nhân thế — điều mà triết học lười biếng chỉ chạm đến được bề nổi — ta còn tìm thấy một lợi ích khác mà ta chưa từng mong đợi. Đó chính là cơ hội mà nó mang lại cho ta để trau chuốt, thông qua một cuộc đời năng động, tình yêu dành cho trật tự vốn xuất phát từ bản năng tự nhiên của ta, đồng thời khơi gợi lại niềm say mê mới mẻ đối với đức hạnh thông qua niềm vui khi được góp phần bồi đắp cho nó. Tâm tình ấy khiến ta bớt vẩn vơ suy diễn hơn, kéo ta gắn kết đôi chút với chính mình hơn, và như một hệ quả tất yếu của tiến trình này, ta nhận ra rằng mình chỉ có một mình. Sự cô độc, vốn luôn là nỗi chán ngắt đối với ta, bỗng trở nên đáng sợ, và ta chẳng thể hy vọng trốn tránh nó lâu dài. Dẫu ta không hề trở nên ít điềm tĩnh hơn, ta lại cảm thấy sự thiếu vắng của những mối dây liên kết; ý niệm về sự tàn lụi mà không có lấy một ai bên cạnh an ủi đã dằn vặt ta từ trước, và lần đầu tiên trong đời, ta nếm trải cảm giác u sầu cùng sự bất an. Ta thổ lộ những nỗi niềm trăn trở của mình với Nam tước D’Etange. Ông ấy bảo: Cậu không được phép cứ mãi làm một kẻ độc thân già nua đâu. Chính bản thân tôi, sau khi sống độc lập cứ như thể đang trong một cuộc hôn nhân, cũng nhận ra rằng mình có khát khao quay trở lại với những bổn phận của một người chồng và một người cha, và tôi sắp sửa lui về nghỉ ngơi giữa lòng gia đình mình. Mọi chuyện tùy thuộc vào việc cậu có muốn biến gia đình tôi thành gia đình của chính cậu hay không, và khỏa lấp vào chỗ trống của đứa con trai mà tôi đã mất. Tôi chỉ có một cô con gái độc nhất để gả chồng: nó không phải không có đức tính; nó là một người có tâm hồn nhạy cảm, và tình yêu dành cho bổn phận khiến nó yêu mến mọi thứ liên quan đến điều đó. Nó không phải là một mỹ nhân, cũng chẳng phải thần đồng uyên bác; nhưng hãy đến và nhìn ngắm nó đi, và hãy tin tôi rằng nếu nó không làm cậu rung động, sẽ chẳng có người phụ nữ nào trên đời này có thể để lại ấn tượng trong lòng cậu nữa đâu. Ta đã đến, ta đã nhìn thấy em, hỡi Eloisa, và ta nhận ra rằng cha em đã nói về em một cách vô cùng khiêm nhường. Những xúc cảm dạt dào, những giọt nước mắt hạnh phúc mà em rơi khi ôm chầm lấy ông ấy đã mang lại cho ta cảm xúc đầu tiên, hay đúng hơn là cảm xúc duy nhất mà ta từng trải qua trong đời. Dẫu ấn tượng ấy có mong manh đi chăng nữa, thì đó cũng là điều duy nhất ta cảm nhận được, và cảm giác của chúng ta chỉ trở nên mãnh liệt khi tương xứng với những thứ đối lập với chúng. Ba năm xa cách không hề làm thay đổi khuynh hướng trong ta. Ta hoàn toàn không xa lạ với tình trạng tâm lý của em vào lúc ta quay trở lại, và nhân dịp này, ta phải đáp lại em bằng một lời thú nhận từng khiến em phải trả giá quá đắt.

Hỡi Clara thân mến của tôi, bạn hãy thử hình dung xem tôi đã ngạc nhiên đến mức độ nào khi hay tin toàn bộ những bí mật của tôi đã bị bại lộ trước mặt ông ấy từ trước khi chúng tôi kết hôn, và rằng ông ấy đã cưới tôi dẫu biết rõ tôi đã thuộc về người khác.

