Thật là ngập tràn niềm vui sướng biết bao khi tôi bắt đầu viết lá thư này! Đây là lần đầu tiên trong đời tôi viết cho anh mà không hề mang theo nỗi sợ hãi hay sự hổ thẹn nào! Tôi vô cùng tự hào về tình bạn hiện đang tồn tại giữa chúng ta, bởi đó chính là thành quả của một chiến thắng vô tiền khoáng hậu trước một mối tình định mệnh — một thứ tình cảm mà đôi khi người ta có thể vượt qua, nhưng rất hiếm khi được gột giũa để trở thành một tình bạn chân chính. Việc từ bỏ điều từng một khi rất đỗi thân thương khi danh dự đòi hỏi điều đó, ấy có lẽ là chuyện mà những tâm tầm thường cũng có thể làm được; nhưng việc đã từng là tất cả của nhau trong quá khứ, để rồi nay trở thành tri kỷ của nhau ở hiện tại, đó mới thực sự là một chiến thắng vĩ đại. Động cơ chấm dứt một mối tình đôi khi có thể xuất phát từ sự sai quấy; nhưng thứ biến một tình cảm nồng nàn nhất thành một tình bạn chân thành thì hoàn toàn không mập mờ chút nào: nó chắc chắn phải là điều cao thượng.

Nhưng liệu chúng ta có bao giờ tự lực đạt đến được điều này không? Không bao giờ, không bao giờ đâu, người bạn hiền của tôi ạ; toan tính làm điều đó vốn dĩ là một sự liều lĩnh. Tránh mặt nhau chính là nguyên tắc đầu tiên thuộc về bổn phận của chúng ta, và không có bất cứ thế lực nào có thể ngăn cản chúng ta thực hiện điều đó. Không còn nghi ngờ gì nữa, chúng ta vẫn có thể duy trì sự quý trọng lẫn nhau; thế nhưng chúng ta buộc phải chấm dứt việc viết thư hay trò chuyện. Mọi ý nghĩ về nhau lẽ ra phải được nén chặt lại, và sự kính trọng lớn nhất mà chúng ta có thể dành cho nhau, chính là cắt đứt hoàn toàn mọi liên lạc.

Thế nhưng, thay vì làm thế, hãy nhìn nhận lại hoàn cảnh hiện tại của chúng ta; liệu trên cõi đời này còn có nơi nào êm đềm hơn thế nữa không, và chẳng phải ngàn lần trong mỗi ngày, chúng ta đang gặt hái thành quả từ sự tự chế của chính mình đó sao? Được gặp gỡ, được quý mến nhau, được thấu cảm niềm hạnh phúc của đôi bên, được cùng nhau trải qua những ngày tháng trong sự gắn bó thân tình như anh em và sự trong trắng bình yên; được nghĩ về nhau mà không phải bận lòng cắn rứt, được cất lời trò chuyện mà không phải đỏ mặt hổ ngươi; được tôn vinh thứ tình cảm từng khiến chúng ta phải chịu đựng bao lời quở trách — đó chính là cột mốc mà cuối cùng chúng ta đã đặt chân đến. Ôi người bạn của tôi! Chúng ta đã tiến xa đến nhường nào trên con đường danh dự rồi! Hãy cùng quyết tâm kiên trì đến cùng, và hoàn tất chặng đua của mình trọn vẹn như thuở ban đầu.

Chúng ta đang mang ơn ai cho niềm hạnh phúc phi thường nhường này? Chắc chắn anh không thể nào không biết: anh hiểu rõ hơn ai hết. Tôi từng chứng kiến trái tim dễ rung động của anh tràn ngập lòng biết ơn trước sự ân chuẩn của người đàn ông vĩ đại nhất — người mà cả anh lẫn tôi đều mang ơn sâu sắc: một tấm lòng nhân hậu không hề chất thêm lên vai chúng ta những gánh nặng mới, mà chỉ làm cho những ân tình thiêng liêng vốn có trở nên vô giá hơn mà thôi. Cách duy nhất để đền đáp những ân huệ của ngài chính là sống sao cho xứng đáng với chúng; bởi giá trị duy nhất mà ngài đặt vào những ân huệ ấy chính là ích lợi mà chúng mang lại cho chúng ta. Vậy thì, hãy lấy đức hạnh của mình để báo đáp vị ân nhân; bởi đó là tất cả những gì ngài mong cầu, và cũng là tất cả những gì chúng ta nợ ngài. Ngài sẽ cảm thấy mãn nguyện với chúng ta, và mãn nguyện với chính bản thân ngài, vì đã đưa chúng ta trở về với lý trí.

Nhưng xin phép tôi được phác hoạ trước mắt anh bức tranh về tương lai của chính anh, để tự tay anh có thể soi xét và nhận ra xem liệu có điều gì trong đó khiến anh phải lo lắng trước hiểm nguy hay không: Phải, hỡi người thanh niên đáng trân trọng, nếu anh thực sự tôn kính con đường đức hạnh, hãy lắng nghe những lời khuyên nhủ của người bạn tri kỷ bằng một tâm hồn trong sáng. Tôi run rẩy khi phải bước vào một chủ đề mà bản thân chẳng hề dễ chịu gì khi nhắc đến; nhưng nếu giữ im lặng thì há chẳng phải tôi đang phản bội lại bạn mình hay sao? Chẳng phải sẽ là quá muộn màng nếu cảnh báo anh về hiểm nguy khi mà anh đã vướng sâu vào chiếc bẫy đó rồi sao? Phải, người bạn của tôi, tôi chính là người duy nhất trên thế giới này có đủ sự thân thiết với anh để bày biện điều đó trước mắt anh. Chẳng lẽ tôi lại không có quyền cất lời với anh như một người chị, như một người mẹ hay sao?