Ông Wolmar tiếp lời: Hành vi này là không thể tha thứ. Ta đã phạm luật lệ về sự tế nhị; ta đã phạm tội với sự thận trọng; ta đã phơi bày danh dự của em và của chính ta; lẽ ra ta phải e sợ việc đẩy em và bản thân vào những tai họa không thể vãn hồi; nhưng ta yêu em, và ta chẳng yêu ai ngoài em nữa. Mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa đối với ta. Làm sao có thể kìm hãm một nỗi đam mê, dù cho nó có yếu ớt đến đâu chăng nữa, khi nó chẳng hề có lấy một thế lực nào đối trọng lại. Đó chính là bất lợi của những tâm hồn điềm tĩnh và không vẩn đục. Mọi thứ đều xuôi chèo mát mái chừng nào sự vô cảm bảo vệ họ khỏi những cám dỗ; nhưng nếu một khi có thứ gì đó vô tình chạm đến họ, họ sẽ gục ngã ngay khoảnh khắc bị tấn công, và lý trí — kẻ vẫn thống trị khi độc quyền một cõi — lại chẳng có chút sức mạnh nào để chống lại dù chỉ là nỗ lực nhỏ nhất. Ta chỉ bị cám dỗ đúng một lần, và ta đã buông xuôi theo nó. Nếu sự say đắm của một niềm đam mê nào khác từng khiến ta dao động, ta đã gục ngã trước mỗi bước đi sai lầm của mình; chỉ có những tâm hồn kiên cường mới đủ sức đấu tranh và chiến thắng. Mọi nỗ lực vĩ đại, mọi hành động siêu việt đều là lãnh địa của họ; lý trí lạnh lùng chưa từng làm nên chiến tích lẫy lừng nào, và chúng ta chỉ có thể chiến thắng những đam mê bằng cách lấy đam mê này đối chọi với đam mê khác. Khi đức hạnh giành được thế thượng phong, nàng sẽ trị vì độc tôn và giữ cho mọi thứ nằm trong sự cân bằng đúng đắn; điều này tạo nên một triết gia chân chính, người cũng chịu những đợt tấn công của đam mê chẳng kém gì ai, nhưng lại là kẻ duy nhất có khả năng thuần hóa chúng bằng chính sức mạnh của chúng, giống như một người lái tàu điều khiển con thuyền băng qua những luồng gió ngược.

Các em thấy đấy, ta không hề cố gắng giảm nhẹ lỗi lầm của mình; giả sử đó là một tội lỗi, ta chắc chắn sẽ phạm phải nó; nhưng ta đã hiểu rõ em, Eloisa, và ta chẳng hề phạm tội gì khi kết hôn với em. Ta nhận ra rằng mọi viễn cảnh hạnh phúc của ta đều phụ thuộc hoàn toàn vào em, và nếu có ai trên đời này có đủ khả năng mang lại hạnh phúc cho em, thì đó chính là ta. Ta biết rằng sự bình yên và ngây thơ là những yếu tố cốt lõi cho tâm hồn em, rằng tình cảm mà em đã trót trao đi trước đó không thể mang lại những điều đó, và rằng chẳng có thứ gì có thể xua đuổi tình yêu ngoài nỗi kinh hoàng trước tội lỗi. Ta thấy tâm hồn em đang oằn mình dưới một sức nặng áp đảo mà em chỉ có thể giũ bỏ thông qua một cuộc đấu tranh mới, và việc làm cho em nhận ra giá trị to lớn của bản thân vẫn còn đó chính là con đường duy nhất để khiến em thực sự đáng trân trọng.

Trái tim em được sinh ra là để yêu đương; thế nên ta đã phớt lờ sự chênh lệch tuổi tác — thứ vốn tước đi của ta quyền được mưu cầu thứ tình cảm mà kẻ từng là đối tượng của nó không thể thụ hưởng, và là thứ không tài nào có được vì bất kỳ ai khác. Ngược lại, nhận thấy cuộc đời mình đã đi qua một nửa chặng đường, và bản thân chỉ dễ rung động trước một bóng hình duy nhất, ta đinh ninh rằng nó sẽ là thứ trường tồn, và ta tự mãn nguyện với ý nghĩ gìn giữ nó trong suốt phần đời còn lại. Trong muôn vàn cuộc tìm kiếm đầy mệt mỏi, ta chẳng tìm thấy ai đáng quý giá bằng chính em. Ta nghĩ rằng những gì em không thể thực hiện, sẽ chẳng có ai trên thế gian này làm nổi; ta đã đánh liều đặt niềm tin vào đức hạnh của em, và ta cưới em. Sự giấu giếm mà em duy trì không hề làm ta ngạc nhiên; ta thừa hiểu nguyên nhân, và từ cung cách hành xử thận trọng của em, ta đoán được nó sẽ kéo dài trong bao lâu. Vì nể trọng em, ta đã sao chép lại sự kín đáo ấy, và ta không muốn tước đi của em vinh dự về một ngày nào đó được tự miệng thú nhận với ta điều mà ta thừa rõ đang chực chờ trên đầu lưỡi em từng phút từng giây. Ta đã chẳng hề lầm lẫn trong bất kỳ chi tiết nào; em đã đáp lại trọn vẹn những gì ta mong đợi từ em. Khi lựa chọn một người bạn đời, ta chỉ khao khát tìm thấy ở nàng một người bạn đồng hành khả ái, kín đáo và hạnh phúc. Hai yêu cầu đầu tiên đã đạt được. Ta hy vọng rằng, em yêu ạ, chúng ta sẽ không phải thất vọng về điều thứ ba.