Anh bảo rằng chặng đường của anh đã khép lại; nếu quả thực là thế, thì cái kết ấy lại đến quá sớm. Dù cho mối tình đầu của anh đã nguội lạnh, nhưng sự nhạy cảm trong tâm hồn anh vẫn còn đó; và trái tim anh lại càng đáng phải dè chừng hơn bao giờ hết, khi mà nguyên nhân duy nhất kìm hãm nó nay không còn tồn tại nữa. Một người thanh niên tràn trề nhiệt huyết và dễ xúc cảm tự định đoạt sẽ sống một đời tiết chế và trong sạch; anh ta biết rõ, cảm nhận rõ, và từng hàng ngàn lần tự nhủ rằng sự kiên cường trong tâm trí — cội nguồn sinh ra mọi đức hạnh — phụ thuộc hoàn toàn vào sự thanh cao trong tình cảm nâng đỡ nó. Tựa như tình yêu từng gìn giữ anh khỏi những thói hư tật xấu thuở niên thiếu, sự khôn ngoan hẳn sẽ bảo vệ anh khi trưởng thành; dẫu cho bổn phận đặt lên vai có khắc nghiệt đến đâu, anh vẫn thừa biết rằng sẽ luôn có một niềm hoan lạc nảy sinh từ đó, đủ sức bù đắp cho sự nghiêm ngặt ấy; và dẫu có cần thiết phải lao vào cuộc giao tranh khi chiến thắng đang hiển hiện trước mắt, lẽ nào giờ đây anh lại làm ít hơn vì lòng kính Chúa so với những gì anh từng làm trước kia vì bóng hồng trong mộng? Tôi mường tượng rằng đó chính là cách tư duy của anh, và đó cũng là những châm ngôn mà anh chọn để định hình cho lối sống tương lai của mình: bởi anh vẫn luôn khinh miệt những kẻ chỉ biết bám víu lấy vẻ bề ngoài, miệng nói một đằng lý thuyết nhưng tay làm một nẻo thực hành, và áp đặt lên vai người khác những gánh nặng luân lý mà chính họ lại chẳng hề muốn đoái hoài gánh vác.

Thế nhưng, một con người cẩn trọng và đức hạnh đến thế đã chọn cho mình lối sống như thế nào để tuân thủ những nguyên tắc mà anh ta tự vạch ra? Ít mang dáng dấp của một triết gia hơn là một người ngay thẳng và một tín đồ Cơ Đốc, chắc hẳn anh ta đã chẳng dại dột lấy sự kiêu căng làm kim chỉ nam cho mình: anh ta thừa biết rằng việc né tránh những cám dỗ bao giờ cũng dễ dàng hơn rất nhiều so với việc chống lại chúng; vậy thì, liệu anh ta có đang né tránh mọi cơ hội nguy hiểm hay không? Liệu anh ta có đang lánh xa những đối tượng dễ làm bùng cháy ngọn lửa lòng nhất hay không? Liệu anh ta có mang sự khiêm nhường dè dặt với chính mình — thứ vũ khí bảo vệ tốt nhất cho đức hạnh — hay không? Hoàn toàn ngược lại; anh ta chẳng ngần ngại mà lao đầu vào hiểm nguy một cách liều lĩnh. Ở tuổi ba mươi, anh ta sắp sửa tự giam mình khỏi thế giới rộng lớn, sống chung với những người phụ nữ cùng trang lứa; trong số đó có một người từng quá đỗi thân thương đến mức anh ta chẳng thể nào xóa nhòa khỏi tâm trí ký ức nguy hiểm về sự thân mật thuở xưa; một người khác từng sống chung với anh ta trong sự gần gũi vô cùng; và người thứ ba lại gắn kết với anh ta bằng tất cả những sợi dây ràng buộc mà những ân huệ từng nhận được đã khơi gợi trong những tâm hồn biết ơn. Anh ta chuẩn bị phơi mình trước mọi thứ có thể làm sống lại những thứ tình cảm mới chỉ nguội lạnh một nửa; anh ta chuẩn bị vướng vào những cạm bẫy mà lẽ ra anh ta phải là người cần tránh xa hơn tất thảy. Chẳng có lấy một hoàn cảnh nào quanh anh lúc này lại không nên khiến anh phải nghi ngờ chính sức mạnh của bản thân, và cũng chẳng có lấy một hoàn cảnh nào không biến anh trở nên đáng khinh miệt đến muôn đời nếu anh tỏ ra yếu đuối đến mức lơ là dù chỉ trong chốc lát. Vậy thì sự kiên cường vĩ đại trong tâm hồn mà anh dám cả gan đặt trọn niềm tin ấy nay đang nằm ở đâu? Đã có khoảnh khắc nào từ trước đến nay chứng minh rằng anh có thể chịu trách nhiệm cho nó trong tương lai chưa? Liệu anh đã từng giành được nó ở Paris, tại tư dinh của phu nhân vị đại tá? Hay anh đã được nó soi đường chỉ lối vào mùa hè năm ngoái tại Meillerie? Liệu nó có từng là chiếc khiên che chở cho anh suốt mùa đông vừa qua trước những nét kiều diễm của một bóng hồng khác, hay vào mùa xuân này trước nỗi sợ hãi kinh hoàng từ một giấc mơ? Dựa vào sự trợ giúp vô cùng mong manh mà nó từng mang lại cho anh thuở trước, liệu có lý do gì để tin chắc rằng nó sẽ luôn giúp anhải chiến thắng trở về? Anh có thể biết cách chiến đấu với tình cảm của một người bạn khi bổn phận đòi hỏi; nhưng liệu anh có đủ khả năng để chiến đấu với chính tình cảm của bản thân mình hay không? Hỡi ôi! Hãy để anh ấy học cách nhìn nhận khiêm nhường về phần đời còn lại nhờ vào chính nửa cuộc đời đã qua.