Nghe đến đây, bất chấp mọi nỗ lực cố kìm nén để không ngắt lời ông ngoài những giọt nước mắt, tôi không sao ngăn được bản thân lao vào cổ ông và nức nở: Ôi người chồng thân yêu của em! Ôi người đàn ông tuyệt vời và đáng yêu nhất! Hãy nói cho em biết điều gì còn thiếu để trọn vẹn hạnh phúc của em, ngoài việc mang lại niềm vui cho anh và trở nên xứng đáng hơn... Em đã hạnh phúc hết mức có thể rồi, ông vừa nói vừa ngắt lời tôi; em xứng đáng được như vậy; nhưng đã đến lúc tận hưởng trong bình yên niềm hạnh phúc vốn dĩ từng ngốn của em biết bao tâm sức đớn đau. Nếu sự chung thủy là tất cả những gì ta đòi hỏi, thì điều đó đã được đảm bảo ngay khoảnh khắc em hứa hẹn với ta; hơn thế nữa, ta muốn làm cho nó trở nên nhẹ nhàng và dễ chịu đối với em, và cả hai chúng ta đã cùng nhau vun đắp cho mục đích này mà chẳng cần phải thông báo cho nhau về quan điểm của mình. Eloisa ạ, chúng ta đã thành công; thậm chí còn viên mãn hơn những gì em có thể tưởng tượng. Sai lầm duy nhất ta nhận thấy ở em là việc em đã không chịu lấy lại niềm tin mà em hoàn toàn có quyền đặt vào chính mình, và em đang đánh giá thấp giá trị của bản thân. Sự tự ti tột độ cũng nguy hiểm chẳng kém gì lòng tự phụ thái quá. Giống như sự liều lĩnh thúc đẩy chúng ta dấn thân vào những việc vượt quá sức lực khiến năng lực của chúng ta trở thành vô ích, thì sự rụt rè ngăn cản chúng ta dựa dẫm vào chính mình cũng biến nó thành vô nghĩa. Sự thận trọng đích thực nằm ở việc thấu hiểu tường tận giới hạn sức mạnh của bản thân và hành động tương xứng với nó. Em đã tích lũy thêm được sức mạnh nhờ sự đổi thay trong hoàn cảnh sống. Em không còn là cô thiếu nữ bất hạnh từng khóc thương cho sự yếu đuối mà cô ấy trót nuông chiều nữa; em là người phụ nữ đức hạnh nhất, em chẳng bị ràng buộc bởi bất kỳ luật lệ nào ngoại trừ danh dự và bổn phận, và lỗi lầm duy nhất có thể quy chụp cho em lúc này là việc em vẫn còn vương vấn một cảm xúc quá mãnh liệt về sự bồng bột thuở trước. Thay vì dựng lên những biện pháp đề phòng đầy dằn vặt để chống lại chính mình, hãy học cách nương tựa vào bản thân, và niềm tin ấy sẽ gia tăng sức mạnh cho em. Hãy xua đi cái sự tự ti có hại ấy, và hãy tự thấy mình thật diễm phúc vì đã lựa chọn được một người đàn ông lương thiện vào cái độ tuổi dễ dính phải cạm bẫy, và vì từng nuôi dưỡng một mối tình thuở trước mà giờ đây em có thể tận hưởng như một người bạn, ngay cả dưới ánh mắt của chồng mình. Ta vừa hay biết về những mối quan hệ của các em là đã đánh giá các em qua đối phương rồi. Ta nhận ra ảo tưởng cuồng nhiệt nào đã dẫn dắt các em lạc lối; nó chưa bao giờ tác động ngoại trừ lên những tâm hồn nhạy cảm; đôi khi nó hủy hoại họ, nhưng lại bằng một thứ bùa mê chỉ đủ sức quyến rũ riêng họ mà thôi. Ta phán đoán rằng chính cái khuynh hướng tâm lý từng tạo nên sự gắn bó của các em cũng sẽ bóp nát nó ngay khi nó trở nên tội lỗi, và rằng cái ác có thể tìm được lối vào, nhưng sẽ chẳng bao giờ bén rễ nổi trong những trái tim như trái tim của các em.