Một trạng thái dồn nén và gò bó có thể duy trì được trong một khoảng thời gian. Sáu tháng, ví dụ thế, hoặc một năm, thì chẳng thấm vào đâu; hãy ấn định bất kỳ khoảng thời gian cụ thể nào và chúng ta có thể tự lượng sức để kiên trì chống chọi. Nhưng khi trạng thái ấy phải kéo dài suốt cả cuộc đời, thì bản lĩnh nào có thể gồng gánh nổi? Ai mà trụ vững được trong một trạng thái tự khắt khe với bản thân mãi mãi? Ôi người bạn của tôi! Đời người vui hưởng thì ngắn ngủi, nhưng đời người sống vì đức hạnh lại dài đằng đẵng vô cùng. Chúng ta buộc phải canh chừng không một phút lơi lỏng. Khoảnh khắc đắm chìm trong hoan lạc trôi qua rất nhanh và chẳng bao giờ quay trở lại; khoảnh khắc lầm đường lạc lối cũng trôi qua mau chóng như thế; nhưng nó lại liên tục quay về, và lúc nào cũng hiện diện ngay trước mắt. Chỉ cần lơ đễnh với bản thân dù chỉ một khoảnh khắc thôi là chúng ta tiêu đời! Liệu trong một hoàn cảnh đầy rẫy hiểm nguy và thử thách như thế, ngày tháng của chúng ta có thể trôi qua trong hạnh phúc và bình yên hay không, hay là những kẻ từng may mắn thoát nạn lại muốn tự mình dấn thân vào những chướng ngại tương tự một lần nữa? Những cơ hội tương lai liệu có thiếu vắng những hiểm họa chẳng kém gì những gì anh từng vượt qua, và tệ hại hơn nữa, lại hoàn toàn nằm ngoài tầm dự liệu hay sao? Anh có nghĩ rằng những biểu tượng của hiểm nguy chỉ tồn tại ở mỗi Meillerie mà thôi không? Chúng hiện diện ở khắp mọi nơi chúng ta đặt chân tới; chúng luôn bám theo chúng ta đi muôn ngả: phải, anh quá hiểu rõ rằng một tâm hồn mẫn cảm sẽ lôi kéo cả vũ trụ này vào trong cơn bão tình của nó, và mọi sự vật quanh đây đều sẽ khơi gợi lại những ý nghĩ thuở xưa cùng những cảm xúc cũ kỹ trong lòng chúng ta.

Tuy nhiên, tôi vẫn nuôi một niềm kiêu hãnh — đủ kiêu hãnh để tin rằng điều đó sẽ chẳng bao giờ xảy ra với tôi; và trái tim tôi cũng sẵn sàng đứng ra bảo lãnh cho trái tim anh. Nhưng dẫu cho trái tim anh có cao cả vượt lên trên những điều ti tiện đi chăng nữa, liệu nó có đủ sức đứng vững trước sự yếu mềm hay không? Và liệu tôi có phải là người duy nhất ở đây khiến anh phải trầy trật mới giữ nổi sự kính trọng hay không? St. Preux, đừng bao giờ quên rằng tất cả những ai thân thiết với tôi đều có quyền được tôn trọng hệt như chính bản thân tôi; hãy ngẫm lại rằng anh sẽ phải liên tục đối mặt với trò đùa ngây thơ của một người phụ nữ khả ái; hãy nghĩ đến nỗi nhục nhã muôn đời mà anh sẽ chuốc lấy một cách đáng đời nếu trái tim anh lỡ sa ngã dù chỉ trong chốc lát, và anh dám nảy sinh mưu đồ với người mà anh có biết bao lý do để kính trọng.

Tôi muốn bổn phận, lời hứa danh dự và tình bạn thuở xưa của anh kìm chân anh lại; những chướng ngại mà đức hạnh giăng ra trên đường đi sẽ phần nào dập tắt những hoài bão vẩn vơ; và nhờ sự trợ giúp của lý trí, anh có thể dồn nén những khát vọng vô vọng ấy lại. Thế nhưng, liệu nhờ thế mà anh có thể thoát khỏi ảnh hưởng của dục vọng và những cạm bẫy do trí tưởng tượng giăng ra hay không? Bị buộc phải kính trọng cả hai chúng tôi và phải quên đi giới tính của mình, anh sẽ rất dễ sa vào cạm bẫy từ những kẻ hầu người hạ, và đôi khi anh sẽ tự nhủ rằng sự ân cần ấy là hoàn toàn chính đáng. Nhưng liệu khi ấy anh có thực sự ít tội lỗi hơn không? Hay sự khác biệt về địa vị có thể thay đổi bản chất của một tội ác? Ngược lại, anh sẽ càng tự hạ thấp bản thân mình hơn, bởi những phương cách anh dùng sẽ càng trở nên ti tiện. Nhưng liệu có đời nào anh lại phạm phải những thủ đoạn như thế chứ! Không, nguyền rủa thay kẻ đê tiện nào dám ngả giá cho một trái tim, và biến tình yêu thành một thứ tình cảm buôn bán đê hèn! Những kẻ như thế chính là nguyên nhân gây ra mọi tội ác do sự truỵ lạc sinh ra: bởi một khi kẻ đã bị đem ra mua bán thì mãi mãi về sau cũng vẫn sẽ là món hàng để bán; và giữa chốn nhơ nhớp mà cô ta chắc chắn sẽ bị nhấn chìm vào đó, ai mới thực sự là kẻ gây ra bi kịch cho cuộc đời cô ta, nếu không phải là gã vũ phu tàn nhẫn sỉ nhục cô ta nơi lầu xanh, hay chính là kẻ dụ dỗ đã vạch sẵn con đường đưa cô ta đến đó bằng cách trả tiền mua lấy những ân huệ của cô ta từ thuở đầu?