Hơn thế nữa, ta quan niệm rằng mối liên kết giữa các em không nên bị cắt đứt; rằng có quá nhiều tình tiết đáng ngợi ca xoay quanh sự gắn bó tương hỗ ấy đến mức nó cần được chấn chỉnh thay vì bị phá hủy; và rằng không một ai trong hai người có thể quên đi người kia mà không làm suy giảm giá trị của chính mình. Ta biết rằng những cuộc đấu tranh dữ dội chỉ cốt làm bùng cháy thêm những niềm đam mê mạnh mẽ, và nếu những nỗ lực bạo liệt vắt kiệt tâm trí, chúng sẽ gây ra những nỗi thống khổ đến mức nếu cứ kéo dài có thể khuất phục cả tâm trí ấy. Ta đã lợi dụng sự dịu dàng của Eloisa để làm dịu bớt sự khắc nghiệt trong những suy ngẫm của nàng. Ta nuôi dưỡng tình bạn của nàng dành cho cậu — ông nói với St. Preux; ta quét sạch mọi thứ đam mê quá đà, và ta tin rằng mình đã giữ lại cho cậu một phần tình cảm của nàng lớn hơn nhiều so với những gì nàng dành cho cậu nếu ta bỏ mặc nàng hoàn toàn cho chính mình.

Thành công ấy đã cổ vũ ta, và ta quyết tâm ra tay chữa trị cho cậu hệt như ta đã làm được với nàng; bởi vì ta quý trọng cậu, và bất chấp những định kiến của tội lỗi, ta luôn nhận thấy rằng mọi cái kết tốt đẹp đều có thể đạt được từ những tâm hồn nhạy cảm thông qua sự tin tưởng và thành thật. Ta đã nhìn thấy cậu, cậu không đánh lừa ta; cậu sẽ không lừa dối ta; và dẫu cậu vẫn chưa được như những gì cậu cần phải trở thành, ta thấy cậu đã tiến bộ hơn cậu tưởng rất nhiều, và ta hài lòng về cậu hơn chính bản thân cậu đấy. Ta biết rằng cách hành xử của ta mang vẻ ngoài kỳ quặc và đi ngược lại với những nguyên tắc thông thường được thừa nhận. Nhưng những châm ngôn sẽ trở nên ít rập khuôn hơn, tùy theo mức độ chúng ta thấu hiểu cõi lòng nhân thế; và người chồng của Eloisa không nên hành động giống như những người đàn ông phàm tục ngoài kia. Các con yêu quý của ta — ông nói, với một giọng điệu càng thêm phần cảm động bởi nó phát ra từ một người đàn ông điềm tĩnh; hãy cứ giữ nguyên những gì các con đang có, và tất cả chúng ta sẽ được hạnh phúc. Hiểm nguy cốt ở quan điểm mà thôi; đừng sợ hãi chính mình, và các con sẽ chẳng có gì phải lo lắng; hãy chỉ nghĩ về hiện tại, còn tương lai ta sẽ chịu trách nhiệm. Ta không thể thổ lộ thêm điều gì vào ngày hôm nay, nhưng nếu các kế hoạch của ta thành công và hy vọng không phản bội ta, vận mệnh của chúng ta sẽ được hoàn thành tốt đẹp hơn, và hai người sẽ hạnh phúc hơn nhiều so với việc các em thực sự thuộc về nhau.

Khi đứng lên, ông ôm lấy chúng tôi, và muốn chúng tôi cũng phải ôm lấy nhau ngay tại chốn ấy. Ngay tại chính nơi ấy, nơi mà ngày trước... Clara, hỡi Clara thân yêu của tôi, chưa bao giờ bạn ngừng yêu thương tôi sâu sắc đến thế! Tôi đã chẳng kháng cự lại. Than ôi! Kháng cự thì còn ra thể thống gì nữa chứ! Cái ôm hôn này hoàn toàn chẳng giống chút nào với thứ đã biến khu rừng thành chốn kinh hoàng đối với tôi. Tôi thầm chúc mừng chính mình, và tôi nhận thấy trái tim mình đã thay đổi nhiều hơn những gì tôi dám tưởng tượng cho đến tận lúc này.

Khi chúng tôi đang bước về nhà, chồng tôi nắm lấy tay tôi, dừng chân lại, và chỉ cho tôi thấy khu rừng mà chúng tôi vừa rời khỏi, ông mỉm cười bảo: Eloisa, đừng sợ hãi chốn dung thân này nữa nhé; thời gian gần đây nó đâu có bị vấy bẩn gì đâu. Chị sẽ không tin em đâu, người chị họ ạ, nhưng tôi thề rằng anh ấy có thứ năng lực siêu nhiên nào đó trong việc thấu đọc những suy nghĩ thầm kín nhất của người khác: cầu mong trời Phật tiếp tục phù hộ cho anh ấy! Có quá nhiều lý do để tự khinh bỉ bản thân, chắc chắn tôi phải nhờ đến thứ tài nghệ này nên mới được anh ấy dung thứ đấy.

Bạn vẫn chưa thấy tôi cần đến lời khuyên của bạn ở điểm nào phải không? Hãy kiên nhẫn nào, hỡi thiên thần của tôi! Tôi sắp nói đến điều đó đây; nhưng cuộc trò chuyện mà tôi vừa kể lại là vô cùng cần thiết để làm sáng tỏ những sự việc tiếp theo.

Khi chúng tôi trở về, chồng tôi — người đã được ngóng chờ từ lâu ở Etange — bảo với tôi rằng ông dự định sẽ đến đó vào ngày mai, rằng ông sẽ ghé thăm bạn trên đường đi, và sẽ ở lại đó năm hoặc sáu ngày. Không nói hết những suy nghĩ của mình về một chuyến đi bất hợp thời điểm như vậy, tôi bảo ông rằng tôi ngỡ rằng sự cần thiết ấy không đến mức bách thiết phải buộc ông Wolmar rời bỏ vị khách quý mà chính tay ông đã mời đến nhà. Anh muốn tôi phải khách sáo với cậu ấy để nhắc nhở cậu ấy rằng đây không phải là nhà mình sao? — anh ấy đáp lại như vậy. Tôi giống người Valaisians ở khoản hiếu khách. Tôi hy vọng cậu ấy sẽ tìm thấy sự chân thành của họ ở đây và cho phép chúng ta dùng sự tự do của họ. Nhận thấy anh ấy không hiểu ý mình, tôi bèn dùng một phương sách khác, và tìm cách thuyết phục vị khách của chúng tôi cùng thực hiện chuyến đi với anh ấy. Tôi bảo: Anh sẽ tìm thấy một chốn có những nét đẹp riêng, và đúng gu mà anh ưa thích; anh sẽ được thăm thú tài sản của gia tộc tôi và của tổ tiên tôi; sự quan tâm mà anh dành cho mọi thứ liên quan đến tôi sẽ không cho phép tôi nghĩ rằng một cảnh tượng như thế lại có thể dửng dưng đối với anh. Miệng tôi đã há ra để định nói thêm rằng lâu đài cũng tựa như lâu đài của Lãnh chúa B——, người mà... nhưng may mắn là tôi kịp cắn chặt lưỡi lại. Anh ấy điềm tĩnh đáp rằng tôi đã đúng, và anh ấy sẽ làm theo ý tôi muốn. Nhưng ông Wolmar — người có vẻ quyết tâm dồn tôi vào đường cùng — lại đáp rằng anh ấy sẽ làm những gì thoải mái nhất cho bản thân. Anh thích đi hay ở hơn? — Đi — anh ấy đáp mà chẳng chút do dự. Chà, vậy thì ở lại nhé — chồng tôi tiếp lời, nắm lấy tay anh ấy: Cậu là một người chân thành và ngay thẳng, và tôi rất hài lòng với tuyên bố đó. Chẳng có khoảng trống nào cho việc đôi co giữa chồng tôi và tôi trước sự hiện diện của người thứ ba này. Tôi im lặng, nhưng không tài nào giấu giếm được sự bất an của mình cho khéo, thế mà chồng tôi vẫn nhận ra. Cái gì cơ? — anh ấy cất lời với vẻ bất mãn, khi St. Preux đang đứng cách chúng tôi một quãng ngắn — chẳng lẽ tôi đã bào chữa cho vụ của em chống lại chính em một cách vô ích, và bà Wolmar vẫn sẽ bằng lòng với một thứ đức hạnh phụ thuộc vào hoàn cảnh sao? Về phần tôi, tôi khó tính hơn; tôi muốn sự chung thủy của vợ mình phải bắt nguồn từ tình cảm của nàng chứ không phải do may rủi; và việc nàng chung thủy vẫn chưa đủ, sự tế nhị trong tôi bị tổn thương khi nghĩ rằng nàng vẫn hoài nghi về lòng chung thủy của chính mình.