Tôi xin bổ sung thêm một suy ngẫm nữa, mà nếu tôi không đoán sai, nó sẽ chạm đến tâm can anh. Anh đã từng tận mắt chứng kiến những nhọc nhằn mà tôi bỏ ra để thiết lập trật tự và phép tắc trong mái ấm của mình. Sự bình yên và nết na, hạnh phúc và trong sáng đang ngự trị khắp mọi ngóc ngách nơi đây. Hỡi người bạn của tôi, hãy nghĩ về chính anh, về tôi, về những gì chúng ta từng là, về những gì chúng ta đang là, và về những gì chúng ta phải trở thành. Liệu có một ngày nào đó, trong lúc ngậm ngùi tiếc nuối những công sức đổ sông đổ biển, tôi lại phải thốt lên rằng chính anh là nguyên nhân mang lại sự rối ren cho gia đình tôi hay không?

Nếu cần thiết, chúng ta hãy tiến xa hơn nữa, hãy hy sinh cả sự nết na để đổi lấy sự tôn kính thực sự dành cho đức hạnh. Con người sinh ra không phải để sống độc thân, và trong một trạng thái trái ngược với tự nhiên đến thế, rất khó để không vướng vào một vài sự sa ngã công khai hay kín đáo. Bởi làm sao một con người có thể lúc nào cũng cảnh giác trước một kẻ thù ẩn nấp ngay trong nội bộ chính mình? Hãy nhìn vào những kẻ tôn sùng mù quáng ở các xứ sở khác, những kẻ tự trói buộc mình vào lời thề nguyện không làm người. Để trừng phạt sự kiêu ngạo của họ, trời cao đã phó mặc họ cho sự yếu hớt của chính mình: họ tự vỗ ngực xưng là thánh nhân khi thực hiện những cam kết tất yếu biến họ thành tội nhân; sự tiết chế của họ chỉ là lớp vỏ bọc giả tạo, và vì ham muốn tự đặt mình lên cao hơn những bổn phận của nhân loại, họ lại tự hạ thấp bản thân xuống mức thấp hơn cả con người. Thật quá dễ dàng để bám lấy những tiểu tiết vụn vặt và bày đặt tuân thủ nghiêm ngặt những điều luật chỉ có hình thức bên ngoài; [97] nhưng một con người thực sự đức hạnh sẽ sớm nhận ra rằng những bổn phận cốt lõi của anh ta là quá đủ rồi, chẳng cần phải với tới những việc làm vượt quá giới hạn siêu việt làm chi.

Hỡi St. Preux thân mến của tôi, đó chính là sự khiêm nhường đích thực của một tín đồ Cơ Đốc — luôn cho rằng bổn phận của mình quá sức so với khả năng bản thân; hãy áp dụng quy tắc ấy, và anh sẽ hiểu thấu rằng một hoàn cảnh có thể chỉ làm hoảng sợ những người bình thường khác, thì lại phải khiến anh run rẩy. Anh càng ít sợ hãi bao nhiêu, thì anh lại càng có nhiều lý do để lo sợ bấy nhiêu; và nếu anh không cảm thấy chùn bước phần nào trước sự khắc nghiệt của bổn phận, anh sẽ chẳng còn mấy hy vọng có thể hoàn thành được nó.

Đó chính là những hiểm nguy đang rình rập anh tại chốn này. Tôi thừa biết rằng anh sẽ không bao giờ có ý định mạo hiểm làm điều quấy; và những tai ương duy nhất mà anh có lý do để dè chừng chính là những thứ mà anh không tài nào lường trước được. Tuy nhiên, tôi không bảo anh chỉ dựa vào mỗi lý luận của riêng tôi mà đưa ra kết luận; thay vào đó, tôi khuyên anh hãy suy ngẫm thật chín chắn. Nếu anh có thể tự đáp lại tôi bằng một câu trả lời làm chính anh thỏa mãn, tôi cũng sẽ mãn nguyện; nếu anh có thể tựDựa dẫm vào bản thân, tôi cũng sẽ đặt niềm tin nơi anh. Hãy nói với tôi rằng anh đã chiến thắng mọi sự yếu đuối của bản chất con người, rằng anh đã là một vị thánh nhân, tôi sẽ rộng mở vòng tay chào đón anh.