Cuối cùng, anh ấy dẫn chúng tôi vào phòng làm việc riêng, nơi tôi vô cùng kinh ngạc khi thấy anh ấy lấy ra từ một ngăn kéo, đặt bên cạnh những bản sao các bức thư từ của người bạn chúng ta mà tôi từng giao cho anh ấy, chính là những bức thư gốc mà tôi đinh ninh đã tận mắt nhìn thấy bị đốt bởi B—— trong phòng của mẹ tôi. Cầm chúng giơ lên trước mặt chúng tôi, anh ấy nói: Đây chính là những vật chứng bảo đảm cho sự an toàn của tôi; nếu chúng lừa dối tôi, thì thật ngốc nghếch khi còn dám trông cậy vào bất cứ thứ gì thuộc về bản chất con người. Tôi trao phó vợ mình và danh dự của tôi cho sự chăm sóc của người từng — khi còn độc thân và lầm lỡ — đã ưu tiên một hành động nhân ái hơn là một cuộc hẹn hò kín đáo an toàn. Tôi tin tưởng trao Eloisa, giờ đây đã là một người vợ và một người mẹ, cho người từng — khi nắm trong tay quyền lực thỏa mãn khát khao — vẫn biết cách tôn trọng Eloisa thuở còn đơn thân và là một thiếu nữ si tình. Nếu bất kỳ ai trong hai người tự đánh giá thấp bản thân đến mức cho rằng tôi đã sai, cứ việc nói ra, và tôi sẽ rút lại lời này ngay lập tức. Chị họ ơi, chị có nghĩ rằng người ta có thể dễ dàng đánh liều cất lời đáp lại một bài phát biểu như vậy không?

Dẫu vậy, tôi vẫn tìm kiếm cơ hội vào buổi chiều để được nói chuyện riêng với chồng mình, và mà không cần đi sâu vào những lý do mà tôi không có quyền viện dẫn, tôi chỉ nài nỉ anh ấy hoãn chuyến đi lại hai ngày. Yêu cầu của tôi được chấp thuận ngay lập tức; và tôi dành trọn khoảng thời gian này để gửi cho bạn bức thư hỏa tốc này đồng thời ngóng chờ câu trả lời từ bạn, để biết mình phải hành động ra sao.

Tôi thừa biết rằng tôi chỉ cần cầu xin chồng mình đừng đi nữa, và người đàn ông chưa từng từ chối tôi bất cứ điều gì ấy sẽ không nỡ từ chối tôi một ân huệ nhỏ nhoi nhường ấy. Nhưng tôi nhận ra, bạn thân mến ạ, rằng anh ấy đang cảm thấy hứng thú với sự tin tưởng mà anh ấy đặt vào tôi, và tôi sợ sẽ đánh mất một phần sự nể trọng của anh ấy nếu anh ấy cho rằng tôi cần phải giữ kẽ nhiều hơn mức anh ấy cho phép. Tôi cũng biết rằng, tôi chỉ cần cất lời với St. Preux, và anh ấy sẽ tháp tùng chồng tôi đi ngay mà chẳng chút do dự; thế nhưng chồng tôi sẽ nghĩ gì về sự thay đổi đó, và liệu tôi có thể thực hiện một bước đi như thế mà không làm tổn hại đến dáng vẻ uy quyền đối với St. Preux — thứ có khả năng trao cho anh ấy cái quyền đòi hỏi lại một số đặc quyền nào đó? Thêm vào đó, tôi lại e sợ nhỡ đâu anh ấy từ sự phòng bị này mà suy diễn ra rằng tôi thấy nó thực sự tối quan trọng, và bước đi thoạt trông có vẻ dễ dàng nhất này lại có lẽ là con đường nguy hiểm nhất xét về bản chất. Suy cho cùng, tôi hoàn toàn không mù quáng trước việc chẳng có sự cân nhắc nào được phép đặt lên bàn cân so sánh với một hiểm họa nhãn tiền, nhưng liệu hiểm họa ấy có thực sự tồn tại hay không? Đó chính là mối hoài nghi mà bạn phải giải đáp hộ tôi.

Càng dò xét trạng thái tâm lý hiện tại của mình, tôi càng tìm thấy nhiều điều để khích lệ bản thân. Trái tim tôi tinh tuyền, lương tâm tôi thanh thản, tôi chẳng hề mang bất kỳ triệu chứng sợ hãi hay bất an nào; và xét trên mọi khía cạnh diễn ra trong nội tâm, sự thành thật của tôi trước mặt chồng chẳng tiêu tốn của tôi chút nhọc nhằn nào. Không phải là đôi khi những ký ức vô thức không khơi gợi lên những xúc cảm dịu ngọt mà tôi thà là không có còn hơn; nhưng những ký ức ấy hoàn toàn chẳng phải sinh ra từ ánh nhìn của kẻ từng là nguyên nhân gốc rễ của chúng, trái lại, chúng có vẻ thưa thớt hơn kể từ khi anh ấy quay về; và dẫu việc gặp gỡ anh ấy mang lại cho tôi niềm vui bao nhiêu, thì chẳng hiểu vì cớ tâm trạng kỳ cục nào, việc hoài niệm về anh ấy lại càng làm tôi hoan hỉ bấy nhiêu. Nói một cách ngắn gọn, tôi nhận ra mình thậm chí chẳng cần đến sự trợ giúp của đức hạnh để giữ được vẻ bình thản khi đứng trước mặt anh ấy; và ngoại trừ nỗi kinh hoàng trước tội lỗi, sẽ rất khó lòng để nhen nhóm lại những thứ tình cảm mà đức hạnh đã dập tắt.

Nhưng liệu có đủ không, bạn thân mến ạ, khi trái tim tôi đang vỗ về tôi, trong lúc lý trí lẽ ra phải gióng lên hồi chuông báo động? Tôi đã đánh mất quyền được nương tựa vào sức mạnh của chính mình. Ai dám đảm bảo rằng niềm tin của tôi — ngay cả lúc này — không phải là một ảo ảnh của tội lỗi? Làm sao tôi có thể phó mặc vào những thứ tình cảm từng lừa dối tôi hết lần này đến lần khác? Chẳng phải tội lỗi luôn nảy mầm từ thứ kiêu ngạo xúi giục chúng ta khinh miệt cám dỗ hay sao; và khi chúng ta nghênh chiến với những hiểm nguy từng khiến ta ngã ngựa, chẳng phải điều đó cho thấy một tâm thế sẵn sàng đầu hàng cám dỗ thêm lần nữa hay sao?

Hãy cân nhắc kỹ lưỡng mọi tình tiết này, Clara thân mến ạ, bạn sẽ nhận ra rằng dẫu chúng có vẻ phù phiếm tự thân, chúng vẫn mang tầm vóc quan trọng đủ để lưu tâm khi bạn nghĩ đến đối tượng mà chúng nhắm đến. Hãy cứu vớt tôi khỏi sự bất định mà chúng đang đẩy tôi vào. Hãy chỉ cho tôi cách cư xử trong nút thắt nguy cấp này; bởi vì những lầm lỡ trong quá khứ đã làm vẩn đục khả năng phán đoán của tôi, và biến tôi thành một kẻ rụt rè trước mọi quyết định. Dù bạn có nghĩ thế nào về bản thân mình đi nữa, tôi chắc chắn rằng tâm trí bạn vẫn đang phẳng lặng và bình yên; vạn vật hiện ra trước mắt bạn đúng như bản chất vốn có của chúng; nhưng trong tâm trí tôi — vốn đang chao đảo tựa mặt biển động — mọi thứ bị trộn lẫn và biến dạng. Tôi không còn dám dựa dẫm vào bất cứ thứ gì mình nhìn thấy hay cảm nhận được nữa, và bất chấp ngập tràn năm tháng ăn năn, tôi nhận ra với nỗi niềm xót xa rằng gánh nặng của những sai lầm quá khứ chính là thứ định mệnh mà chúng ta buộc phải mang theo cho đến tận cuối cuộc đời.