Nhưng liệu một con người bằng xương bằng thịt như anh có thể gồng mình sống một đời khắt khe và tự chế liên tục được hay không? Liệu có thể lúc nào cũng phải gánh vác những bổn phận khắc nghiệt nhất! Liệu có thể lúc nào cũng phải giữ khoảng cách cảnh giác với những người mà anh hết mực yêu thương! Không, không đâu, hỡi người bạn khả ái của tôi ơi, hạnh phúc thay cho kẻ nào trong cõi đời này có thể thực hiện được dẫu chỉ một lần hy sinh cho đức hạnh. Tôi đang ấp ủ một dự định, xứng đáng với một con người từng đấu tranh và chịu đựng vì lý tưởng ấy. Nếu tôi không quá mạn phép, niềm hạnh phúc mà tôi mạo muội sắp đặt cho anh sẽ đền đáp trọn vẹn mọi ân tình trong tim tôi, thậm chí còn lớn lao hơn cả những gì anh từng được hưởng nếu tạo hóa ưu ái cho mối tình đầu của chúng ta. Vì tôi không thể biến anh thành một thiên thần, tôi sẽ tác hợp anh với một người có thể đóng vai trò là hộ mệnh cho trái tim anh, người sẽ gột giũa nó, thổi bùng ngọn lửa đức hạnh vào nó, và dưới sự che chở của nàng, anh có thể an tâm sống cùng chúng tôi chốn ẩn dật bình yên tràn ngập sự trong trắng tựa thiên thần này. Tôi tin rằng anh sẽ chẳng mấy khó khăn để đoán ra người tôi đang muốn nhắc tới, bởi đó là một bóng hình đã sớm đặt chân được vào trái tim mà nàng sẽ hoàn toàn sở hữu một ngày không xa, nếu dự án của tôi thành công.

Tôi thấy trước mọi khó khăn bủa vây quanh đó, nhưng chẳng hề nhụt chí, bởi đây là một dự định cao thượng. Tôi hiểu rõ tầm ảnh hưởng của mình đối với người bạn gái xinh đẹp kia, và tin rằng mình sẽ không lạm dụng nó khi dùng sức ảnh hưởng ấy vì lợi ích của anh. Nhưng anh cũng rõ những quyết định của nàng, và trước khi tôi ra tay lay chuyển chúng, tôi cần phải nắm chắc tâm ý của anh; để trong lúc tôi đang cố gắng thuyết phục nàng ưng thuận cho anh đến với nàng, tôi có thể đứng ra bảo đảm cho tình yêu và lòng biết ơn của anh: bởi nếu sự chênh lệch vị thế mà số phận áp đặt lên hai người tước đi của anh đặc quyền tự mình ngỏ lời, thì việc trao ban đặc quyền ấy lại càng trở nên bất hợp lý hơn nữa khi chúng ta chưa biết anh sẽ đón nhận nó ra sao. Tôi không lạ gì sự tế nhị của anh, và thừa biết rằng nếu anh có bất kỳ khúc mắc nào ngỏ lời, thì chúng đều là vì nghĩ cho nàng chứ không phải cho bản thân anh. Thế nhưng, hãy vứt bỏ những sự câu nệ vô tích sự ấy đi. Anh nghĩ rằng mình có thể nâng niu danh dự của bạn tôi hơn cả tôi sao? Không đâu, dẫu anh có thân thiết với tôi đến nhường nào, anh cũng chẳng cần phải lo sợ rằng tôi sẽ đặt lợi ích của anh lên trên danh dự của nàng. Nhưng cũng như việc tôi quý trọng sự kính trọng từ những người có học thức, tôi khinh miệt những định kiến và lời phán xét nông nổi của đám đông — những kẻ luôn bị lóa mắt bởi vẻ ngoài hào nhoáng giả tạo và hoàn toàn mù lòa trước đức hạnh thực sự. Dẫu cho sự cách biệt về gia cảnh giữa hai người có lớn gấp trăm lần đi chăng nữa, thì cũng chẳng có tầng lớp nào trong xã hội mà tài năng kiệt xuất cùng phẩm hạnh tốt đẹp lại không có quyền vươn tới; và một người phụ nữ lấy tư cách gì mà lại chê bai, từ chối việc lấy người đàn ông làm chồng — người mà cô ấy cảm thấy tự hào khi được xếp vào hàng ngũ tri kỷ? Anh hiểu rõ quan niệm của cả hai chúng tôi về những vấn đề này. Sự khiêm tốn giả tạo và nỗi sợ hãi trước những lời đàm tiếu chỉ dẫn đến những hành động tồi tệ nhiều hơn là tốt đẹp; bởi đức hạnh chưa bao giờ phải đỏ mặt hổ thẹn vì bất cứ điều gì ngoài cái ác.

Còn về phần anh, cái tôi kiêu hãnh mà đôi khi tôi từng nhận thấy ở anh sẽ chẳng thể nào bộc phát sai thời điểm hơn dịp này đâu; và sẽ là một dạng vô ơn nếu anh đón nhận thêm một ân huệ nữa từ nàng với thái độ miễn cưỡng. Hơn thế nữa, dù anh có kỹ tính và câu nệ đến đâu trong vấn đề này đi chăng nữa, thì anh cũng phải thừa nhận rằng việc một người đàn ông nương nhờ vào gia tài của vợ bao giờ cũng êm tai hơn và đẹp mặt hơn rất nhiều so với việc cậy nhờ vào một người bạn; bởi anh vừa trở thành chỗ dựa bảo vệ cho người này, lại vừa được người kia che chở, và chẳng có chân lý nào xác thực hơn việc một người đàn ông đức hạnh không thể tìm đâu ra một người bạn tri kỷ tuyệt vời hơn chính người vợ của mình.

Nếu sau tất cả, sâu thẳm trong tim anh vẫn còn sót lại chút sự kháng cự nào đối với việc vướng vào những mối tình mới, anh càng phải nhanh chóng dập tắt nó đi, vì danh dự của chính anh và vì sự bình yên trong tâm hồn tôi: bởi tôi sẽ chẳng bao giờ cảm thấy thỏa mãn với anh hay với chính bản thân mình cho đến khi anh thực sự trở thành con người mà anh phải là, và tìm thấy niềm vui trong những gì bổn phận đòi hỏi. Hỡi người bạn của tôi, há chẳng phải tôi nên ít lo sợ trước một sự chối bỏ những mối tình mới như thế, hơn là lo sợ trước những khuynh hướng vẫn còn vương vấn chút hình bóng cũ hay sao? Tôi đã làm gì cho anh để trọn vẹn bổn phận của mình chứ? Tôi thậm chí còn làm vượt quá cả những gì mình từng hứa hẹn. Chẳng phải tôi đang trao tận tay anh một Eloisa đó sao? Chẳng phải anh sẽ chiếm hữu một nửa tốt đẹp nhất của tôi, và đồng thời vẫn vô cùng trân quý phần còn lại đó sao? Sẽ biết bao niềm khoan khoái khi sau một mối gắn kết như thế, tôi được tự do đắm mình trong sự gắn bó với anh! Phải, hãy thực hiện cho nàng những lời thề nguyện mà anh từng hứa với tôi, và hãy để trái tim anh hoàn tất cùng nàng mọi giao ước thuở xưa của đôi bên. Giá như có thể, hãy trao trọn cho trái tim nàng tất cả những gì anh hãy còn thiếu nợ trái tim tôi. Hỡi St. Preux! Tôi xin chuyển giao món nợ cổ xưa ấy sang cho nàng. Hãy ghi nhớ rằng nó chẳng dễ dàng gì để có thể thanh toán cho xong.

Hỡi người bạn của tôi, đó chính là kế hoạch mà tôi đã vạch ra để đưa anh trở lại với mái nhà chung của chúng ta một cách an toàn; khi trao cho anh vị trí trong gia đình mà anh vốn dĩ đã nắm giữ trong tim chúng tôi, được gắn kết bằng những mối thâm tình thiêng liêng và thân thiết nhất, chúng ta sẽ cùng nhau sống dưới một mái nhà như những người anh chị em; bấy giờ anh sẽ không còn là kẻ thù của chính mình hay của chúng tôi nữa. Những tình cảm nồng nàn nhất một khi đã chính đáng thì hoàn toàn vô hại. Khi chúng ta không còn phải chịu đựng áp lực phải đè nén chúng xuống, chúng sẽ chẳng còn làm chúng ta phải lo sợ. Thậm chí thay vì cố gắng kìm nén những tình cảm vô cùng trong trắng và ngọt ngào ấy, chúng ta nên biến chúng vừa thành niềm vui vừa thành bổn phận của cả bọn. Bấy giờ chúng ta sẽ yêu thương nhau bằng một thứ tình cảm thuần khiết nhất, và sẽ tận hưởng trọn vẹn sự hòa quyện giữa các Morr của tình bạn, tình yêu và sự trong trắng. Và nếu trong quá trình thực hiện trọng trách mà anh đã tự nguyện gánh vác, trời cao đền đáp sự chăm lo của anh đối với con cái chúng tôi bằng cách ban phu thê anh những đứa con của chính mình, bấy giờ anh sẽ tự mình chiêm nghiệm được cách đánh giá đúng đắn công lao mà anh đã dành cho chúng ta. Được ban phu thê những phúc lành vĩ đại nhất mà con người có thể chạm tới, anh sẽ học được cách gánh vác trong hoan hỉ gánh nặng êm đềm của một cuộc đời hữu ích cho bạn bè và người thân; tóm lại, anh sẽ nhận ra chân lý mà triết lý hão huyền của những kẻ đồi bại chưa từng tài nào tin nổi: rằng hạnh phúc ngay trong thế giới này chính là phần thưởng dành cho những kẻ sống đức hạnh.

Hãy thong thả ngẫm nghĩ về đề xuất của tôi, không phải để quyết định xem nó có phù hợp với anh hay không — tôi không đòi hỏi câu trả lời của anh về khía cạnh đó; mà là xem liệu nó có thích hợp với bà Orbe hay không, và liệu anh có thể mang lại cho nàng thứ hạnh phúc mà nàng xứng đáng được nhận từ anh hay không. Anh thừa biết nàng đã hoàn thành xuất sắc bổn phận của mình trong mọi vai trò của một người phụ nữ ra sao. Hãy nhìn vào con người hiện tại của nàng để phán đoán xem nàng có quyền kỳ vọng những gì. Nàng có khả năng yêu sâu sắc chẳng kém gì Eloisa, và cũng xứng đáng được đón nhận tình yêu ở mức độ tương đương. Nếu anh nghĩ mình xứng đáng với nàng, hãy lên tiếng; tình bạn của tôi sẽ dốc sức vun đắp cho mối lương duyên ấy, và dựa vào tình cảm của nàng, tôi tin chắc chúng ta sẽ thành công mỹ mãn. Nhưng nếu những hy vọng của tôi đặt sai chỗ ở anh, thì ít ra anh cũng là một con người ngay thẳng và trọng danh dự, và không hề xa lạ với sự tế nhị ở nàng; anh sẽ chẳng đời nào muốn trục lợi hạnh phúc trên sự bất hạnh của nàng: hãy khiến trái tim mình trở nên xứng đáng với nàng, hoặc đừng bao giờ thốt ra lời ngỏ ý nào cả.

Một lần nữa, tôi xin nhắc lại, hãy tham khảo ý kiến từ chính trái tim anh; hãy cân nhắc thật kỹ câu trả lời trước khi gửi đi. Trong những vấn đề liên quan đến hạnh phúc của cả một đời người, sự cẩn trọng thông thường cũng không cho phép chúng ta vội vã quyết định nếu thiếu đi sự suy xét thấu đáo; thế nhưng, trong một bối cảnh mà toàn bộ linh hồn chúng ta, cả hạnh phúc đời này lẫn cõi vĩnh hằng đều đang bị đem ra đặt cược, thì việc hời hợt suy tính cũng đã là một tội ác rồi. Do đó, hỡi người bạn hiền của tôi, hãy kêu gọi sự trợ giúp từ mọi lời răn dạy của sự khôn ngoan chân chính; và tôi cũng sẽ chẳng mảy mai hổ thẹn khi phải gợi nhắc anh nhớ về những điều cốt lõi nhất. Anh không thiếu lòng tin vào tôn giáo: tuy nhiên tôi e rằng anh vẫn chưa tận dụng được trọn vẹn những lợi ích mà hạnh kiểm của anh có thể đón nhận từ các giáo lý ấy; mà thay vào đó, sự kiêu ngạo mang màu sắc triết học của anh đang đẩy anh bay bổng lên trên sự giản dị đích thực của đạo Cơ Đốc; đặc biệt, những quan niệm của anh về việc cầu nguyện hoàn toàn chẳng ăn nhập gì với quan điểm của tôi. Theo góc nhìn của anh, hành động hạ mình đó chẳng mang lại chút ích lợi nào cho chúng ta. Thượng Đế đã khắc sâu vào lương tâm mỗi người mọi thứ cần thiết để dẫn dắt họ đi đúng hướng, để rồi sau đó buông tay để họ tự do hành động theo ý muốn của mình. Thế nhưng anh thừa biết rằng đó không phải là học thuyết của thánh Phaolô, cũng chẳng phải là giáo lý được tuyên xưng trong giáo hội của chúng ta. Quả thực chúng ta là những sinh linh có tự do hành động, nhưng bản chất chúng ta lại vô minh, yếu hớt và dễ sa ngã vào cái ác; vậy thì chúng ta còn có thể tìm kiếm sức mạnh và sự minh triết từ ai, nếu không phải là từ suối nguồn của mọi quyền năng và trí tuệ? Và làm thế nào chúng ta có được chúng nếu bản thân thiếu đi sự khiêm nhường để cất lời cầu xin? Hãy cẩn trọng đấy, hỡi người bạn của tôi, kẻo sự kiêu ngạo của con người lại vô tình gán ghép những suy nghĩ tầm thường vốn chỉ thuộc về nhân thế vào trong những ý niệm siêu việt về Đấng Tối Cao. Liệu anh có thể nghĩ rằng Đấng Tối Cao cũng cần đến những thủ đoạn vốn chỉ cần thiết cho sự hiểu biết hạn hẹp của con người, hay ngài buộc phải khái quát hóa các ý niệm của mình để có thể thấu hiểu chúng một cách nhanh chóng hơn hay không? Chiếu theo những quan niệm của anh về vạn vật, ơn trên hẳn sẽ phải đối mặt với vô vàn lúng túng khi phải chăm lo cho từng cá thể riêng lẻ. Anh có vẻ như đang lo sợ rằng việc phải liên tục chú ý đến vô số đối tượng khác nhau sẽ làm rối loạn và mệt mỏi trí tuệ vô biên kia, và cho rằng ngài hành sự qua những quy luật chung chung sẽ hiệu quả hơn là luật lệ cá biệt; chắc chắn là vì điều đó nghe có vẻ dễ dàng hơn đối với Đấng Toàn Năng. Thượng Đế chắc hẳn phải mang ơn những vị triết gia vĩ đại biết nhường nào khi họ đã chu đáo dọn sẵn cho ngài những phương thức hành sự vô cùng tiện lợi để giảm bớt gánh nặng lao nhọc cho ngài. Nhưng cớ sao chúng ta lại phải cầu xin ngài bất cứ điều gì nữa? Anh sẽ thắc mắc rằng: Chẳng lẽ ngài không thấu suốt những nhu cầu của chúng ta hay sao? Chẳng lẽ ngài không phải là một người cha luôn chu cấp cho các con mình hay sao? Liệu chúng ta có am tường những gì cần thiết cho bản thân hơn ngài, hay chúng ta khao khát hạnh phúc hơn là mong muốn chúng ta được hạnh phúc từ ngài hay sao?

Hỡi St. Preux thân mến của tôi, tất cả những điều đó chỉ là thứ ngụy biện mà thôi. Nỗi khốn cùng lớn nhất của chúng ta, thậm chí là nỗi thống khổ duy nhất mà chúng ta hoàn toàn bất lực không tìm ra thuốc giải, chính là sự vô cảm trước những khiếm khuyết của chính mình; và bước đầu tiên để chạm tay tới sự cứu rỗi chính là việc nhận thức rõ những nhu cầu bức thiết của bản thân. Muốn trở nên khôn ngoan, trước hết chúng ta phải biết khiêm nhường; chính trong sự thấu cảm với sự yếu hớt của bản thân, chúng ta lại trở nên mạnh mẽ. Cứ thế, công lý hòa quyện cùng lòng nhân từ, và ân sủng cùng sự tự do cùng nhau vinh quang tỏa sáng.

Bị giam cầm như những nô lệ bởi sự yếu đuối của chính mình, chúng ta lại được giải phóng thông qua lời cầu nguyện; bởi việc tìm kiếm và đón nhận ân huệ nằm trong tầm tay chúng ta lựa chọn; thế nhưng sức mạnh để thực hiện điều đó lại chẳng hề nằm trong khả năng của riêng ta.

Vì thế, hãy học cách đừng lúc nào cũng quá phụ thuộc vào sự phán đoán sắc sảo của bản thân trong những tình huống ngặt nghèo; thay vào đó, hãy cậy nhờ vào Đấng mà quyền năng vô biên sánh ngang với trí tuệ vô tận, và là Đấng thừa sức dẫn dắt chúng ta đi đúng hướng trong mọi việc. Khiếm khuyết lớn nhất của trí tuệ con người, ngay cả trong thứ trí tuệ chỉ hướng đến đức hạnh làm mục tiêu duy nhất, chính là sự tự tin thái quá — thứ khiến chúng ta dùng hiện tại để phán xét tương lai, và dùng trải nghiệm của một khoảnh khắc ngắn ngủi để định đoạt cho toàn bộ cuộc đời. Chúng ta thấy mình kiên định trong chốc lát, để rồi vội vã kết luận rằng mình sẽ mãi mãi vững vàng như thế. Bị thổi phồng bởi thứ kiêu ngạo vốn thường xuyên bị vùi dập bởi những va vấp đời thường, chúng ta ngỡ rằng mình chẳng còn chút hiểm nguy nào khi bước vào chiếc bẫy mà ta từng may mắn thoát nạn một lần. Ngôn từ khiêm nhường của một bản lĩnh thực thụ chính là: Ta đã từng có bản lĩnh trong tình huống này hay tình huống khác; thế nhưng kẻ nào dám vỗ ngực tự đắc về sự an toàn hiện tại của mình thì hoàn toàn chẳng mảy hình dung nổi bản thân sẽ trở nên yếu ớt nhường nào trong thử thách tiếp theo; và khi dựa dẫm vào thứ sức mạnh vay mượn cứ ngỡ là của chính mình, kẻ đó hoàn toàn xứng đáng phải nếm trải cảm giác thiếu thốn nó vào lúc bản thân đang cần sự trợ giúp hơn bao giờ hết. Mọi dự án của chúng ta mới hão huyền làm sao, và những lý luận của chúng ta mới ngớ ngẩn làm sao trong mắt Đấng Tối Cao — Đấng không hề bị giới hạn bởi không gian hay thời gian! Con người vốn dĩ vô cùng yếu ớt đến mức chẳng thèm bận tâm đến những thứ nằm cách xa tầm với; họ chỉ nhìn thấy những đối tượng bày biện ngay trước mắt; và thay đổi chóng mặt quan điểm về sự vật ngay khi góc nhìn từ đó họ quan sát vạn vật dịch chuyển. Chúng ta phán xét tương lai dựa trên những gì vừa ý mình ở hiện tại, mà chẳng hề hay biết rằng thứ làm ta hoan hỉ hôm nay ngày mai rất có thể sẽ trở thành thứ ta ghê tởm; chúng ta phó mặc vào bản thân cứ ngỡ rằng mình sẽ mãi bất biến, để rồi thực tế lại thay đổi từng ngày. Nào ai dám chắc rằng liệu mình sẽ mãi mãi khao khát điều bản thân đang ước ao ở hiện tại? Liệu ngày mai mình có còn là con người của ngày hôm nay, liệu những tác động ngoại cảnh hay thậm chí chỉ là sự biến đổi trong cấu trúc sinh lý của cơ thể có làm tha hóa bản chất tâm trí chúng ta hay không, và liệu chúng ta có đang tự chuốc lấy bất hạnh từ chính những phương kế mà ta từng vạch ra để tìm kiếm hạnh phúc hay không? Hãy chỉ cho tôi xem đâu là quy chuẩn cố định và chắc chắn của trí tuệ con người đi, rồi tôi sẽ dùng nó làm kim chỉ nam. Thế nhưng, nếu bài học giá trị nhất mà trí tuệ ấy có thể dạy chúng ta lại là sự hoài nghi chính sức mạnh bản thân, vậy thì hãy quay về nương náu nơi suối nguồn trí tuệ siêu việt — thứ chưa từng đánh lừa chúng ta — và tuân theo những chỉ dẫn chẳng bao giờ đưa ta đi lạc lối. Đó chính là thứ trí tuệ mà tôi đang khẩn khoản cầu xin hãy soi sáng tâm trí tôi để có thể đưa ra lời khuyên cho anh; phần anh, chẳng lẽ anh không tha thiết cầu xin điều tương tự để định hướng cho những quyết định của chính mình hay sao? Dù chúng có ra sao đi nữa, tôi thừa biết rằng anh sẽ chẳng bao giờ bước đi những bước đi mà hiện tại trông có vẻ thiếu đàng hoàng hay bất công; nhưng chừng đó vẫn chưa đủ, điều tối quan trọng là anh phải chọn những bước đi mãi mãi đúng đắn như thế; và để tìm ra phương kế làm được điều đó, cả anh lẫn tôi đều chẳng có đủ thẩm quyền để tự mình phán xử.